अपेयपान लोकमत मधील लेखमाला भाग ३७ते ४०

अपेयपान ३७

आई देव खरंच असतो का ? असला तर मग तो कुठे असतो ? आपल्या देवघरात आहेत ते सगळे देव वरती आकाशात एकत्र राहतात का ? त्यांचा वेगवेगळ्या सोसायट्या असतात का? मग वेगवेगळ्या सणांना ते आपल्या आणि इतरांच्या घरी येऊन जातात का ? लक्ष्मी तर रोजच संध्याकाळी येते आणि घरावरून नजर टाकून जाते असे तू म्हणालीस मग ती रात्रभर फिरते का ? कारण कितीतरी घरे आहेत ? आपले गुरुजी येऊन पूजा करून मूर्तीमध्ये प्राणप्रतिष्ठापना करून जातात तेव्हा गणपती खराखुरा आपल्याकडे पाच दिवस राहायला येतो ? मग आपल्याकडे येतो तसा सगळ्यांकडेच येत असेल न ? मग नक्की किती गणपती आहेत ? गौरी येतात त्या नक्की कुठून येतात ? हि पावले त्यांची असतात का ? आपल्या अंगणात ती कधी उमटतात ? मी दोन करंज्या खाऊ का ? नैवेद्य कधी होणारे ?एक लाडू तरी देतेस का ? मी सोवळे नाही नेसले तर चालेल का ?, माझे पोट खूप मोठे झाले आहे मी गुरुजींसमोर असं उघडा बसण्या ऐवजी सोवळ्यावर टीशर्ट घालू का ? मूर्ती विसर्जन केली कि ती देव नदीतून पोहत स्वर्गात जाणारे का ? म्हणजे आपली मुठा नदी पुढे स्वर्गात जाते का ? नद्यांची नवे कुणी ठेवली ? तुला मोदक कुणी शिकवले ? आज्जीला मोदक कुणी शिकवले ? आज्जीच्या आईला ? आई रस्त्यावरच्या गणेशोत्सवाची वर्गणी मागायला ती मवाली मुले परत आली तर काय सांगू ? दार उघडू का ? ओटी म्हणजे काय ? आजी परत कधी जाणारे ? ती गेली कि मग तू मला आम्लेट करून देशील का ? पण स्वयपाकघरात बनवले तर गणपती गौरीना कळेल का ? मग विसर्जन झाले कि बनवून देशील का ? कट म्हणजे काय ? गणपती नसतो तेव्हा वर्षभर आपले गुरुजी काय करतात ? ते सिनेमा बघतात का ? गणपती पाहायला कधी बाहेर पडायचे ? कावरे आईस्क्रीम घेऊन देशील का? आई सनम बेवफा गाणे आहे त्यातले बेवफा म्हणजे काय ? बाबा हे तुझे सनम आहेत का ? गणपतीला हिंदी येते का ? संस्कृत ? बिल्लनची नागीण म्हणजे काय ? टिळक कोणती गाणी लावायचे ? टिळकांच्या वेळी हिंदी पिक्चरची गाणी होती का ? पारतंत्र्य म्हणजे काय ? पण ब्रिटीश लोक हिंदू नव्हते का ? ख्रिचन लोक इंग्लिश बोलतात का ? आपल्याकडे पाच आणि गोखले काकूंकडे दीड दिवस कारण काकू आळशी आहेत का ? घरचा गणपती दहा दिवस का नसतो ? आपल्याकडे गौरी येतात आणि शिंदे काकूंकडे महालक्ष्म्या येतात त्या सेमच असतात का ? शाळेच्या संस्कृत मंडळाला दगडूशेठ हलवाई गणपती समोर सकाळी पाच वाजता अथर्वशीर्ष म्हणायला बोलावलंय तर मी जाऊ का ? सकाळी रिक्षा मिळेल का ? सगळे साबुदाणे आणि केळी का खात बसतात तिथे सकाळी सकाळी ? तिथे सोवळ्यावर मला टी शर्ट घालता येईल का असे सरांना विचारशील का ? सगळ्यांना उघडे करून का बसवतात देवापुढे ? मुलांनीच का टी शर्ट काढायचे ? मुली का नाही काढत ? अमेरिकेतपण गणपती असतो का ? का नसतो ? अमेरिकेत पारतंत्र्य नव्हते का ? ब्रिटीश लोकांचे अमेरिकेवर राज्य नव्हते का ? तुमच्या लहानपणी तुम्ही डेकोरेशन कसे करायचात ? प्रस्तुतकर्ता म्हणजे काय ? देणगी म्हणजे काय ? गणपती बरोब्बर त्याच दिवशी कसा येतो ? स्वर्गात कालनिर्णय लटकवलेले असते का ? स्वर्गात अप्सरा आणि दारू असते ती कुणासाठी ? मग बाबा गणपतीत घरी का पीत नाहीत ? स्वर्गात हिंदी सिनेमाची गाणी लागतात का ? आजोबा स्वर्गात गेले आहेत ते वर गणपतीला भेटत असतील का ? महाभारत सिरीयल मध्ये असतो तसा तिथे धूर निघत असतो का सतत ? म्हणून तुम्ही उदबत्त्या लावता का ? देवांना दोन तीन बायका असतात मग आपल्याला एकच का असते ? चिकन शाकाहारी नसते का ? गणेशोत्सव मंडळाची मुले मवाली का असतात ? ते शिव्या देतात आणि मांडवाखाली दारू पितात ते चालते का? बुद्धीची देवता असते तर मग इंग्लंड अमेरिकेत ज्यांना बुद्धी आहे ते पण गणेशोत्सव साजरा करतात का ? न्यूटन कडे पण गणपती बसायचा का ? देवा हो देवा गणपती देवा तुमसे बढकर कौन स्वामी तुमसे बढकर कौन हे गाणे सारखे का लावतात ? मिथुन चक्रवर्ती त्या मूर्तीवारचे दागिने चोरणार असतो का ? अमजद खान गणपतीजवळ गेलेला चालतो का ? आपल्याकडे तीनच आरत्या का म्हणतात? फार गोड गोड जेवण झालेय थोडी तिखट भजी तळतेस का ? गणपती आणि santa clause एकमेकांना स्वर्गात भेटत असतील का ? कॅम्प मध्ये गणपती का बसत नाही ? बिन अंड्याचा केक घेऊन दे न चालेल का ? आपण आपले मंडळ काढूया का ? म्हणजे आपली आवडती गाणी मोठ्यांदा वाजवता येतील ? जया बच्चन ने गणपतीला सोन्याचे कान दिल्यावर मग अमिताभ बरा झाला का ? आपण माझ्या स्कॉलरशिपच्या परीक्षेआधी गणपतीला सोन्याचे नाक देऊया का ? cadbury मध्ये अंडे असते का ? गणपतीला नुडल्स आवडतील का ? पॉपकोर्न ? पु ल देशपांडे गणपती बसवतात का ? आणि कुसुमाग्रज बसवतात का ? अंधश्रद्धा म्हणजे काय ? त्या दोन गौरी एव्हढा चिवडा आणि शेव घेऊन जाणारेत का ? मग मला तू पुन्हा करून देशील न ? आजी गणपतीला नमस्कार करताना का रडते ? मला दगड टोचतात तर विसर्जनाला चपला घातल्या तर चालतील का ? मी विसर्जनानंतर video कॅसेट आणून सिनेमा पाहू का ? ते पेशवे अजून त्या शनिवार वाड्यात राहतात का? बँकेतून गणपतीत सोन्याचे दागिने सगळ्यांना देतात का ? सोन्याचे दागिने दुकानातून का नाही आणत ? बँकेतून का आणता ? तोळा म्हणजे काय ? धर्मेंद्रला दोन बायका आहेत तर मग त्याच्याकडे दोन गणपती बसतात का ? प्रत्येक बायकोला वेगळा गणपती बसवावा लागतो का ? नगरसेवक म्हणजे काय ? महापौर बायकाच का होतात ? तू महापौर होणारेस का ? पुण्याच्या महापौर आणि मुंबईच्या महापौर भांडत असतील का ? हिंदी सिनेमात गणपती असतो तर गौरी का नसते ? नवस म्हणजे काय ? मावशीने गणपतीला स्वेटर शिवलाय तिचे डोके फिरले आहे का ? पिको म्हणजे काय ? आणि फॉल ? हरतालका इतक्या छोट्या का असतात ? त्या बसून का असतात ? आपल्या गौरींना हात का नसतात ? परंपरा म्हणजे काय ? म्हणजे बाबा वागतात तसेच मी वागायचे आहे का ? गुप्ते आज्जी गौरी च्या दिवशी वाईन पितात ते कसे चालते ? सोन्याचे पाणी म्हणजे काय ? इंग्लिश मिडीयम च्या मुलांना आरत्या कोण शिकवणार ? अनाथनाथे आंबे म्हणजे काय ? नयना मला म्हणाली कि ती तिच्या बॉयफ्रेंड सोबत विसर्जनाच्या गर्दीत पळून जाणारे तर पळून कुठे जातात ? पळून लग्न करणे म्हणजे कसे करायचे ? मी कुणाचा बॉयफ्रेंड आहे ? मनाली ला आरत्या येत नाहीत तर तिला पाप लागणारे का ? मला आरत्यांचे किती पुण्य मिळणारे ? पुण्य साठले कि काय करायचे ? कुणाला सांगायचे ? कुळाचार म्हणजे काय ? अमिताभ आजारी होता तेव्हा रेखाला त्याला भेटू दिले का ? गांधीजी गणपती बसवायचे का ? टिळक गेले आणि गांधी आले मग त्यांनी गणपती का बसवला नाही? गांधीजी गुजराती होते न ? त्यांना आरत्या येत नव्हत्या का ? गुजरात्यांकडे आपल्यासारख्याच आरत्या असतात का? डालडा म्हणजे काय ? त्यापेक्षा दिवाळी आधी का येत नाही ? गणपतीत फटाके का घेत नाहीत ? नानाआजोबा आले कि सारखे श्लोक का म्हणून दाखवायला सांगतात ? त्यांना मी सिनेमाचे गाणे म्हणून दाखवू का? हार्ट attack म्हणजे काय ? त्यांना परत कधी येणारे ?

IMG_1629.JPG

अपेयपान ३८

मत प्रदर्शित करण्याचे आणि हवे तसे व्यक्त होण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकाला असायला हवे हे खरे आहे. आपल्याला काहीतरी सुचणे आणि ते व्यक्त करणे ह्या दोन्हीच्या मध्ये काळाचे अंतर जायला हवे. आपण राग आला कि दहा आकडे मोजून मग तो बाहेर काढावा असे म्हणतात तसेच आपल्याला काही सुचले आणि म्हणावेसे वाटले कि ते काही वेळाने म्हणावे. कदाचित असे केल्याने आपले म्हणणे जास्त टोकदार आणि आवश्यक होयील. कदाचित असे होईल कि काही वेळाने ते म्हणायची गरज उरणार नाही. पण असे केले तर आपल्या आणि दुसऱ्याच्या मनाचा आत्मसन्मान टिकून राहू शकतो. आणि आपल्या म्हणण्याला थोडी किंमत उरू शकते. लिहिणे आणि गरळ ओकणे ह्यात फरक आहे. तसाच फरक मते मांडणे आणि बरळणे ह्यात आहे. फेसबुककर्ते श्री झुकरबर्ग हे हुशार व्यक्तिमत्व आहेत . त्यांना महाराष्ट्रात मनोरुग्ण तयार व्हावे असे अजिबात वाटत नव्हते. त्यांना फेसबुक तयार करताना महाराष्ट्र माहीतच नव्हता. ( अरे बापरे किती हा घोर अपमान ) आणि आपल्याला मात्र वाटते आहे कि हे सगळे पांढरे निळे मायाजाल मराठी समाजाच्या परंपरांच्या अस्मितेसाठी आणि संस्कृतीसंवर्धनासाठी जन्माला आले आहे. पण तसे नाही. जसे कि परदेशात महाराष्ट्र मंडळे निघावीत आणि अमेरिकेत नाट्यसंगीताचे स्वर कानी पडावेत म्हणून software कंपन्या इथल्या कोवळ्या, हुशार आरत्या पाठ असणाऱ्या किंवा सुरळीची वडी करता येणाऱ्या मुलामुलींना खुडून सातासमुद्रापार कामाला नेत नाहीत. तसेच आहे हे . सर्व गोष्टींचा उद्देश मराठी माणसांपाशी आणि त्यांच्या इतिहास आणि परंपरा ह्यांच्यापाशी येऊन थांबत नाही. आपल्यामागे आपल्यापुढे आणि आजूबाजूला खूप विशाल विस्तृत आणि जग पसरले आहे ह्याची जाण ठेवली कि मग घरातून ऑफिसला जाताना सिग्नल ला उभे असले कि माझ्या मुलाच्या वाढदिवसाच्या फोटोला किती लाईक पडले असतील ह्या विचाराने जीव घाबरा होत नाही. ब्लडप्रेशर वाढत नाही.
आपले राहते जग सोडून मनाच्या पातळीवर इतरत्र रहावेसे वाटणे हि मनुष्याभावना खूप महत्वाची आहे. शांतता आणि स्थैर्य आलेल्या मनाला सुचू लागते तसेच अतिशय अस्वस्थ मनाला खूप काही सुचते . मग ते मन ते मन आजूबाजूच्या ओळखीच्या वातावरणातून सुटका मागते आणि वेगळ्या जगामध्ये जायला उत्सुक बनते. हि भावना प्रत्येक जगणाऱ्या मनुष्याला आहे. नुसतीच लेखकांना असते असे नाही .लेखक ह्या भावनेला अतिशय कष्टाने घाटदार आकार देऊन परिश्रमपूर्वक कथा आकाराला आणत असतात. पण वेगळ्या आभासी जगात जाण्याची इच्छा आणि तसे करण्याची ताकद प्रत्येक माणसाकडे असते. पण ह्या ताकदीचे काय करायचे ह्याची समज जर शिक्षणातून आली नसेल तर मग सातत्याने पर्यायी आणि आभासी जग तयार करून त्यात राहण्याचे व्यसन आधी एकेकट्या व्यक्तीला आणि मग मोठ्या प्रमाणावर संपूर्ण समाजाला लागते. व्यसन जरूर केले पाहिजे पण त्याचे दीर्घकाळाने होणारे परिणाम लक्षात घेऊन आणि त्याची संपूर्ण किंमत फेडायची ताकद मनात असेल तर ते करावे. आयुष्यभर व्यसने करून मग भक्तिमार्गाला लागणारी आणि इतरांना व्यसने सोडायला लावणारी माणसे व्यसनाचा अपमान करत असतात. व्यसनाचा शेवट हा ते करणाऱ्या माणसाच्या अंतामध्ये असतो आणि त्यामुळे अतिरेक आणि व्यसने हि फक्त जिगरबाज लोकांनाच शोभतात. हि जाणीव आता पर्यायी आभासी जगात सतत वावरणाऱ्या माणसांना यायला हवी आहे. पर्यायी जगात सतत वावरले कि मग प्रत्यक्ष आयुष्यातले छोटे आनंद आणि शांतता उपभोगण्याची माणसाची क्षमता नष्ट होत जाते. पर्यायी जगात जर काही आपल्याला लागेल असे बोलले गेले तर त्याचा मोठा परिणाम आपल्या विचारांवर आणि प्रत्यक्ष जगातील आपल्या कृतींवर होत राहतो. आपण गरजेपेक्षा जास्त मोठे होवून बसतो. चित्रपटातील नट हे काम संपले कि त्यांच्या खाजगी जगात गुप्तपणे आणि शांतपणे राहतात. कारण प्रसिद्धी हा त्यांचा व्यवसाय असतो , गरज नसते ह्याची त्यांना जाणीव असते. सामान्य माणूस पर्यायी जगामध्ये स्टार होवून बसला कि त्याला आपल्या आजूबाजूचे दिवे बंद करून अंधारात एकट्याला बसताच येत नाही. स्वतःला तो गरजेपेक्षा जास्त महत्वाचा मानून बसतो. त्या जगात कोणी त्याला काही बोलले कि तो क्रूरपणे त्या माणसाला तिथे जाऊन डसतो. आपल्याला वाटणे आणि आपल्याला कळणे ह्यातला फरक त्याला कळेनासा होतो. आणि तो इतरांच्या कामावर , ज्ञानावर आणि कलाकृतींवर जहरी टीका करून आपण मोठे झालो आहोत असे स्वतःला मानून घेऊ लागतो.
महानगरमध्ये राहणाऱ्या माणसाला आपण सामान्य आहोत हि आवश्यक जाणीव रोजच होत असते पण छोट्या शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये राहणारी माणसे प्रसिद्धीला भयंकर भुकेली बनतात आणि मग समाजमाध्यमांवर नकळतपणे स्वतःच्या प्रतिमा तयार करत आणि त्या सांभाळत बसतात. तिथे माणसाची दमणूक सुरु होते. सुशिक्षित आणि हुशार शहरी माणसाला हे माहित असते कि समाजमाध्यमे हि भुकेले राक्षस असतात. तुम्ही तुमचा सगळा वर्तमान तिथे ओकलात कि मग ती तुम्हाला तुमचा भूतकाळ तिथे ओकायला लावतात असे करत करत ती तुम्हाला जगासमोर नागडी करून ठेवतात. तुम्ही काही वर्षांनी तिथे आपल्याजवळचे सगळे खाजगी , वैयक्तिक आणि मोलाचे असे देवून बसता आणि तुमच्या आयुष्याचे एक TV channel कधी तयार झाले हे तुम्हाला कळतच नाही. काही वर्षांनी नकळत माणसाच्या मनावर ह्या गोष्टीचा मानसिकदृष्ट्या गंभीर परिणाम होवू लागतो. आपण प्रत्यक्ष कसेही दिसू पण पर्यायी जगात आपली प्रतिमा चांगली राहायला हवी. आपले सेलिब्रेटीसोबत तिथे भरपूर फोटो हवेत. आपल्या हसऱ्या सेल्फी हव्यात. आपले घर आपले कुटुंब ह्याची इतर माणसांना असूया वाटायला हवी असे आपल्याला सतत वाटत राहते. कारण आपल्याला आपल्या गावात आपल्या गल्लीत आपल्या कुटुंबात स्टार होण्याचे व्यसन सतत समाजमाध्यमे वापरून तयार झाले आहे हे आपल्याला कळत नाही.
पर्यायी जगामध्ये जाऊन शांतपणे मनाला मोकळे सोडण्यासाठी माणसे एकटी किंवा एकत्र येऊन दारू पितात , गांजा ओढतात त्यापेक्षा वेगळे असे काहीही ह्या बाबतीत घडत नसते. शिवाय महाराष्ट्रात समाज उपयोगी आणि सामाजिक जाणीव असण्याचे जे व्यसन लागले आहे त्यामुळे अनेक माणसे घरची सोडून गावाची धुणी धूत बसतात आणि त्याविषयी कंटाळा येईल इतके बोलत बसतात. समाजसेवा करून स्टार बनता येते ह्याचे वाईट व्यसन आपले चित्रपट कलाकार आपल्याला लावत असतात आणि आपण सगळेच महान समाजसेवक बनून तिथे वावरतो.
कधीतरी मेन स्वीच बंद करून टाकायला हवा आणि ह्या जाळ्यातून मोकळे आणि निवांत व्हायला हवे.
मनाने उभारी घेतली आणि काही सुचले तर डायरीत लिहून ठेवायला हवे . आपला खाजगीपणा आपली मुले , आपले कुटुंब मोलाचे असते . ते लोकांच्या स्पर्धात्मक नजरेतून जपायला हवे. एखादी गोष्ट नाही आवडली तर काही वेळाने विचार करून मग व्यक्त व्हायला शिकायला हवे. सारासार विचार करण्याची आपली बुद्धी जागृत ठेवायला हवी . मुख्य म्हणजे आपल्या गल्लीत प्रसिद्ध होण्याची हौस थोडी आवरली तर आपलेच हसे होणार नाही ह्याची जाणीव असायला हवी. समाजमाध्यमांचे फार चांगले परिणामही होत असतात . अनेक माणसे एकत्र येऊन चांगले उपक्रम करायला आणि आपल्याकडे असलेल्या आवश्यक माहितीची देवाण घेवाण करायला त्यांचा चांगला वापर करत असतात. आपल्या चेहर्याचे फोटो आणि आपल्या कुटुंबाची माहिती अशी उघड्यावर टाकणे चांगले लक्षण नाही. आपल्याला हे माहित असते कि दुसर्याविषयी उगाच आपण वाईट बोललो कि आपले आपले मन आपल्याला खाते. हे असूनही जवळजवळ रोज आपण सर्व गोष्टींविषयी इंटरनेट वर जाऊन गरळ ओकत बसतो हे किती योग्य आहे ह्याचा विचार प्रत्येकाने नीट आणि समंजसपणे करायला हवा.
छोट्या गावात आणि अर्धवट मोठ्या शहरात जे हल्ली अनेक लोक समिक्षक बनून चित्रपटांना स्टार देतात त्यांना ह्या मानसिक रोगाची किती मोठी लागण झाली आहे हे आपल्याला लक्षात येणार नाही. सगळा फरक हा आपल्याला वाटणे आणि आपल्याला कळणे ह्या एकाच गोष्टीत असतो. वाटले म्हणजे कळले असे नाही. पण फेसबुकवर जाऊन बसले कि सगळे वाटलेले कळले आहे असे आपल्याला वाटू लागते. हि मानसिक आजार होवू लागण्याची लक्षणे आहेत.
सिनेमातील माणसे आणि राजकारणी माणसे जेव्हा फेसबुक वापरतात तेव्हा ते नीट आखून विचार करून आणि ठरवून केलेले असते . त्यांची प्रतिमा तयार करणारी अक्खी टीम त्यावर काम करत असते कारण प्रतिमा तयार करून ती विकणे हा त्यांचा व्यवसाय आहे. स्वतःच्या मुलांचे , घराचे फोटो कधी टाकायचे , केव्हा किती शब्दात कुठे आणि काय बोलायचे , कशावर आणि कुठे मते व्यक्त करायची हे त्यांचे आठवडा आठवडा आधी नीट ठरलेले असते. आपल्याला नटांचे वागणे आपलेसे करायचे असेल तर त्यामागचे त्यांचे डावपेच सुद्धा कळायला हवेत. आणि आपल्या खाजगी आयुष्याची शोरूम होण्यापासून स्वतःला वाचवायला हवे.

img_1627

अपेयपान ३९

TV वर पाहिलेल्या दोन प्रतिमा डोळ्यासमोरून जात नाहीत. प्रत्येक पिढीची TV वर पाहिलेल्या आणि न विसरता येणाऱ्या क्षणांची आठवण असते . माझ्यासाठी हे दोन प्रसंग आहेत. सुस्मिता सेन ने मिस युनिवर्स स्पर्धा जिंकल्याचा क्षण. आणि न्यूयॉर्क मधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचे दोन्ही towers कोसळतानाचा क्षण. TV वर मी हजारो लाखो प्रतिमा जवळजवळ रोज पाहत आलो असेन. पण ह्या दोन क्षणांनी आपल्या सगळ्यांच्या आयुष्यावर जे अप्रत्यक्षपणे दूरगामी परिणाम केले त्यामुळे बहुदा हे क्षण मला विसरता आले नसावेत. एक क्षण विजयाचा आणि अभिमानाचा आणि दुसरा दहशत आणि मती गुंगवून टाकणाऱ्या जागतिक राजकारणाचा.

सुस्मिता सेन आणि पाठोपाठ मिस वर्ल्ड बनलेल्या ऐश्वर्या राय चा सगळ्या देशाला खूप अभिमान वाटला होता. त्या क्षणापासून ते आज TV वर शाहरुख खान आणि जॉन अब्राहम पुरुषांनी गोरे बनण्याच्या क्रीम ची जाहिरात करीत आहेत , ह्या दोन गोष्टींच्यामधील वीस बावीस वर्षांत भारतीय माणसाने स्वप्रतीमेचा फार मोठा असा प्रवास केलां आहे .
आपापल्या घरांमधील जुने फोटोंचे अल्बम काढून पुन्हा शांतपणे कधी पाहत बसला आहात का ? कशी होती ती माणसे? जास्त साधी होती. फोटोग्राफी हि अशी एक कला आहे जी भूतकाळाची कविता तयार करते. जुन्या फोटोमध्ये नुसती त्या प्रसंगाची आठवण नसते तर माणसाच्या आयुष्याचे त्या काळचे डिझाईन त्या फोटोत गोठवून ठेवलेले असते. आपले चेहर ,आपले हसू ,आपली उभे राहायची बसायची पद्धत. आपले पेहराव , आपलं आत्मविश्वास .आपली घरे. त्यात कुठे कुठे आपण स्वतः सुद्धा बसलेलो असू .साध्या परवडेल अश्या कपड्यात. कुणी दिसण्याची फरशी तमा न बाळगता प्रेमाने एकत्र आले आहेत. सर्व भावंडांना एकसारखे कपडे शिवले आहेत. बायका बाहेर पडण्यासाठी,फोटो साठी किती सोपेपणाने तयार होत असत. त्या त्या गावच्या किंवा शहराच्या बाजारात सर्वोत्तम जे मिळेल आणि परवडेल ते घालून. आपण आणि सिनेमातले नट ह्यात फरक असतो हि जाणीव होती आपल्या सगळ्यांना त्या काळामध्ये.
जुने फोटो पाहताना मला लक्षात येते कि ज्याचा हातात कॅमेरा असे त्याच्या हातात फार मोठी सत्ता आहे हि नकळत भावना समोरच्या लोकांच्या चेहऱ्यावर येई. माणसाच्या हसण्यामध्ये काळानुसार जो फरक पडत जातो त्याचा फार सुंदर अंदाज जुन्या फोटोंचे अल्बम पाहताना येतो. त्या काळच्या फोटो मधील हसू सुद्धा जास्त सोपे आणि निरागस होते. दात पुढे असलेली एखादी मावशी कधी ते लपवत नसे. तसेच मोकळेपणाने हसायची. फोटो काढायचा क्षण आला कि माणसे श्वास रोखून पोट आत घेत नसत. माणसे जास्त शांत निवांत होती. दिसण्याची स्पर्धा आणि भीती समाजात कमी होती. माणसांना पाप पुण्याची , नीती अनीतीची , फसवले जाण्याची भीती असेल पण मी कसा दिसतो आहे आणि मी असा दिसलो नाही तर लोक मला काय म्हणतील हि भीती घेऊन माणसे जगत नव्हती. हाउस आणि भीती ह्यात फरक असतो. माणसे साधी असली तरी त्यांना सौदर्याची आवड आणि जाण होती. दिवाळी दसर्याला, सणावाराला , लग्नाला माणसे तेजस्वी दिसत. कारण आतून काहीतरी फुलून आले असे. एक निरागसपणा होता. सणवार असतील तेव्हाचे मोजके आणि त्याचं वेळी मिळणारे दिखाव्याचे क्षण असत. त्यामुळे त्यांना किंमत होती.
सुस्मिता सेन आणि ऐश्वर्या राय ह्यांना जिंकवून भारतीय समाजाचा निरागसपणा खूप नकळतपणे कडून घेतला गेला.
उत्तरेला दिल्ली सारखी दिखाऊ वृत्तीच्ची सत्ताधारी श्रीमंत शहरे सोडता संपूर्ण भारत देश आपापल्या स्थानिक दृष्टीने स्वतः ला नटवत असे. त्यामुळे पोशाखांची जास्त विविधता होती. लोकांना भारतीय पेहरावाची लाज वाटत नसे , अगदी तरुणांनासुद्धा नाही. जुन्या फोटोमध्ये कुटुंबाच्या खास प्रसंगी किती विविधतेने नटलेली माणसे दिसतात. मला आठवते त्याप्रमाणे माणसे भारतातील इतर प्रांतामधील पोशाख सणावारांना हौशीने घालायची. कितीतरी मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबामध्ये पुरुष पठाणी पोशाख शिवायचे , मुली गुजराती पद्धतीचे घागरे घालायच्या, गंमत म्हणून बंगाली पद्धततीच्या साड्या नेसायच्या. दर उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आमच्या आजूबाजूची अनेक कुटुंबे काश्मीरला जाऊन येत आणि तिथल्या स्थानिक पोशाखात स्वतःचे फोटो काढून आणत.बहुतांशी घरात आता ते फोटो लाजून लपवून ठेवलेले असतील.
माझा एक काका होता ज्याला फोटो काढायची खूप आवड होती. काही दिवसांनी अचानक तो कॅमरा घेऊन आमच्याकडे येत असे. माझा धाकटा भाऊ आमच्या घरात सगळ्यात गोरा गुबगुबीत आहे. काकाला त्याचे फोटो काढायचे असत. त्याला तयार करून त्याचे फोटो काढणे सुरु झाले कि मी खूप हिरमुसला होवून घरामध्ये बसून राहत असे. असे किती तरी वेळा घडल्याचे मला आठवते. आपण चांगले दिसत नाही हि जाणीव मला घरातल्या काकाच्या फोटोच्या अनेक प्रसंगांनी करून दिली. आमच्याकडे तीन चार तरी फोटो असे आहेत ज्यात मी कंटाळून रडतो आहे , कारण माझ्या भावाचे फोटो काढून संपल्यावर मग माझा एक फोटो काढायला काकाने मला बोलावले आहे. उगाच माझी समजूत घालायला.
आपण चांगले दिसत नाही, आपले हसू इतरांपेक्षा बरे नाही.आपले शरीर सुंदर नाही,आपल्याला टक्कल आहे , आपले दात पुढे आहेत , आपण गोरे नाही , आपण उंच नाही, आपण सडपातळ नाही अश्या अनेक न्यूनगंडात्मक भावना भारतीयांच्या मनामध्ये वाढू लागल्या जेव्हा सुस्मिता सेन ने आंतरराष्ट्रीय सौदर्यस्पर्धा जिंकली . स्त्रीने आणि पुरुषाने कसे दिसायचे , कोणत्या मापात असायचे ह्याचे सक्त मापदंड शहरी नागरिकांमध्ये वेगाने पसरू लागले. दिसण्यावर अतिरिक्त पैसे खर्च करायची सवय भारतीय मध्यमवर्गाला लागली. गावोगावी प्रचंड वेगाने gym उघडल्या , ब्युटी पार्लर उघडली. शिवून घेण्याच्या कपड्यांची संस्कृती संपत गेली, आणि दुकानात ज्या अमेरिकन किंवा युरोपियन मापाचे छोटे कपडे मिळतात त्या कपड्यात बसण्याची सक्ती सामान्य माणसावर येऊन पडली. सर्व समाजामध्ये असणारा एक अबोल निरागसपणा होता तो वेगाने नष्ट होत गेला . भीड आणि संकोच वाढीला लागला. भारतीय शरीराची एक निसर्गदत्त ठेवण आहे. तिला संपवून टाकायला सुरवात झाली. छाती कंबर ह्याची मापे आंतरराष्ट्रीय fashion catalog नुसार ठरू लागली.
आजच्या लग्नसमारंभात घरातले लोक ज्यापद्धतीने नटतात ते पहिले कि मला त्यांची दया येते. पंजाबी आणि गरीब अमेरिकन धेडगुजरी पद्धतीने घातलेले कपडे, बायकांच्या चेहर्यावर थापलेला मेक अप , जे घालून पायाला फोड येतील असे बूट. आपल्या सर्व मराठी सणसमारंभात माणसे फार भयंकर आणि कुरूप दिसतात. आपले जुने फोटो काढून पाहावेसे वाटत नाहीत ह्याचे कारण आपल्या समाजामधील आत्मविश्वास आणि निरागसपणा ह्या परस्परपूरक पण विरोधी भावना अगदी रसातळाला जाऊन पोचल्या आहेत आणि आपण TV आणि भडक चित्रपटाचे गुलाम होवून बसलो आहोत.
मी १९९४ साली बारावीत होतो. फार वेगाने पुढच्या दोन तीन वर्षात दिसण्याच्या पद्धतीत तरुण मुलांनी बदल सुरु केले. आमच्या शहराचा कपड्याचा आणि fashion चा सेन्स हा मुंबईहून येत असे कारण आमच्याकडे पुरेशी दुकाने नव्हती.
मी जाड दिसतो आणि तसे दिसणे चांगले नाही ह्याची जाणीव मला ह्या काळात नकळत करून दिली गेली. माझ्यातला न्यूनगंड ह्या काळात प्रचंड वाढीला लागला. आपण जाड आहोत म्हणून एकटे पडतो आणि आपण एकटे पडतो म्हणून अजून अजून जाड होत जातो ह्या दुष्टचक्रात माझा नकळत प्रवेश होवू लागला. मला बाजारात तयार कपडे मिळेनासे झाले. मी त्या काळात अघोरी उपासमार आणि चुकीचे व्यायाम केले . माझे चुकत असूनही ते का आणि कसे चुकते आहे हे सांगायला माझ्या आजूबाजूला कुणीही नव्हते. त्या काळात डी odorant मारून मुली पटवता येतात अश्या पद्धतीच्या जाहिराती tv वर सुरु झाल्या. सगळेच्या सगळे लोक गल्लीबोळात उघडलेल्या gym मध्ये जाऊन चुकीचे आणि घातक असे body बिल्डींगचे व्यायाम करू लागले. प्रेम आणि SEX ह्या दोन्ही गोष्टीमध्ये असणारा फरक कॉलेजच्या मुलामुलींना कळेनासा झाला. मी त्या काळाचे प्रोडक्ट आहे.

img_1619

अपेयपान ४०
नैसर्गिकरित्या चांगले दिसणाऱ्या माणसांना आयुष्य जगणे थोडे सोपे जात असेल का? ह्या प्रश्नाचे आजच्या काळातले उत्तर ‘हो’ असे आहे. जे गोरे असतात , उंच असतात , देखणे दिसतात , ज्यांचे हसू सुंदर आहे , दात व्यवस्थित आहेत , ज्यांना चश्मा नाही , ज्यांच्या केसांचा रंग काळभोर आणि चमकदार आहे अश्या सुंदर स्त्री पुरुषांना इतरांपेक्षा जगताना दरवाजे पटापट उघडले जातात. आजचे जग असे आहे जे दिसण्यावर फार लवकर भाळते. त्वचेचा रंग काळा असलेल्या , शरीराने जाड असलेल्या , टक्कल असलेल्या , केस पांढरे झालेल्या दात थोडे पुढे असलेल्या माणसांना ती कितीही हुशार असली किंवा संवेदनशील असली तरी जगण्याची लढाई थोडी जास्त करावी लागते. समाजामध्ये हे इतके बेमालूमपणे आणि अपोआप चाललेले असते कि वरवर पाहता तसे असण्यात काही चूक आहे असे दिसत नाही. आणि त्याविषयी कुणी काही बोलले कि त्या व्यक्तीला स्वतःविषयी खोटी सहानुभूती तयार करायची असेल असे वातावरण तयार केले जाते.
ह्याची सुरुवात शाळा कॉलेजातून होते. सुंदर दिसणारी माणसे शिक्षकांमध्ये आणि विद्यार्थ्यांमध्ये जास्त लोकप्रिय होतात. इतरांना आपल्यात काय कमी आहे असा प्रश्न पडत राहतो. गोऱ्या आणि देखण्या माणसांना नाटकात लवकर कामे मिळतात. त्यांच्यासाठी लेखक संहिता लिहितात. कॉलेजात पाहुणे आले कि स्वागत करायला नेहमी उंच गोऱ्या आणि ज्याला smart म्हणतात अश्या मुलांची निवड केली जाते. अश्या वातावरणात काळ्या दिसणाऱ्या , जाड्या असणाऱ्या , बुटक्या असणाऱ्या मुलांमुलींना काय वाटत असेल ह्याचा विचार कधी केला जात नाही. आपल्याकडे ह्या वयात अश्या सध्या दिसणाऱ्या लोकांच्या मनात फार मोठा न्यूनगंडात्मक भाव वाढीला लागतो आणि मग आयुष्यभर तो त्यांची साथ सोडत नाही. शुद्ध भाषा येणे हा त्यातला अजून एक भयंकर प्रकार. भाषेचे आपण इतके मोठे राजकारण आपण सर्वांनी करून ठेवले आहे कि संवेदना महत्वाची कि भाषा असा प्रश्न सुद्धा आपल्या पालकांना ,शिक्षकांना किंवा वर्गमित्रांना पडत नसावा कि काय असे वाटते.
मी ह्या सगळ्याचा अप्रत्यक्ष आणि थेट असं दोन्ही अनुभव घेतला आहे. आपण दिसायला चांगले नसतो तेव्हा आपण शाळाकॉलेजात कसे पुढे येत नाही हे मी अनुभवलेले आहे.नीट मराठी बोलता येत असले तरी नीट इंग्रजी बोलता न आल्याने आमच्या कॉलेजात माझे अनेक वेळा हसे झाले आहे. नुसते इंग्रजी बोलता येत नाही म्हणून नव्हे , तर आमच्या कॉलेजात जी मुले बाहेरगावाहून येत आणि आपल्या गावाकडची बोली मराठी बोलत त्यांनाही सगळे पुष्कळ हसत असत. जाडेपणावर सतत विनोद करणे, ज्यांना PT च्या तासाला धावता पळता येत नाही अश्या मुलांना आणि मुलींना शिक्षकांनी मारहाण करणे हे मी पहिले आणि अनुभवलेले आहे. माझ्या पुण्याच्या सुप्रसिद्ध वाणिज्य महाविद्यालयात आमच्या PT च्या बाई आम्ही पंधरा सोळा वर्षाचे असताना सुद्धा आम्हाला सतत कानाखाली मारायच्या , वस्तू फेकून मारायच्या आणि अर्वाच्य शिव्या द्यायच्या. मला शारीरिक कसरतींची कधी गोडी नव्हती. माझे वजन खूप होते आणि मला वेगाने धावता पळता येत नसे. त्या बाईंमुळे माझी कोलेजची सर्व गोडी संपली. मला ती जागा आवडेनाशी झाली. त्यांच्याइतकी भीतीदायक आणि बिकट बाई मी त्यानंतर कधी आयुष्यात पहिली नाही. आपण जे करतो आहोत त्याची त्यांना जरासुद्धा लाज कशी वाटत नसेल?
साध्या दिसणारया माणसांचे प्रश्न इथे सुरु होतात , ते संपत कधी नाहीत. त्यांची लग्ने होताना त्यांचे रूप आड येते. आपण कसेही दिसत असलो तरी सगळ्यांना मुली मात्र सिनेमातील नटी सारख्या हव्या असतात. आपल्या सिनेमातला हिरो कसाही काळासावळा असला तरी नटी मात्र गोरी आणि सुंदरच लागते. कुठलाही मराठी सिनेमा आठवून पहा. काळ्या नट्यांना आई ,मावशी , मैत्रीण अश्या भूमिका किंवा मग सरळ सामाजिक चित्रपटात समाजसेविकेच्या किंवा शिक्षिकेच्या भूमिका कराव्या लागतात. असा हा काळ आहे. महाराष्ट्र , तामिळनाडू , आंध्र , केरळ ह्या राज्यातील सर्व सिनेमात हिरो कसाही दिसला तरी चालतो पण मुलगी गोरीपान आणि देखणी असावी लागते हा सिनेमाच्या धंद्याचा नियम बनवून ठेवला गेला आहे.
हल्ली लग्नाच्या ज्या वेबसाईट उघडल्या आहेत तिथे फोटो टाकावा लागतो. जी मुले आणि मुली सुंदर असतात , गोरी असतात त्यांना आपसूक जास्त लग्नाच्या मागण्या येतात. मुलींनासुद्धा फक्त गोरे आणि देखणे नवरे असले कि पुरे असे वाटते. माझ्या आजूबाजूच्या कुटुंबातील अनेक मुलींनी कोलेजच्या वयात एकापेक्षा एक अश्या बिनडोक गोऱ्या मुलांशी लग्ने केली आणि आता त्या चाळीशीला आल्यावर पस्तावून बसल्या आहेत. आमच्या घरातसुद्धा अशी घाइने दिसण्याच्या प्रेमात पडून केलेली बरीच लग्ने मोडली. दिसणे आयुष्यभर पुरत नाही हे त्यांना तरुण वयात कधीच कळले नाही. माझी एक मोठी बहिण सरळ आणि शहाणी निघाली जिने रूपापेक्षा त्या माणसाचे गुण पहिले. मला तिचे फार कौतुक आहे. माणसाचे मन काय आहे , त्याचे विचार कसे आहेत , त्याच्या आवडीनिवडी आपल्याशी जुळतात का ह्याचा विचार सोयरिक जुळवताना जवळजवळ केला जात नाही. अनेक व्यवसाय आणि नोकऱ्या अश्या आहेत जिथे दिसण्याने छाप पाडणार्या माणसांनाच कामाला ठेवून घेतले जाते. मग उरलेली साधीसुधी दिसणारी माणसे आपले आयुष्य कसे जगत असतील ? मोठ्या शहरामध्ये जगताना जो एक सतत आत्मविश्वास गोळा करत राहावा लागतो तो कुठून गोळा करत असतील ? त्यांना त्यांची प्रेमाची माणसे “ तू छान दिसतोस किंवा तू छान दिसतेस , असे कधी म्हणत असतील का ? मला स्वतःला माझ्याविषयी हा प्रश्न अनेकवेळा पडला आहे आणि त्यामुळे तो मला इतरांविषयीसुद्धा पडतो.
अशी समाजाकडून अप्रत्यक्षपणे दुखावलेली आणि बाजूला सारलेली माणसे मग गोरे होण्याची क्रीम वापरतात. अघोरी व्यायाम आणि चुकीची उपासमार करून बारिक होण्याचे प्रयत्न करत राहतात. उंची वाढवणारी फसवी औषधे घेतात. tv च्या जाहिराती पाहून वेगवेगळ्या जडीबुटी घेत राहतात. सुंदर दिसण्यासाठी दातांचे आकार बदलून घेतात. अनेक चुकीचे सल्ले घेऊन शरीरावर शस्त्रक्रिया करून घेतात. केसांचे विग शिवून घेतात. टक्कल होते म्हणून हसणारा समाज तुम्हाला तुम्ही विग घातलीत तरीही हसत बसतो. ह्या सगळ्या उपायांचे माणसाच्या मनावर खोलवर परिणाम होत असतात. माझ्या मापाचे कपडे मोठ्या दुकानात मिळेनासे झाले म्हणून एका काळात मी महागडे बूट खरेदी करायचो. कारण मोठ्या ब्रांड चे काहीतरी आपल्याकडे हवे अशी ओढ मला वाटायची. माझ्या मापाचे दुकानात फक्त बुटच मिळायचे. दुकानात कपडे घ्यायला गेलो कि तीथले सेल्समन मला अनेक वेळा चेष्टा करून सांगत कि माझ्या मापाची रेडी मेड pant मिळणार नाही. ह्या गोष्टीमुळे मी रागावून व्यायामाला लागलो. आनंदाने आणि किंवा चांगल्या प्रेरणेने नाही. आणि त्यामुळे चांगल्या व्यायामाचे फायदेसुद्धा मला कधी मिळाले नाहीत.
माझी एक मैत्रीण मला म्हणाली कि तिने चरबी कमी करण्याची शस्त्रक्रिया करून घेतली कारण तीचा नवरा खाजगीत तिच्या बाळंतपणा नंतर वाढलेल्या कमरेबद्दल मित्रांसमोर चारचौघात तिची चेष्टा करून हसू लागला. त्या शस्त्रक्रियेनंतर तिला खूप त्रास झाला.
आपण लोकांची सतत चेष्टा केली नाही तर आपला काही तोटा होयील का ? काळ्यासावळ्या , जाड्या , टकल्या , दात पुढे असलेल्या, चष्म्याचा मोठा नंबर असलेल्या ,पायावर मोठी काळी जन्मखुण असलेलेया अश्या सगळ्या माणसांनी काय करावे अशी लोकांची अपेक्षा असते ? चुकीचे आणि अशुद्ध बोलणाऱ्या माणसाला आपण कधी पुढे येण्याची संधीच देणार नाही का ? लहानपणी केस पांढरे झालेल्या मुलीला कुणी लग्नाला स्वीकारणार नाही का ? सुंदर आणि smart असण्याची हि काय सक्ती आहे ?

‘अपेयपान’ लोकमत मधील लेखमाला भाग ३४ ते ३६ .

 

अपेयपान  ३४

 

मोठा होत असताना मला माणसे सोडून गेली , माझ्या आजूबाजूच्या जागा अनोळखी होत गेल्या , मी लोकांना त्रास दिले आणि लोकांनी मला. ह्या सगळ्या प्रक्रियेत एक गोष्ट माझ्यासोबत सतत शांतपणे चालत राहिली ती म्हणजे माझ्या आजूबाजूला असणारे ,वाजणारे , ऐकू येणारे ,गायले आणि वाजवले जाणारे संगीत. विविध प्रकारचे संगीत कानी पडत गेल्याने आणि संगीताचा संग्रह करण्याची आवड आणि वातावरण आमच्या घरामध्ये असल्यामुळे शब्द आणि रंग ह्याच्या पलीकडील फार मोठे संस्कार माझ्या कानावर होत राहिले.

मी आज जिथे जन्माला आलो आणि वाढलो त्या वातावरणापेक्षा अतिशय वेगळ्या वातावरणात राहतो आणि वावरततो . अश्या परिस्थितीत मला तरंगत पण संतुलित ठेवते ते म्हणजे मी सतत ऐकत असेलेल संगीत.

आमच्या घरी रेडीओ लावून ठेवायची सवय कुणाला नव्हती त्यामुळे मराठी नाट्यगीते , भावगीते गीत रामायण अश्या गोष्टींची जी आपसूक ओळख लहानपणी आकाशवाणीमार्फत सर्व मुलांना नकळत होत असते ती मला झाली नाही . माझ्या लहानपणीच्या स्मृतीमधील सगळ्यात जुना आणि एखाद्या दाट महागड्या अत्तरासारखा आवाज जर कुणाचा असेल तर तो आहे भीमसेन जोशींचा. तो भाषेच्या आणि कवितेच्या पलीकडे असलेला आत्म्याचा हुंकार असावा तसं आवाज आहे. आमच्या घराच्या भिंतींवरून वाहत असलेला. अतिशय चांगले शास्त्रीय संगीत लहानपणीपासून माझ्या कानावर सातत्यान पडत राहिले कारण माझे वडील आणि माझा धाकटा भाऊ . मला आठवत आहे तेव्हापासून घरामध्ये सुयोगचा हार्मोनियमचा रियाझ चालू असे आणि रियाझ संपल्यावर आमच्याकडे असलेल्या एका टेप रेकॉर्डर वर भीमसेन जोशींचा आवाज उमटून घरभर प्रसृत होत राही. पावसाळ्यात अंधारात बुडालेल्या घरात , दिवाळीच्या दिवशी उत्साहाने उजळून गेलेल्या घरात तो आवाज सतत सोबत करीत असे. हार्मोनियम च्या रीयाझाचा आवाज आणि भीमसेन जोशींचा आवाज जगात कुठेही आला तरी मला अचानक घरी आल्यासारखे वाटते ह्याचे ते कारण आहे.

मी जे संगीत जाणीवपूर्वक मनामध्ये रुजवले आणि  माझ्या आवडीने लहानपणीपासून सोबत बाळगले ते  म्हणजे R D Burman  ह्यांचे संगीत. माझ्या संपूर्ण लहानपणावर RD ची फार मोठी प्रेमळ सावली आहे. माझ्यात जे लिंबू आणि मीठ आहे ते माझ्या शिक्षणाचे नाही किंवा मी वाचलेल्या पुस्तकांचे नाही. ते RD ने माझ्यात पिळलेले आहे. माझ्या चांगल्या वाईट सवयी , माझी स्वप्न बघायची पद्धत , माझे रागलोभ ह्या सगळ्या रसायनांची सिद्धता माझ्या लहानपणी RD ने केली . मी सिनेमा बनवायचा निर्णय घेतला त्याला अप्रत्यक्षपणे RD कारणीभूत असणार ह्याविषयी मला शंका नाही.

संगीत घरामध्ये साठवून ठेवून आपल्याला हवे तेव्हा ऐकण्याचा काळ आता सोपा वाटत असला तरी अनेक वर्षे कानावर चांगले गाणे पडायला TV  किंवा रेडीओवर अवलंबून राहावे लागत असे. घरात टेपरेकॉर्डर यायचा आधीचा काळ मी अनुभवला आहे. कुठे रस्त्याने जाताना आपले आवडते गाणे कुठल्या दुकानाच्या किंवा घराच्या रेडियोवर लागले असेल तर तिथेच रस्त्यात थांबून ऐकून मी पुढे जात असे.

मग यथावकाश टेप रेकॉर्डर आणि माझ्यासाठी अत्यंत महत्वाचा असा माझा Walkman माझ्या सोबतीला आले. Walkman ने माझ्या आयुष्याला आणि भावनांना खाजगीपणा मिळवून दिला. खाजगी जगामध्ये मोठी रंगीत स्वप्ने रंगवता येतात. माझे घरापासून डेक्कन वर चालत राहणे आणि कानात हेडफोन्स वर आवडते संगीत ऐकत राहणे माझ्यासाठी बहुमोल असे कारण मी ते ऐकत चालताना अनेक निर्णय घेत असे. तरुण माणसाचे साधेसोपे निर्णय असतात. त्यात एक खुळेपणा असतो. स्वप्नरंजकता असते . पण ती किती आवश्यक असते. गुलजारांनी मला ती शिकवली.त्यांच्या सिनेमाच्या गाण्यामधून. माझी भावनिक वाढ करून माझ्या सध्या स्वप्नांना गुलजारांनी मोकळ्या खिडक्या दिल्या. मला लिखित शब्दाचे महत्व सगळ्यात आधी गाण्यांमधून गुलजारांनी शिकवले. माझ्या हेडफोनला लागलेल्या माझ्या घामात त्यांचे शब्द  उतरत असत. माझा खोल खोल अंधारा खाजगीपणा मी सजवायला शिकलो . तिथे झुंबरे पेटवून आयुष्य सोपे करायला शिकलो , ह्या सगळ्याला गुलजार कारणीभूत ठरले आणि त्यांनी आपल्यासाठी लिहून ठेवलेली सुंदर गाणी आणि कविता.

RD  गाण्याच्यामध्ये जो अंतराळ असतो , ज्याला संगीताच्या  रचनेमध्ये इंटरल्यूड असे म्हणतात तो अंतराळ जादूने भरून टाकायचा. इजाजत मधील ‘कतरा कतरा मिलती है’ ह्या गाण्यातले अंतराळ असे विस्मयकारक जादुई रंगांनी भरलेले आहेत. आपल्या मनात संगीताच्या उत्कट अनुभवामुळे अनेकविध दृश्ये आठवणी आणि जुन्या जखमा जाग्या होतात. संगीत आपल्या मनाची स्वच्छता राखते. नको त्या गोष्टी बाहेर फेकून देते आपल्याला खूप ठोसपणे हि जाणीव करून देत राहते कि कितीही गर्दीमध्ये राहिले  एकटेपणाला  आणि त्यामुळे येणाऱ्या हतबलतेला आयुष्यात पर्याय नसतो.

मी आवडत्या संगीतकारांचा लेखकांचा आणि गायकांचा उल्लेख एकेरीमध्ये करतो ह्याचे कारण माझ्या मनातील उद्धटपणा नाही. मी उद्धट आहे पण तो ह्या बाबतीत अजिबात नाही . माझे ज्या कलाकारांशी वर्षानुवर्षांचे जवळचे नाते तयार झाले आहे , ते नाते असे करवून घेते. मी कुणालाही व्यक्ती म्हणून ओळखत नव्हतो आणि नाही पण संगीताने तुमचे कर्त्यासोबत एक फार घट्ट नाते तयार होते. त्यातून हे तो आणि ती असे शब्द येतात.

AR  रेहमान आयुष्यात येऊन वादळ तयार करण्याआधी काही छोट्या पण फार महत्वाच्या गोष्टी  गोष्टी घडल्या.  १९८४ , १९८५ च्या आसपास मी दहा एक वर्षांचा असताना मी मायकल जॅक्सन  चे Thriller . माझ्या मुंबईत राहणाऱ्या चुलत बहिणीच्या खोलीत ते लागले होते.

शाळेत असण्याचा काळात भारतात MTV आणि Channel V आले आणि त्यामुळे  तोपर्यंत आम्ही ज्या पद्धतीने संगीताकडे पाहत होतो ती दृष्टी आणि परिणाम बदलले ( शारदा देवी नावाची एक देवी आहे.  ती सकाळी उठून आवरून वीणा बिणा घेऊन आपण काय काय गाणी गातोय, ऐकतोय , काय काय अभ्यास करतोय, गुरुजनांचा आणि वडिलधाऱ्या माणसांचा आदर करतोय कि नाही. संगीतामधून आपण परस्त्रीकडे तसल्या वाकड्या नजरेने तर पाहत नाही न ? ह्यावर लक्ष्य ठेवायला देवांच्या तर्फे बसून असते . संगीत हा देवाचा प्रसाद आहे , भारतीय संस्कृतीच्या गळ्यातील पदक हे भारतीय संगीत आहे , संगीतकार देव आहे. लेखक आणि कवी हे देवांचे पणजोबा आहेत. वादक देवांचा मामे आजोबा आहे .गायक अजूनच  काहीतरी म्हणजे देवांच्या देवाचा देव आहे ) अश्या सगळ्या उदबत्तीच्या धुराने गुदमरलेल्या सांगीतिक वातावरणात अचानक  मडोना आणि मायकल जॅक्सन माझ्या आयुष्यात आले आणि माझी मुंज झाली. मी अचानक गुरूगृही जाऊन पडलो आहे असे मला वाटले.

आपल्या मनात प्रेम आदर आणि आदर आणि प्रेम ह्याच्या पलीकडे खूप भावनानांचे जंजाळ असते. लहान वयात ते जंजाळ अतिशय गुंतागुंतीचे आणि अवघड असते. राग असतो , नव्याने तयार झालेल्या आणि सतत उफाळणाऱ्या शारीरिक वासना असतात. त्यातून तयार होणारे गडद एकटेपण आणि रंगीत रोमान्स असतो. स्पर्धा असते, ईर्ष्या असते,तुच्छता असते. ह्या सगळ्या भावनांकडे भारतीय शिक्षणात ,भारतीय कुटुंब पद्धतीत बघायला किंवा त्या भावनांना हाताळायला शिकवत नाहीत. पाश्चिमात्य संगीताने माझ्या धरणाचे दरवाजे पटापट उघडले आणि मला मोकळे मोकळे वाटू लागले. आपल्याला समजून घेणारे आणि आपल्या मनातील रागाला वाईट न म्हणणारे कुणीतरी ह्या जगात आहे ह्या भावनेने मी मायकल जॅक्सनच्या संगीताशी जोडला गेलो. मला आज हे लक्षात आले तरी आश्चर्य वाटते कि मला इंग्रजी भाषेचा एकही शब्द त्या काळात कळत नसे. मी सोळा सतरा वर्षाचा होयीपर्यंत सलग एक वाक्य इंग्रजीत बोलू शकत  नव्हतो आणि तरीही दहा अकरा वर्षाचा असल्यापासून मी मडोना  आणि मायकल जॅक्सन  ह्यांच्या संगीताकडे कसा काय ओढला गेलो असेन? मीच नाही तर त्या काळात सगळे जग त्या दोघांनी काबीज केले होते. ह्याचे कारण त्यांचे उर्जा देणारे सळसळते संगीत होते. गरिबांना , कुरूप माणसांना , एकट्या जीवांना , हतबल अपयशी माणसांना ते संगीत जागे करून आत्मविश्वास देत होते. संगीताला एक दृश्यात्मकता आली होती. MTV वर गाण्यांचे म्युझिक व्हिडिओ  दिसायला सुरुवात झाली होती. अमेरिकेने जगाला दिलेल्या अनेक महत्वाच्या गोष्टींपैकी एक गोष्ट म्हणजे अमेरिकेने निर्माण केलेले संगीत . मला ते आयुष्यात फार योग्य वेळी मिळाले. मला नाही तर संपूर्ण भारतातील तरुण मुलांना .

क्रमशः

 

अपेयपान ३५

भारतामधील  सामान्य नागरिकांच्यातील भावनिक समृद्धी जिवंत ठेवण्याचे काम आपल्या सिनेमातील गाणी करतात. कारण घरात आणि समाजात परंपरा पाळत कुटुंबातील सर्वांचे पोट भरण्याचे आणि वंश चालवण्याचे काम करत भारतीय माणूस इतका मेटाकुटीला आलेला असतो कि त्याला कोणतीही सोपी संवेदना उरेल अशी शक्यता नसते. ह्या सगळ्यामुळे सामान्य माणसाच्या आतील स्वप्ने , त्याच्या कुंपणापलीकडील आकांक्षा , त्याचे राग, द्वेष , उन्माद , वासना ह्या व्यक्त करायला तो क्रिकेटपटू आणि सिनेमाच्या हीरोवर आयुष्यभर अवलंबून राहतो. क्रिकेट आणि सिनेमातली गाणी ह्यांनी भारतीय माणसाचे डोके ताळ्यावर ठेवले आहे . धार्मिक आणि कौटुंबिक परंपरा आणि आचारविचार ह्यांनी त्या माणसाचे हातपाय इतके करकचून बांधलेले असतात कि स्वतःतर्फे विजयी व्हायला , नाचायला , सेक्स आणि प्रेम करायला त्याला सचिन तेंडूलकर किंवा रणबीर कपूर लागतो. बाहेर जाऊन मोकळेपणाने स्वतः काही करायची धमक त्याच्यात उरलेली नसते. दुसर्याचे यश पाहून आपल्याला ते मिळाले आहे असे तो मानून घेतो . त्यामुळे  भारतात अनेक नोकऱ्या करणारी माणसे वर्षानुवर्षे सुट्ट्या टाकून क्रिकेट पाहतात किंवा मोबाईल वर सिनेमातली गाणी सतत पाहत बसतात. पावसात ओल्या झालेल्या हिरोयीनला हिरोने मारलेली मिठी आपणच मारली आहे असे समजून खुश होतात. भारतीय माणसाच्या ह्या सततच्या भुकेल्या अपंगत्वामुळे भारतात चित्रपट संगीताचा अप्रतिम  खजिना तयार होत राहिला आहे. जो जगात इतर कोणत्याही देशात नाही. जात पात धर्म भाषा सगळे विसरून वर्षानुवर्षे अनेक कलाकारांनी मराठी हिंदी बंगाली मल्याळी तमिळ तेलगु भाषेतील चित्रपटांमध्ये गाणी निर्माण करत ठेवली आहेत. A R रेहमान सारखा निसर्गाची कुठलीतरी जादुई ताकद मिळालेला संगीतकार सर्व भाषांमध्ये एकापेक्षा एक सरस गाणी गेली वीस एक वर्षे निर्माण करतोच आहे. माझ्या पिढीचा मोठे होण्याचा आलेख मांडायला बसले तर त्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर रेहमानचे कोणतेतरी एक गाणे असते.

चित्रपट बनवताना माझा सगळ्यात जास्त आवडता भाग कोणता असेल तर तो चित्रपटातील गाणी बनवण्याचा. मला माझ्या चित्रपटांमध्ये आग्रहाने गाणी हवी असतात. पटकथेचे काम पूर्ण झाले कि मला संगीतकारांसोबत चालणारी अनेक म्युझिक सिटींग करायला फार आवडतात. मी गाण्याशिवायचा भारतीय सिनेमा असेल ह्याचा विचारच करू शकत नाही.

“तू कोणते संगीत ऐकतोस?” ह्या प्रश्नाचे मी कधीही नीट उत्तर देऊ शकत नाही . कारण मी पुष्कळ काही ऐकत असतो.  वाचत किंवा लिहित नसीन तर उरलेलेला बराच वेळ मी घरात आणि कारमध्ये खूप वेगवेगळे संगीत ऐकण्यात घालवतो. आपण ऐकायचे संगीत आपण निवडत नसतो. मांजर जसे राहायचे घर स्वतः निवडते तसेच संगीताचे आहे. ते आपल्याला निवडते. आपण कोणत्या प्रतलावर जगत आहोत , आपल्या मनामध्ये काय चालू आहे ह्यानुसार आपले मन आपोआप ओळखीच्या किंवा अनोळखी संगीताची निवड करीत असते.

माझी संगीताची जाणीव ज्या क्षणांनी , माणसांनी आणि दिवसांनी समृद्ध केली त्या क्षणांना आठवताना मी माझ्या आयुष्यातला तो दिवस विसरूच शकत नाही. २१ जून १९९९ चा. मी पहिल्यांदा परदेशात गेलो होतो तो काळ . पॅरीस  मध्ये दरवर्षीप्रमाणे ह्या दिवशी म्युझिक फेस्टिवल होता. माझी म्युझिक फेस्टिवलची तोपर्यंतची समजून हि सवाई गंधर्व वर बेतलेली होती. एक मोठा हॉल  असेल किंवा स्टेज असेल तिथे आम्ही सगळ्यांनी जायचे , मग गायक येतील आणि आपण ते ऐकायचे. आम्हाला वीस जूनला फिल्म स्कूल मध्ये दुसऱ्या दिवशी वर्ग नसतील असे सांगण्यात आले. उद्या म्युझिक फेस्टिवल आहे . उद्या कॉन्सर्ट अटेंड करा . हाच तुमचा वर्ग. मी बर म्हणालो आणि रूमवर  आलो. सकाळी मी माझ्या हॉटेलच्या खोलीत उठलो ते एका वेगळ्याच वाद्याच्या आवाजाने. मी खिडकीबाहेर जाऊन पहिले आणि थक्क झालो. खालचा सगळा चौक माणसांनी फुलून गेला होता आणि सर्व रस्त्यांवर आपल्याकडे गणपती पाहायला माणसे फिरतात तशी शहरभर फिरत होती. मित्रांसोबत मी बाहेर पडलो आणि जातो तिथे वेगवेगळ्या देशांचे म्युझिक वाजवणारे लोक होते. फुटपाथवर , मेट्रो ट्रेन मध्ये , चौकातील कारंज्याच्या भोवती, सगळ्या विद्यापीठांच्या अंगणात. जिथे बघावे तिथे छोट्या आणि मोठ्या कॉन्सर्ट चालू होत्या. आफ्रिका , लॅटिन   अमेरिका , उत्तर आणि पूर्व आशिया  ह्या खंडांमधील संगीत मी कधी ऐकले नव्हते. मी दिवसभर मित्रांसोबत चालत राहिलो. भलेमोठे पॅरीस शहर जणू एक स्टेज बनले होते. किती आणि काय ऐकाल ? मी माझ्या ओळखीच्या प्रदेशापलीकडे त्या दिवशी जायला शिकलो. आपण नेहमी ओळखीचे आणि सुरक्षित संगीत ऐकत राहतो. अनोळखी अनुभवाची आपल्याला भीती वाटत राहते. ती भीती संपली. मला माहित असलेल्या पाश्चिमात्य रॉक आणि पॉप ह्या दोन्ही संगीताच्या पलीकडे मी गेलो. मी गायकांशी गप्पा मारल्या, अनोळखी वाद्ये हाताळून पहिली. सगळ्या शहरभर जणू मोठी पार्टी चालू होती. माणसे गप्पा मारत होती , गात होती , नाचत होती. प्रत्येकाला म्युनिसिपाल्टी तर्फे लायसन्स  आणि परफॉर्म करायची जागा आखून दिली होती. एका मोठ्या पार्क मध्ये त्या दिवशी रात्री माझा आवडता गायक ब्रायन अदाम्स येणार होता. माझी म्युझिकची आवड विस्तारून त्याला माझा आकार देण्यात ह्या दिवसाचा किती मोठा हात आहे !

शब्द रंग आणि समजुतीच्या आणि अर्थाच्या प्रदेशात मला संगीत घेऊन जाते. मी सध्या हेन्री निल्सन ह्या १९७० च्या दशकातील अमेरिकन गायक आणि लेखकाचे म्युझिक ऐकतो आहे. तसेच घरामध्ये मी लिहित असताना जॉन कोलट्रेन आणि मायील्स डेविस ह्यांचे संगीत लावून ठेवतो. मी स्वयपाक करताना नेहमी जॅझ  ऐकतो. त्याने सगळ्या घराला एक ताल आल्यासारखा होतो. मी सध्या महेश काळे ह्याला महाराष्ट्राचा एल्विस अशी पदवी दिली आहे , सतत तो मुलगा कुठेना कुठेतरी गातच असतो. आज इथे उद्या तिथे. शंकर महादेवन ने त्याच्याकडून गावून घेतलेला अरुणी किरणी हा तराणा मी परदेशात फिरत असताना इस्तंबूल मधील ताक्सिम स्क्वेअर मद्ध्ये एका रात्री बाकावर झोपून आकाशाकडे पाहत सतत ऐकत बसलो होतो. शंकर एहसान आणि लॉय ह्या त्रिकुटाचा मी फार मोठा फॅन   आहे. मला कधीतरी त्यांच्यासोबत एकत्र फिल्म करायची आहे. यान टीअर्सन ह्या फ्रेंच गायकाचे संगीत मला खूप उर्जा देते. त्याच्या संगीतामुळे मला लिहायला सुचते . तसाच मला उषा उत्थप ह्या तमिळ गायिकेचा आवाज खूप आवडतो. त्यांनी हिंदी चित्रपटात गायलेली अनेक गाणी मी ऐकत राहतो. लेडी गागा ह्या अमेरिकन पॉप गायिकेला मी उगीचच आजपर्यंत कमी दर्जाची मानत आलो होतो. नको तिथे आपला मराठी बाणा आड येतो. खूप प्रसिद्ध काही असले कि आपण नाके मुरडतो. मी काही दिवसांपूर्वी एका पार्टीत तिचे गाणे ऐकले आणि मी चाट पडलो. काय कमाल गाते ती. श्रेया घोशाल आणि सुनिधी चौहान माझ्या लाडक्या आहेत. माझ्या चित्रपटात त्या गायल्या आहेत. किती मोठी रेंज आहे दोघींच्या आवाजाला . टीना टर्नर आणि नीना सिमोन ह्या दोन्ही जुन्या अमेरिकन गायिका मला जाम आवडतात. व्हिस्की व्हॉइस म्हणता येईल असे त्यांचे आवाज आहेत . मला गदिमांनी लिहिलेली सर्वच्या सर्व गाणी आवडतात. ते माझे फार लाडके आहेत. लावण्यांचा मी मोठा फॅन आहे. आनंद मोडक ह्यांच्यासोबत लावणी ह्या विषयावर आम्ही किती तासनतास गप्पा मारत बसायचो. मी चित्रपटामधून भरपूर लावण्या ऐकल्या आहेत तसेच यमुनाबाई वाईकरांना बैठकीची लावणी सादर करताना पहिले आहे. शकुंतलाबाई नगरकर किती मस्त सिडक्षन करतात ते मी अनुभवले आहे. जगदीश खेबुडकरांनी मराठी गाण्यांना दिलेली झिंग आणणारी शब्दकळा माझ्या घरात तरंगत असते. मी पिंजराची गाणी सारखा ऐकतो. कधीतरी कुणालातरी परत असे मस्त करारे लिहिता यावे असे वाटते. अजय अतुल माझे लाडके आहेत आणि तसाच माझ्यासाठी खूप महत्वाचा आहे तो माझा संगीतकार मित्र अमित त्रिवेदी.

मी संगीताचा अनुभव घेताना मनाच्या सर्व खिडक्या आणि त्वचेची सर्व छिद्रे उघडी ठेवतो. भाषा किंवा संगीताचा प्रकार माझ्या आवडीनिवडीच्या आड येत नाही .

क्रमशः

 

अपेयपान ३६

मी स्वभावानुसार गर्दीत फिरणारा माणूस नाही .मी गर्दीला घाबरणारा प्राणी आहे. जास्त खाजगी स्वभावाचा आहे . माझी आनंद साजरा करायची कल्पना तीन ते चार जवळच्या लोकांसोबत असण्याची  असते. हजारो लोक जमतात तिथे जाऊन गर्दीचा भाग व्हायला मी थोडा बिचकतो. ह्या सगळ्याचा परिणाम मी संगीत कसे आणि कोणते ऐकतो ह्यावर होत असतो.

मी संगीत ऐकतो ते मोजके जाणकार लोक असलेल्या खाजगी मैफिलीमध्ये किंवा माझ्या हेडफोनवर ऐकतो. अनावश्यक गर्दीमध्ये संगीताचा अनुभव विसविशीत आणि विस्कळीत होवून जातो.दुसऱ्या बाजूला डेविड ग्वेत्ता किंवा स्क्रीलेक्स सारख्या EDMच्या ( इलेक्ट्रोनिक डान्स म्युझिक ) कॉन्सर्ट ना म्युझिकचा अनुभव हजारो लोकांसोबत एका उर्जेच्या पातळीवर जाऊन घेण्यात मजा असते.

मी खूप लहान वयापासून चित्रपट क्षेत्रात असल्याने मला आता गर्दीतला प्रेक्षक होणे शक्य होत नाही . किंबहुना प्रेक्षक होणेच शक्य होत नाही कारण तुम्ही काम करताना सतत मानसिक पातळीवर प्रेक्षकाच्या समोर उभे राहत असता. वर्षानुवर्षे प्रेक्षकाकडे एक न उलगडणारे कोडे म्हणून पाहत असता. काही वर्षांनी मग आपण साधे प्रेक्षक होवून गर्दीचा भाग होवून जाणे खूप अवघड बनते. गर्दी आणि सुसंकृत माणसांचा समूह ह्यातला फरक कळू लागतो. हि माझी जगाकडे बघण्याची जी पूर्वग्रहदूषित दृष्टी तयार झाली आहे त्या दृष्टीने मी किंवा प्रत्येक संगीताचा चाहता आपापले संगीत आणि ते ऐकायची पद्धत निवडत असतो. पूर्वग्रहाचा ( prejudice ) हा एक  महत्वाचा फायदा असतो. तुमची कलात्मक आवड निवड हि तुम्ही पूर्वग्रहदूषित ( heavily prejudiced) असलात कि जास्त उत्तम घडते. अतिसरळ आणि सपक अश्या तर्कशुद्ध मनाच्या आणि सद्सदविवेक बुद्धी सतत फुल ऑन मोड वर  ठेवून वागणाऱ्या माणसांना कलेचा संपूर्ण आनंद कधीही घेता येत नाही. त्यांच्या डोक्यात कोणतेही अधलेमधले नाजूक आनंद शिरू शकत नाहीत कारण त्यांच्या मनात द्वेष , स्पर्धा , नाराजी ह्यांच्या सारखे आवश्यक bacteria तयारच झालेले नसतात.

लेखक हा जसा बहुभाषिक असतो तसाच तो मनाच्या पातळीवर बहुलैंगिक असतो. मी लिहिण्याचे काम करताना , कथा रचत असताना नकळतपणे माझे मन संपूर्ण पुरुषाचे असते किंवा संपूर्ण स्त्री चे असते . ते वारंवार रंग बदलत राहते. काहीवेळा ते ह्या दोन्हीच्या मध्ये असणाऱ्या विस्तृत समुद्रामध्ये काही हे आणि काही ते बनून तरंगत राहते. मी म्युझिकची निवड करतो तेव्हा माझ्याही नकळत माझी त्यावेळची मनस्थिती माझ्या वतीने निर्णय घेत असते. मला काय आवडते यापेक्षा माझे मन कोणत्या प्रकारच्या म्युझिकला प्रतिसाद द्यायला उत्सुक आहे हि गोष्ट माझ्यासाठी महत्वाची होते.

माझ्याकडे काही अतिशय आवडत्या  गोष्टी आहेत त्या मी वारंवार ऐकतो. आमीर खान साहेबांचा मारवा असलेली एक CD आहे. लता मंगेशकरांची दोन गाणी आहेत (“जा रे उड जा रे पंछी” आणि “लग जा गले के फिर ये हसीन रात हो न हो”) एडिथ पियाफ ह्या जुन्या फ्रेंच गायिकेचे एक गाणे आहे.( Ne Me Quitte Pas)  माधुरी पुरंदरे ह्यांनी गायलेली ग्रेस ह्यांची एक कविता आहे (मी अशी बहरले होते) आणि लता मंगेशकरांच्याच आवाजातले पसायदान आहे. शिवाय मडोना चे ‘Don’t cry for me Argentina’ हे गाणे आहे. ह्या गोष्टी मला ऐकाव्या लागत नाहीत इतक्या त्या माझ्या मनाच्या आतमध्ये जाऊन शांतपणे बसल्या आहेत. माझ्या रक्ताचा भाग बनल्या आहेत. मी वारंवार ह्या गोष्टी मन शांत करून आणि डोळे बंद करून ऐकत राहतो. माझे आतले संगीत काय असे कुणी विचारले तर ह्या त्या चार सहा गोष्टी आहेत.

मी मनाने अगदी संपूर्ण शहरी माणूस आहे. मला लोकसंगीत फारसे आवडत नाही. ते माझ्या आत फारसे उतरत नाही. मला ते आता उर्जा देत नाही . ते आवडायला जो भाबडेपणा आणि मनाचा साधेपणा लागतो तो माझ्या आयुष्यात हळू हळू संपत गेला. त्यामुळे मला भारुडे , पोवाडे , अभंग , ओव्या ,आरत्या  ह्या सगळ्या साहित्याशी पूर्वी जोडता यायचे तसे आता नाते जोडता येत नाही. हा माझा मोठा  तोटा झाला असे मला वाटते. आयुष्यात पुढे जाताना आपला सोपेपणा कधी आणि कसा संपला ? बहिणाबाईंची कविता आता मला भावत नाही ह्याचे कारण माझ्या मनात नष्ट झालेले लहान मूल हे आहे. त्या विहिरीचे पाणी पिऊन माझे पोट भरले आहे.

मला सामाजिक संगीताचा मात्र फार मनापासून अगदी  कंटाळा आहे. समूहगीते आणि सामाजिक चळवळीची बेसूर आणि भेसूर गाणी मला जांभया आणतात .मी कोणतीही गोष्ट आवडल्याचे खोटे बोलू शकत नाही. उपयोगी कलात्मक वस्तू ह्या नेहमीच कुरूप असतात त्यामुळे सामाजिक कला नावाचे जे खूळ भारतात उगवले आहे ते फार विनोदी आहे. मी अश्या वातावरणात मोठा झालो ज्या वातावरणात कोणत्याही चिरंतन मूल्यव्यवस्थेविषयी मला फारसं आकर्षण उरलेलं नाही . एखादी गोष्ट केवळ खूप वर्ष टिकून आहे म्हणून मी त्या गोष्टीला गांभीर्याने घेऊन शकत नाही. सतत बदलणाऱ्या जगामध्ये मी बदलत बसलो आहे.  माझ्या आधीच्या पिढीला मिळाले ते स्थैर्य आणि सातत्य मला मिळाले असते तर मलाही फार आवडले असते. ! पण दर क्षणाला आमच्यासमोर जग बदलत गेले आहे. आमच्या पिढीला वेगाने बदलणाऱ्या जगाचा अनुभव इतर कोणत्याही पिढीपेक्षा जास्त पचवावा लागला आहे . त्यामुळे मी ज्या संगीताने स्वतःचे पोषण करतो ते संगीतही त्याच स्वरूपाचे आहे.

काही मोजके गायक,काही मोजके वादक आणि काही bands हे त्याला अपवाद ठरले आहेत. कारण हि माणसे काळासोबत बदलत जात अजूनही आश्चर्य निर्माण करायची थांबत नाहीत. त्यातले काही कलाकार आता मेले आहेत , काही जिवंत असले तरी आता नवे  काम करत नाहीत तरीही त्यांच्या कामातली उर्जा आजच्या काळातही रंग बदलत जिवंत राहिली आहे. रोलिंग स्टोन्स आणि बीटल्स हे दोन Bands .लिओनार्ड कोएन,बॉब डिलन आणि जिम मॉरीसन हे कवी आणि गायक ह्यांच्यापासून माझी हि यादी सुरु होते. भारतामध्ये आशा भोसले ह्यांनी निवडलेली आणि गायलेली गाणी हा सुद्धा बदलत्या काळाला पुरून उरणारा अनुभव आहे. मला त्या फार म्हणजे फारच आवडतात. दुसऱ्या महायुद्धानंतर इंग्लंड आणि अमेरिकेत जन्मलेलं जे संगीत आहे ते आपल्याला पुन्हा जग नष्ट होईपर्यंत साथ देणार आहे. आधार देणार आहे. खऱ्या अर्थाने नवे संगीत हे दुख्खातून आणि विध्वन्सामधून तयार होते. त्यानंतर अनेक पिढ्या ह्या त्या संगीतावर उर्जा मिळवत किंवा त्या संगीताचा अर्थ लावत स्वतःचे नवे संगीत तयार करीत राहतात. मी सध्या ‘कोल्डप्ले’ ह्या तरुण ब्रिटीश band चे संगीत ऐकतो आहे. ते माझ्यासोबत  खूप वर्ष टिकेल. ते मला  संपूर्ण ओळखीची अशी भाषा बोलतात. मी बाहेर एकटा वणवण करत असताना ते मला समजून घेतात. Pink Floyd हा band असाच माझ्यासाठी खूप महत्वाचा असा आहे. त्यांचे संगीत मनाचा एक आतला स्तर बनून सतत माझ्यासोबत वावरत राहते.  ब्योर्ग हि ICELAND देशातील गायिका मला फार आवडते. तिचे संगीत गोंधळात पाडणारे आणि ओळखीच्या ताल सुरांच्या कक्षेच्या खूप बाहेरचे आहे.आणि मायकल   जॅक्सन माझ्यासाठी कधी संपेल असे मला वाटत नाही. All I want so say is that they don’t really care about us हे त्याने मला लहानपणीच सांगून जगायला तयार केले असे मला वाटते.

मी आनंद साजरा करण्यासाठी कधी संगीताकडे वळलो नाही .खूप आनंदी झालो कि मी मूक आणि शांत होतो.

हल्लीचे संगीत आम्हाला अगदी ऐकवत नाही असे म्हणणारी मनाने बुरसटलेली माणसे माझ्या आजूबाजूला इतकी आहेत कि मला आता त्यांच्या मनाच्या झापडबंद प्रवृत्तीवर हसूसुद्धा येत नाही. धार्मिक परंपरा जश्या जुन्या आणि कालबाह्य होतात तश्याच कलेच्या आणि संस्कृतीच्या परम्पारासुद्धा जुन्या होत असतात. वर्तमानकाळाकडे डोळ्यात डोळे घालून बघण्याची ताकद बऱ्याच माणसांमध्ये नसते . ती माणसे अशी विधाने करत तेच ते ऐकत आणि पाहत त्याचं त्या वाहवा देत कुजत बसतात.

सतत काहीतरी भरजरी सुप्रसिद्ध जुने आणि महत्वाचे ऐकण्यापेक्षा थोडं ओधडबोधड का असेना पण आज तयार होणारं ताज संगीत ऐकावं .नाहीतर तुम्ही मरणाच्या आधीच मनाने मेलेले राहाल.

 

kundalkar@gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

अपेयपान. लोकमत मधील लेखमाला भाग ३१ ते ३३

अपेयपान ३१

 

सध्या सरळ पद्धतीने आपले आयुष्य नाकासमोर जगणारी भारतीय माणसे जर कश्याला घाबरत असतील तर ते म्हणजे अमूर्ततेला . ज्याला इंग्रजीमध्ये abstract म्हणतात अश्या गोष्टीला.

आपल्या आईवडिलांनी आपल्याला लहानपणीपासून अमूर्ततेला घाबरायला आणि हसायला शिकवलेलं असतं. अमूर्तता म्हणजे अशी अवस्था जी संपूर्ण सोपी आणि  पटकन पाहता कळणारी नाही. जी समजून घेण्यासाठी थोडे प्रयत्न करावे लागतात . मनाला संवेदनशील पद्धतीने जागृत ठेवून अनुभव अजमावा लागतो अशी अवस्था. ती आपल्याला नको असते. आपल्याला साधे सोपे आणि चार चौघांसारखे अनुभव हवे असतात. कोणतीही अमूर्तता आली कि ती कलेत असो , जेवणात असो किंवा अगदी आपल्या नात्यात असो ,आपण त्यापासून घाबरून पळून जातो. आपल्याला ती झेपत नाही . अनोळखी असे काहीही आपल्याला चालत नाही. परदेशात सुद्धा काही हुशार माणसे प्रवालासा जाऊन नायगारा धबधब्यात उभे राहून तिथे  उकडीचे मोदक खात बसतात. ( मी फेसबुकवर हे फोटो पाहिले आहेत )

असे करताना आपण सगळे मर्द मनाचे मिश्या पिरगाळू भारतीय असल्याने आपण स्वतः ला कळात नाही , आपल्याला नवे अनोळखी काही आवडत नाही  ह्याची भीती आणि राग त्या कलेवर किंवा त्या अनोळखी वस्तूवर , जेवणावर किंवा अगदी रोजच्या अनुभवावरून सांगायचे तर त्या नात्यावर काढतो.

लग्न आणि मुले किंवा आईवडील किंवा भाऊ बहिण ह्या पलीकडची अमूर्त शांत नाती आपल्याला कळत नाहीत. ह्याचे कारण वेगळ्या गोष्टी वस्तू समजून घ्यायला आपल्याला आपल्या आईवडिलांनी शिकवले नाही .त्यांना त्यांच्या आईवडिलांनी शिकवले नाही आणि त्यांच्या आई वडिलांना ब्रिटिशांनी शिकवले नाही . ब्रिटिशांना ह्या भूमीतील मानसिक समृद्धी पुसून टाकून कारकुनांची कार्यशाळा होणारा देश घडवायचा होता. तसा त्यांनी बनवला आणि आपण होवू दिला . ते निघून गेल्यावर आपले पणजी पणजोबा हे इतके कारकुनी दुबळे बनले होते कि पोट भरणे आणि प्रजोत्पादन ह्यापलीकडे त्यांनी आपल्या आणि आपल्या पुढील पिढीच्या मनाला कोणतीही मानसिक समृद्धी किंवा सौदर्य दृष्टी मिळेल ह्याकडे लक्ष्य दिले नाही आणि असल्या लोकांनी घडवलेल्या भारताचे हे आजचे उग्र आणि बेसूर स्वरूप आपण अनुभवत आहोत. आपली शहरे ,आपली घरे आणि आपली मने हि ब्रिटीश कारकुनी संस्कारांची ठोस बिनडोक आणि सोपी बनली आहेत. त्यामुळे आपल्या वैयक्तिक आयुष्यातल्या आनंदांकडे आणि प्रश्नाकडे आपण एका सुंदर अमूर्तता  पाहू शकत नाही , तसे करायला आपल्या लहान  मुलांना शिकवू शकत नाही त्यामुळे आपली मने उदासीनतेला नैराश्याला आणि भलत्याच स्पर्धेतून तयार झालेल्या ताणाला बळी पडतात.

आपल्याला आपल्या शिक्षकांनी आईवडिलांनी M F हुसेन ह्यांची किलोभर चेष्टा किंवा द्वेश करायला शिकवलेले असते. कुणालाही लहानपणी कलेमधील अमूर्तता समजावून घेण्याचे प्रयत्न करताना दिसत नाही . अमूर्त स्वरूपाच्या सुंदर कथा मराठी रंगभूमीवर कायम वावरत आल्या. पण त्या पहायाला आपण न जाता घाणेरडी व्यावसायिक नाटके पहात बसायची आणि तिथे जाऊन तोंडातून खाताना बाहेर पडणारे बटाटेवाड्याचे कच्च्चे पीठ अनुभायची गोडी आपल्याला लागली. आपण कमल देसाई , विलास सारंग , अरुण कोलटकर ह्यांना समजावून न घेता अश्या लोकांचे साहित्य वाचत बसलो ज्या लेखकांचा परीघ अंबरनाथ कल्याण स्टेशनांच्या पलीकडे कधीच गेला नाही . किंवा शिवाजी पार्कमधून ते मनाने बाहेर पडले नाहीत. आपला आवडता रंग भगवा किंवा लाल .सगळे काही  ठोस सोपे आणि मुख्य म्हणजे बटबटीत करून ठेवण्याची आपण सवय लावली आणि त्यापेक्षा कुणी काही वेगळे करायला गेले कि हुल्लडबाजी आणि चेष्टा करून ते बंद पाडले.

प्रायोगिक हा शब्द ज्या राज्यात उगवतो ते राज्य अतिशय दुर्दैवी असावे. वेगळे काही असले कि ते प्रायोगिक असते. काही ठराविक माणसे ते जाऊन पाहतात. आपला सगळ्याशी काय संबंध ? आम्हाला वेळ नसतो. मुख्य प्रवाहाचे आणि प्रायोगिक अशी विभागणी आपण सहज करून आपल्या राज्याची बौद्धिक मर्यादा किती मस्तपणे जगासमोर दाखवून देतो.

आपल्या आई वडिलांनी आपला सगळ्यात मोठा तोटा हा करून ठेवला आहे कि त्यांनी आपल्यातला sense of abstract कधी वाढू दिला नाही . अमूर्ततेची सवय लावली नाही . आज एकविसाव्या शतकात तंत्रद्यानामुळे मानवी नातेसंबंधात एक अमूर्तता , एक नकळत abstraction येऊ लागले आहे. घरातल्या रोजच्या जगण्यातील वेगामुळे . ते आपल्याला कळत नाहीये कारण आपली त्या अमूर्त तेशी ओळख करून दिली गेली नाहीये. कुणाचीहि त्यातून आता सुटका होणार नाही. मला परवा एक ओळखीच्या आजीबाई म्हणत होत्या कि घटस्फोट फार वाढले आहेत बाई हल्ली. आमच्या घरात एवढ्यात तीन झाले , आमच्या कॉलोनीत दोन झाले. सोपेच झाले आहे घटस्फोट घेणे तुम्हाला.

आपण एकमेकांना सहन करू शकत नाही आहोत कारण आपल्यात नेहमीपेक्षा वेगळे असे काही पाहण्याची पचवण्याची आणि शांतपणे स्वीकारण्याची सवय आपल्या शिक्षणाने आणि आई वडिलांच्या मुंजी सत्य नारायणांच्या संस्कारांनी लावली नाही. ज्याची गरज नाही ते त्यांनी आपल्याला पुष्कळ शिकवले पण नव्या काळात जगण्यासाठी अनेकविध प्रकारच्या मोकळ्या शिक्षणाची गरज होती ते शिक्षण ते आपल्याला देऊ शकले नाहीत.

आपण लहानपणी चांगले गाणे ऐकले नाही . भारतीय शास्त्रीय संगीताइतके abstract , अमूर्त सुंदर असे दुसरे काहीही नाही . ज्यांनी ते मनापासून ऐकले त्यांच्या मनात वैचीत्र्याला अमूर्ततेला किंवा कोणत्याही प्रकारच्या वेगळेपणाला सामावून समजावून घेण्याची प्रवृत्ती तयार होते. महत्वाच्या चित्रकारांनी अमूर्त स्वरुपात काम केले त्यामागे त्यांच्या मनातले मोठे अवकाश जगापुढे मांडण्यासाठी रेषेचा आणि  त्या रेषेतून निघणाऱ्या अर्थाचा परीघ पुरा पडणार नव्हता. अश्या कामाला समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्याआधीच modern art किती फालतू आहे , आम्हाला नाही बाबा तसले काही समजत अश्या पद्धतीचा मध्यमवर्गीय धटिंगणपणा करण्यात पुरुषार्थ मानणारी अक्खी पिढी माझ्या आजूबाजूला होती. मैदानी खेळात , स्वयपाकात , गाण्यात अभिनयात , रोजच्या घराच्या साध्या आवरा आवरीत एक अमूर्तता आणता येते. ती आणणे कमीपणाचे का ? आपल्या इमारती , आपली  घरे , आपले रंग , आपले कपडे सगळे एकमेकांसारखे सोपे साधे का असावेत ? मला आग्रहाने  आजच्या काळातही सुंदर साड्या नेसणाऱ्या माझ्या मैत्रिणी आवडतात . त्या त्यांचा जगण्याचा आग्रह टिकवून ठेवतात. माझी ओळखीची एक मुलगी जवळजवळ जानव्हे घातल्यासारखा दिसणारा अरुंद  पदर घेते. तो पदर लपवत काहीच नाही. तिने साडी नेसायचे तिचे एक वैचित्र्य तयार केले आहे. त्याला लगेच लागतात सगळे हसायला.

दुसऱ्याची चेष्टा करणे आणि लगेच नव्या अनुभवला नाकारणे हे आपल्या मनातील अनोळखी अनुभवाच्या भीतीतून तयार होत असते.

नात्यांचे तेच आहे. आपले कुणाशी पटत नसते आणि आपण विचार  न करता ते पटकन मोडून टाकायला जातो तेव्हा आपल्याला त्या नात्यातली अमूर्तता , वैचित्र्य कळलेले नसते. काहीतरी वेगळे घडते आहे सध्या कुटुंबांमध्ये , लग्नामध्ये , लहान मुलेसुद्धा हल्ली वेगळ्याच मानसिकतेची जन्मू लागली आहेत. हि नवी रचना आपल्या वैयक्तिक आयुष्याभोवती आकार घेताना ती समजून घ्यायची असेल तर आपल्याला आपल्यामधील sense of absrtaction नीट जोपासायला हवा

. आपल्या कारकुनी मनाच्या आईवडिलांप्रमाणे आपण आपला संसार करायला गेलो किंवा आपली मुले वाढवायला गेलो तर मोठी पंचायीत होण्याचा काळ येऊ घातला आहे. जगण्याचा वेग , तंत्रज्ञानाची रोजच्या जीवनातील पकड आणि त्यामुळे अस्थिर झालेली मानवी मने पहिली कि कोणत्याही संवेदनशील माणसला हलून जायला होयील. आपण सगळे एका मोठ्या कालसंक्रमणातून जात आहोत. आणि त्या नव्या काळाला सामोरे जायला आपल्याला स्वतः ला आणि आपल्या पुढच्या पिढीला तयार कारायचे असेल तर त्यांच्या मनात तयार होणारा व्हिडीओ गेम्स मधून पोचणारा सेन्स ऑफ abstract ( अमूर्ततेची जाण ) काढून वेगवेगळ्या कलांमधून पाझरणाऱ्या अमूर्ततेला समजावून घेण्याची सवय आपण सगळ्यांनी लावून घ्यायला हवी.

कळणे आणि न कळणे ह्याच्या मध्येच सगळा सोपा अर्थ उभा असतो. तिथे आपण पोचणार कसे ?

 

image

 

अपेयपान ३२

 

प्रत्येक राजकारणी माणसाची सामान्य माणसाच्या मनामध्ये एक प्रतिमा असते. तशी राजीव गांधींची माझ्या मनात चांगली प्रतिमा होती. शाळेत असताना. मी दहावीच्या वर्गात गेलो तेव्हा त्यांची हत्या झाली. मला पहिल्यांदा आणि शेवटचे वाईट वाटलेले मला आठवते. राजीव गांधीनंतर भारतात अजून मोठा राजकारणी माणूस मेलेला नाही .त्यामुळे आता काय वाटेल हे माहित नाही पण वाईट नक्कीच वाटणार नाही. राजीव गांधी आवडण्यामागे आमच्या शालेय वयामध्ये काही कारणे होती. ते सुशिक्षित होते. ते पायलट होते .ते तरुण होते आणि दिसत. आणि त्यांच्यात एक शहरी sophistication होते. ज्याला योग्य असा मराठी शब्द काय असावा हे मला माहित नाही. बाकीचे कोणतेही राजकारणी लोक जसे आपल्या जीवावर आणि आपल्या पैशांवर टपून असतात असे वाटते तसे राजीवविषयी वाटत नसे. मी त्यांना पुण्यात आले असताना प्रत्यक्ष पहिले होते. ते अतिशय handsome हसरे आणि आपले वाटणारे पंतप्रधान होते.

ते शालेय वयामध्ये आवडण्यामागचे एक अजून महत्वाचे कारण होते , ते म्हणजे त्यांनी कॉम्प्युटर भारतात आणला होता.

आज जी गोष्ट माणसाइतकीच किंवा माणसापेक्षा महत्वाची होवून बसली आहे ती पंचवीसएक वर्षांपूर्वी भारतात अजिबातच नव्हती. घरात तर अजिबातच नाही. कॉम्प्युटर शिवायचे घर ह्याचा विचारही आज शहरी माणसाला करता येणार नाही . पण लहानपणी तो आमच्याभोवती नव्हता.

कॉम्प्युटर भारतामध्ये आला हे ठीक आहे पण तो नक्की करतो काय हे मला शाळेत कधी कळले नाही. माझे माझ्या walk man वर जीवापाड प्रेम होते आणि तो सोडून इतर कोणत्याही यंत्राशी माझे फारसे बरे नव्हते. मला सहावीत जाईपर्यंत साधा tv लावता येत नसे. फोन तर आमच्या घरी खूपच उशिरा आला. त्यामुळे कॉम्प्युटर हि अमेरिकन गोष्ट फार भारी वाटायची पण त्याचे नक्की आपण काय लोणचे घालायचे आहे हे कधी आम्हाला कळले नाही न कुणी आम्हाला सागितले. आमचे शिक्षक आम्हाला उठाबशा काढणे , पृथ्वीचे प्रेमगीत सारख्या सेमी प्रेमाच्या कविता पाठ करणे , संस्कृतची घोकंपट्टी करणे आणि शिवरायांच्या सनावळ्या शिकवण्यात गर्क होते.

उपयोग झाल्याशिवाय कोणताही माणूस नवे शिक्षण घेत नाही. कॉम्प्युटर भारतात आला होता आणि तो खूप हुशार असून मोठी मोठी आकडेमोड सहजपणे करीत होता तेव्हा मला तो मोठ्या आकाराचा calculator असावा असे वाटले होते.

तिथपासून कुठपर्यंत आलो मी ? आता मला अन्न वस्त्र निवारा आणि वायफाय ह्या माझ्या मुलभूत गरजा वाटतात. सेक्स पासून पिझ्झा पर्यंत सगळे पाच मिनिटात घरपोच देणारी apps आपल्या फोनवर असतात. कॉम्युटर छोटा होत होत आता दिसेनासा झाला आहे. आणि काही वेळा मला मूर्खासारखी वायफळ बडबड करणारी माणसे आजूबाजूला असण्यापेक्षा हाय स्पीड broadband चे कनेक्शन आणि उत्तम laptop सोबत असावा असे वाटते. आयुष्य फार वेगाने आणि अनेक प्रकारे बदलून गेले आहे. मी  इंटरनेट ला जोडला गेलेला नसलो किंवा माझ्यासोबत माझा फोन नसेल तर मला एक प्रकारचा नर्वसनेस यायला लागतो.

माझी कॉम्युटरशीओळख शाळेनंतर सुरु झाली. माझ्या एक मामाने कॉम्प्युटर ट्रेनिंग देणारी छोटी institute सुरु केली होती तिथे मी दहावीनंतरच्या सुट्टीत मोठीच्या मोठी floppy घेऊन शिकायला जायला लागलो.आजच्या कॉम्प्युटरपेक्षा तो फार सोपा आणि साधा होता. आणि मला काही ते तंत्र अजिबात कळले नाही. तेव्हा मोठ्या लांबलचक commands type कराव्या लागत. मला त्या सगळ्याचा उपयोगच कळत नसे. तुम्ही विचार करा कि त्या काळात इंटरनेट नव्हते. त्यामुळे कॉम्प्युटरचा सामान्य माणसला काय उपयोग असणार? हे कुणी कुणाला सांगत नव्हते. पण सगळे उत्साहाने शिकू लागले होते आणि उगाच मोठ्या floppy घेऊन माणसे शहरभर उंडारत होती.

शेवटी एक दिवशी तो घरी आलाच. आला म्हणजे मीच मागवून घेतला कारण तोपर्यंत तो सगळ्यांकडेच पोचला होता आणि त्याच्या प्राथमिक अवस्थांमधून पार पडून त्याच्या आधुनिक वेगवान आवृत्त्या निघू लागल्या होत्या. मला अजूनही जे एकमेव सोफ्टवेअर येतं. word , ते तोपर्यंत मी शिकलो होतो आणि मला इंग्रजीमध्ये type करता येऊ लागले होते. माझ्यापेक्षा घरात कॉम्युटर असावा ह्याचा माझ्या आई वडिलांना जास्त उत्साह होता. मुलाला घरात तो घेऊन देणे हे त्यावेळी एक प्रेमाचे कर्तव्य होते. तो घरी आल्यावर आपण काय काय करू शकतो हे मी रात्री बसून एकदा आईबाबांना समजावून सांगितले होते. ते सगळे ऐकीव होते. मला एकच आकर्षण होते ते म्हणजे त्याच्यासोबत एक प्रिंटर येणार होता आणि मी स्वतः लिहिलेला शब्द मी माझ्या स्वतःच्या घरात बसून एक बटन दाबून प्रिंट करणार होतो. ती फार मोठी गोष्ट होती. कारण तोपर्यंत कुणालाही आपापल्या इच्छेने काहीही छापायची शक्यता नव्हती. छापणे आणि आपण लिहिलेले छापले जाणे ह्याला प्रमाणाबाहेर ग्लोरी होती. आता माझ्या इच्चेनुसार मी घरात बसून मी लिहिलेले छापणार होतो.

मी पहिल्या रात्री sons and lovers ह्या प्रसिद्ध कादंबर्रीमधून एक पान निवडले आणि ते स्वतः type करून सेव्ह केले आणि प्रिंट ची कमांड दिली. सरसर आवाज करत कागद प्रिंटर मध्ये सरकू लागला आणि मी लिहिलेले छापून माझ्या हातात आले. मला वाटले कि असेच कधीतरी मराठी लिखाण कॉम्प्युटर वर करणे शक्य होयील आणि आपण स्वतः लिहिलेले काहीतरी आपण स्वतःच्या घरात छापून काढू शकू.

 

 

हळू हळू त्या यंत्राने सगळ्या मनाचा आणि जगण्याचा ताबा घेतलाच. मला कधीही असे वाटले नव्हते कि आपण यंत्राच्या आणि तंत्राद्यानाच्या इतके आहारी जाऊ . कारण जुन्या मराठी वळणानुसार कोणत्याही नव्या गोष्टीला इतके आनंदाने स्वीकारणे हे मला चुकीचे वाटत असे. काही झाले कि विरोध करून आपण पहिले लांब राहायचे आणि आपलाच जुना शिरस्ता चालू ठेवायचा हा बाणा माझ्या अंगात पुरेपूर होता. त्यामुळे मी पहिले काही दिवस कॉम्प्युटरच्या आहारी गेलो नव्हतो.

floppy जाऊन CD आल्या आणि multi media drives घरात जोडले गेले तेव्हा माझा ओढा कॉम्प्युटर कडे वाढला. इंटरनेट च्या येण्याआधी इंटरनेट चे जे मूळ तत्व आहे ते आम्ही मित्र नकळत पाळायला लागलो. ते म्हणजे शेअर करणे . आपल्याकडे असलेली  गाणी , पुस्तके सिनेमे ह्यांनचे  मोकळेपणाने वाटप करणे आणि त्यातून नवी माणसे नवे मित्र जोडणे.

आम्ही एकमेकांकडे असलेले संगीत , चित्रपट आणि फोटो CD मार्फत आपापल्या घरच्या कॉम्प्युटरवर द्यायला घ्यायला लागलो. त्यामुळे आपल्या आई वडलांच्या पिढीपेक्षा वेगळा आणि गुप्त असा आमचा व्यवहार सुरु झाला आणि आम्ही सगळे त्या साध्या देवाणघेवाणीतून जोडले गेलो. आपल्याकडे काही असलेले वेगळे आणि सुंदर ह्यापूर्वी आपल्या नव्या मित्राला किंवा मैत्रिणीला देता येत नसे. एक तर ते analog फॉर्म मध्ये असे. म्हणजे दुसर्याला दिले कि आपले संपले. आणि दुसरे म्हणजे आपल्या आईवडिलांचा आपल्या जगण्यावर सतत नको तितका डोळा असे. ह्या दोन्ही मोठ्या भारतीय गैरसोयी CD drive नि संपल्या तेव्हा मला घरातला कॉम्युटर खऱ्या अर्थाने आवडू लागला. आकाराने तो खूप मोठा होता , जड होता .माझ्यासारखाच. तो माझा मित्र झाला. स्पीकर आले. आणि रात्री आईवडील झोपले कि बघण्याचे जे सिनेमे असतात त्यासाठी हेडफोन आले. मी स्वयंभू झालो.

फोनलायीन मधून घरात हळू हळू वेगाने इंटरनेट पोचण्याआधी शहरात इंटरनेट कॅफे निघाली. आणि आयुष्यात खरी बहार सुरु झाली.  मला इंटरनेट कॅफे ह्या विषयावर आणि अनुभवांवर मधुर भांडारकर सारखा सिनेमा काढता येईल. त्या काळात याहू च्या chat सायीट उघडल्या आणि मी सरळ अनोळखी लोकांशी डेटिंग सुरु केले. इंटरनेट वेळेत आले नसते तर आज माझे लग्न बिग्न होवून बसले असते आणि मला रडकी मट्ठ मुले असती असे मला वाटते . पण ते वेळेत आले आणि त्यामुळे माणसाच्या खाजगी आयुष्याची फार तरुणपणीच खोल खोल भुयारे खणली गेलो आणि आमची साजूक तुपासारखी  मने कुटुंब, सणवार आणि नातेवाईक ह्यांच्यापासून मुक्त झाली. आणि आम्हाला घरचे आणि दारचे असे दोन चेहेरे आले. आयुष्याची मोठी पार्टी सुरु झाली.

क्रमश :

image

 

अपेयपान ३३

 

जोपर्यंत मला इंटरनेट मिळाले नाही तोपर्यंत मी माझ्या कॉम्प्युटरचा पुरेसा वापर करत नव्हतो. इंटरनेट मोकळेपणाने आणि भरपूर वेगाने घरात मिळायला खूप वर्षे जावी लागली. हातातल्या मोबाइल फोनवर ते कधी येईल असे वाटले नव्हते. मोबाईल फोन असेल हेच कधी वाटले नव्हते पण नव्या सहस्रकात प्रवेश करताना भारताने इंटरनेट प्रणाली आणि संपर्काचे तंत्रज्ञान ह्या दोन्ही क्षेत्रात परदेशी कंपन्यांना व्यापार करायला परवानगी दिली आणि आयुष्याचे दोन भाग करता येतील अश्या गोष्टी घडू लागल्या. इंटरनेट पूर्वीचे आयुष्य आणि त्यानंतरचे आयुष्य.

मी माझे पहिले e मेल account २००० साली उघडले. फिल्म institute च्या पहिल्या वर्षात असताना आम्हाला digital technology नावाचा वर्ग होता आणि त्याच्या पहिल्या दिवशीच आपापले खाजगी मेल account उघडण्याचे ट्रेनिंग आम्हाला दिले गेले. हे सगळे फक्त सोळा वर्षांपूर्वी घडले आहे ह्यवर माझा विश्वास बसत नाही.

कोणत्याही नव्या तंत्रज्ञानाला नाकारण्याची खूप मोठी आणि महत्वाची सवय आमच्या शहराला होती. कारण शहरात प्रोफेसरकी करणारे आणि डाव्या लोकांच्या पैशांवर सेमिनारला जगभर फिरणारे लोक पुष्कळ होते. काही नवीन आले कि विरोध करणे हे अश्या लोकांचे मूळ काम असते कारण समाज सुखी आणि सबळ झाला तर मग अश्या लोकांचे करियर कसे होणार ? त्यामुळे सतत नव्या गोष्टींविषयी साशंकता पसरवणे हि अश्या अति बुद्द्धीमान लोकांची सवय असते. त्यासाठी ते आमच्या शहरात सूर्याच्या चुलीवर शिजवलेले अन्न खाऊन , विद्यापीठात चालत किंवा सायकलवर जाऊन , फक्त हस्ताक्षराने लिहून, रसायने न फवारलेल्या भाज्या खाऊन, संध्याकाळी सात नंतर विजेचा वापर टाळून , पाठकोर्या कागदाच्या शिवलेल्या वह्या लोकांसमोर वापरून, खादीचे भरड कपडे घालून जगतात. महात्मा गांधी हे अश्या लोकांसाठी जगासमोर वापरायचे हुकमी चलन असते. त्यांच्या नावावर बिल फाडले कि भारतातले लोक काहीही ऐकतात. शहरात जन्मलेल्या किंवा मोठ्या प्रमाणात शहरात बाहेरगावहून , ग्रामीण भागातून शिकायला आलेल्या मुलांना अश्या रशियन कम साबरमती ब्रांड वागण्याची मोठी ग्लोरी तयार व्हायची. अश्या सगळ्या तरुण विद्यार्थाय्ना कार्यकर्ते म्हणून वापरता यायचे.अश्या सगळ्या पर्यायी आयुष्य जगण्यात करियर करणाऱ्या लोकांनी माहिती नवे  तंत्रज्ञान आणि कॉम्युटर्स विषयी वातावरणात एक साशंकता पसरवलेली असे.

ज्या गावात मोठी प्रसिद्ध विद्यापीठे असतात तिथे आयुष्याचा वेग संथ असतो. तो  खरंतर चांगला प्रवाही आणि बदलता असायला हवा पण तसा राहिला तर आखीव प्रोफेसरकी करून पोट भरणाऱ्या विद्वानांचे घर कसे चालेल ? आमच्या शहरातल्या बुद्धिमान लोकांना कोणतीही राजकीय किंवा सामाजिक बांधिलकी नव्हती.त्यांना फोर्ड फौंडेशन पासून ते रशियन देशांमधील देण्ग्यानपर्यंत कोणताही पैसा चालत असे. देणग्या आणि ग्रांट वर चालणारे ते श्रीमंत अर्थकारण होते. समाजवादाचे ते खास पुणेरी मॉडेल होते. जे जगात इतर कुठेही नसेल. २००० साल उजाडले तरी आमच्या शहरात १९६८ ची फ्रेंच क्रांती नुकतीच झाली आहे असे हे लोक वागत असत.त्या सगळ्या लोकांच्या बाष्कळ बडबडीला आणि चळवळीना इंटरनेट आणि मोबायील फोन्स ने मारून टाकले. अतिहुशार विचारवंत आणि भाबडे कार्यकर्ते ह्यांचे नाते संपले. अनेक लोकांना सामाजिक चळवळी संपल्या आहेत असे वाटते पण त्या संपल्या नसून त्या ज्या भोंगळ पद्द्द्तीने आजपर्यंत चालवल्या जात ती पद्धत मोडीत निघाली. भारतात उरलेसुरले शिल्लक असलेले सोविएत साम्राज्य खऱ्या अर्थाने इंटरनेट ने संपवले.

इंटरनेट ने जर काही मुख्य केले तर साधारण १९४७ च्या आसपास जन्मलेल्या पिढीचे तोंड बंद केले . ती पिढी तुम्हाला हे कळतच नाही ,तुम्हाला हे समजतच  नाही , तुम्हाला ह्याची पर्वाच नाही , तुम्हाला कसलीही जबादारीच नाही असे सतत बडबडत बसायची त्या पिढीकडून ज्ञान संधी आणि माहिती हातातून हिसकावून घेतली गेली आणि हवी आहे त्यांना मोफत वाटली गेली. तोपर्यंत ज्ञान माहिती आणि पर्यायाने पैसा ह्या गोष्टी ठराविक पद्धतीच्या, जातीच्या आणि मुख्य म्हणजे ठराविक वयाच्या लोकांकडे साठवून ठेवल्या असत. त्याची व्यवस्था बदलली. इंटरनेट हे आमच्या पिढीसाठी मोठे स्वातंत्र्य घेऊन आले. त्याचबरोबर अनेक धोके आणि जबाबदार्या.

इंटरनेट आले तेव्हा त्याचा वापर आपल्याला रुचेल तसा करायला शिकण्यात काही वर्षे जावी लागली. नुसते फेसबुकवर चहाटळपणा करण्याच्या पलीकडे आणि फोनवर एकमेकांना जोक्स पाठवण्याच्या पलीकडे इंटरनेट ची एक भूमिका आणि एक उद्धेश आहे हे समजायला काही वेळ जावा लागला.

ह्या काळात माझ्या आजूबाजूच्या अनेक मुलामुलींनी करियरचे योग्य आणि स्वतःला पटतील असे पर्याय निवडले. निर्णय घेऊन मग तो घरी सांगणे अशी सवय तरुण पिढीला लागली कारण मोठ्या वयाच्या घरातील लोकांना नव्याने जोडलेल्या जगातील अनेक गोष्टी समजेनाश्या झाल्या. माहिती  विचारणे आणि ती मिळवण्याची वाट पाहत बसणे ह्याचा काळ संपला.

 

 

 

 

 

 

पूर्वी मराठी घरातील वयस्कर बायका फक्त मुलींची बाळंतपणे करण्यासाठी कालीफोर्निया  ला जात आणि उरलेला वेळ देवळात, बागेत फिरण्यात घालवत त्या आता टोप्या goggle  घालून आपल्या वयाच्या इतर बायकांसोबत इजिप्त च्या पिरामिड समोर सेल्फ्या काढू लागल्या ,यू ट्यूब वर आपल्याला येणाऱ्या नागपुरी वडाभाताचे video अपलोड करू लागल्या. स्कायीप वर गप्पा मारू लागल्या. अतिशय तरुण आणि अतिशय ज्येष्ठ पिढीने ह्या काळात धमाल सुरु केली आणि साधारण पन्नाशीला आलेली मधली पिढी रागावून, घाबरून, कटकट करत, नोकर्या करत, हफ्ते फेडत ,जुनी होत घरी मालिका पाहत बसून राहिली. त्यांची मुले आणि त्यांचे आईवडील जग फिरू लागले. १९५० ते १९६० ह्या स्वातंत्र्या नंतरच्या दहा पंधरा वर्षात  जन्मलेली सगळी भारतीय पिढी किती बिचारी आणि असुरक्षित आहे हा अभ्यासाचा विषय करावा इतके बदल २००० साली डोळ्यांना दिसू लागले.

इंटरनेट वर मुबलक प्रमाणात हजारो लोकांनी साठवून ठेवलेले अनुभव वाचता पाहता ऐकता येऊ लागले त्यामुळे जगामध्ये लोक किती विविध आणि मजेशीर पद्धतीने जगतात हे समजून घेता आले. कितीतरी वेगळी पुस्तके , सिनेमे आणि संगीत ह्याची देवाणघेवाण तरुण पिढीने सुरु केली. Pen drive आणि हार्ड disk च्या काळात कुटुंबात राहूनही माणसाला आपले खाजगी आयुष्य जपता येऊ लागले. आपण कुणाला काय देतो ,कुणाकडून काय घेतो , काय पाहतो , काय ऐकतो ह्यावरचे कुटुंबाचे नियंत्रण संपले. मोठ्या वयाच्या लोकांनी ह्याविषयी आरडा ओरड सुरु केली तरी त्याचा प्रवाह थांबला नाही.

प्रत्येक तरुण माणसाला आपापले आयुष्य हवे तसे रचून पाहण्याची आणि नाही जमले तर पुन्हा नव्याने रचण्याचे शहाणपण मिळाले. अनोळखी माणसांशी संपर्क सोपा झाला . न पटणारी लग्ने तोडली मोडली नव्याने रचली गेली , नवी नाती उदयाला आली. प्रवास केले गेले , नव्या भाषा कानावर पडल्या हे सगळे घडले कारण इंटरनेट वरती जगातील लाखो करोडो लोकांनी आपापले अनुभव नोंदवून ठेवले होते आणि आपल्याकडील सगळी चांगली वाईट सामुग्री लोकांना मोकळेपणाने वापरायला , पाहायला वाचायला उपलब्ध करून दिली. ह्यामुळे एक महत्वाची भूमिका तयार होवू लागली ज्याची आपल्यालाही जाण असायला हवी.

मी इंटरनेट वरून इतके सगळे घेतो तर मी इंटरनेट ला काय परत देत आहे ?

इंटरनेट हे देवाणघेवाण करण्याचे माध्यम आहे. आपण जेव्हा इतकी माहिती आणि अनुभव सोप्या पद्धतीने घेतो आणि वापरतो त्यावेळी आपण आपल्याकडचे काही ज्ञान , आपले अनुभव आपण धडपड करून शिकलेल्या चार गोष्टी इंटरनेट वर नोद्वून ठेवायला हव्यात. आपले विचार असतील , आपल्याला येणाऱ्या काही गोष्टींचे video असतील , आपण करत असलेल्या प्रवासातले अनुभव असतील. ह्या गोष्टी इतरांना कळायला हव्यात. दृश्याला भाषा लागत नाही . आपल्या प्रत्येकाच्या खिशात कॅमेरा आहे. फोनला माईक आहे. आपण नुसते बसून chatting करण्यापेक्षा काही गोष्टी रेकॉर्ड करून आपल्या फेसबुक insta किंवा twitter वर अपलोड का करत नाही ? आपले स्वतःचे अनुभव मांडण्याचे chanel का सुरु करत नाही ? मी गेल्या वर्षी माझा ब्लॉग ह्या विचाराने सुरु केला आणि  त्याचा मला फार चांगला अनुभव येऊ लागला .

आपण प्रत्येकाने हा विचार करून काहीतरी नवे सुरु करूया . इंटरनेट ला मी माझे असलेले काय परत देत आहे ?

kundalkar@ gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

अपेयपान .लोकमत मधील लेखमाला . भाग २७ ते ३०

अपेयपान २७
स्वतःच्या घरातून उठून आपल्याच शहरामध्ये एखाद्या सुंदर हॉटेल मध्ये जाऊन राहायचा प्लान डोक्यात आकार घेऊ लागला आहे. अंधारून आले आहे . पाऊस पडतोय आणि जे घर आवडीने आवरून सजवून जागते ठेवतो , त्या घरामध्ये मनाच्या येरझाऱ्या घालायला जागा पुरत नाहीये.
शिस्त आड येते आहे. व्यवस्थित वागण्याची , टापटीप ठेवण्याची सवय आड येते आहे . स्वयपाक करता येतो हि गोष्ट सोय नसून गैरसोय होवू लागली आहे.
उशिरा उठायचे ठरवले तरी उशिरा उठू शकत नाही मी. साडेसात वाजता कचऱ्याची पिशवी न्यायला बाई येते. साडेआठ वाजता स्वयपाकाची बाई आणि मग नाश्ता करून नऊ वाजता लिहायला बसावेच लागते. साडेबारानंतर सगळ्या जगाला कामाचे फोन्स . एक नंतर बाहेरच्या भेटी गाठी . गाडीत बसून मनात चालू असलेले विचार . कामाचे , सिनेमाचे, आठवणीतल्या माणसांचे . आणि रात्री घरी परतल्यावर एखाद्या अतीशय लहान मुलासारखे गुपचूप वाट पाहणारे घर. दुपारी एक बाई येऊन ते आवरून पुसून जातात त्यामुळे अंघोळ घालून भांग पाडून नवा शर्ट घालून ठेवलेल्या लहान मुलासारखे दिसणारे माझे घर. रात्री घरी येऊन दार लावले कि धावत आपल्यापाशी येणारे. ह्या शहरात इतकी माणसे आहेत कि एकांत मिळण्यासारखे दुसरे सुख नाही .
त्या आपल्याच घराचा पावसाळ्यात कंटाळा येऊ लागतो. मी समुद्रापासून अर्धा पाऊण तास लांब राहतो. समुद्राची आठवण येत राहते. एरवी ह्या शहरातल्या वेगाच्या आयुष्यात हे लक्षातसुद्धा येत नाही कि आपण समुद्राच्या इतक्या जवळ असूनही त्याला भेटलेलो नाही , पाहिलेले नाही .
असे वाटते कि लहानपणी मावशीकडे राहायला जायचो आणि ती लाड करायची तसे कुणी आपल्याला उरलेले नाही . मावशी गेल्यापासून ती एक प्रेमळ जागा संपून जाते आणि परत तसे कुणीही उरत नाही. इतर नातेवाईकांकडे गेलो कि त्यांच्या लहान बेशिस्त कर्कश मुलांचा आरडओरडा सहन करावा लागतो. कुणाशीही कधीही शांत गप्पा मारता येत नाहीत कारण जाऊ तिथे सगळ्यांना असली आगाऊ मुलेमुली असतातच. ज्यांना मुले नसतात त्यांच्या बहुतेकांच्या बायका नवऱ्याला एक मिनिट मोकळा सोडत नाहीत. कारण तो नवरा हेच त्या बायकांचे एक मूल बनलेले असते. त्यामुळे आपली म्हणून जी प्रेमाची खाजगी माणसे असतात ती म्हणत जरी असली कि ये कि आमच्यात जरा गप्पा बिप्पा मारू ! तरी त्यांच्याकडे गेले तरी त्या आपल्या माणसांशी आता शांत गप्पा होणार नाहीत हे गेल्या काही वर्षात लक्षात आलेले असते. त्यांचे लहानपण संपून त्यांच्या मुलांचे सुरु झालेले असते . आपले अजून संपलेले नसते .आपल्यासारखी लहान मुलांच्या मनाची माणसे त्यानाही नको झालेली असतात. कौटुंबिक लोकांच्या जाणीवेचा एक समूह असतो . ती एक वेगळी जगण्याची पद्धत असते आणि जी माझ्यासारखी माणसे कुटुंबाच्या गर्दीशिवाय आयुष्य रचतात त्यांना अश्या ठिकाणी गोंधळून संकोचून जाऊन अतिशय परके वाटत राहते. एकास एक अश्या संवादाची सवय झालेल्या माणसाला फार तर फार दोन माणसांशी व्यवहार करता येतो . तीन नौ किंवा सतरा नाही. त्यामुळे माणसांचा घोळका दिसला कि मी संकोचून आकसून बसतो. सतत कुटुंबात राहिलेल्या माणसांना आपले मन कळू शकत नाही . आपल्याला त्यांचे कळू शकत नाही . आणि अशातून कितीतरी महत्वाच्या नात्यांवर शांततेचे पांढरे मुलायम कापड पसरले जाते.
आपल्या माणसासोबत गप्पा मारणे , फिरायला जाणे , मद्यपान करणे, संगीत ऐकणे, एकत्र स्वयपाक करणे हे शांत आश्वासक सुख. ते काही कारणाने तत्काळ मिळणार नसेल किंवा त्या माणसाच्या कामातून तो मोकळा होण्याची वाट पहावी लागणार असेल तर मात्र एका प्रकारच्या एकांताला चांगला पर्याय हा दुसऱ्या प्रकारचा एकांत ठरतो. अनोळखी माणसांनी गजबजलेले जग नाही.
शिवाय जरी कुणी लग्न केलेले असेल तरी कुणालाही सारखे आपले प्रेमाचेच तेच ते माणूस नको असते. पावसाळ्यात कात टाकावी वाटते. नवे काही हुंगावे वाटते. चुलीवरचे काही लागते. प्रेमाशिवायची सोबतही चालणार असते. सारखे प्रेम प्रेम साडी गाडी हफ्ता मुले फीया प्रेम प्रेम पोळी भाजी नवा flat प्रेम प्रेम दागिने भांडणे माझी आई तुझी आई माझा बाप तुझा बाप सासर माहेर दिवाळी दसरा असे करून कंटाळा आलेला असतो. प्रेमात पडून घरी लग्न करून आणलेल्या माणसांचे सुरुवातीला रोज उत्साहाने उतरवलेले आतले कपडे आता दिवसा दोरीवर वाळताना पाहून सगळे आकर्षण चार दिवसात संपलेले असते. त्यालाच लग्न म्हणतात हे कळलेले असते. अश्या परिस्थितीत कुणी बोलत नाही हे कुटुंबाला घाबरून ,पण पहिल्या पावसात नव्या मनाला भेटणे केव्हाही चांगले. त्यामुळे आपले भले होते . कामाला उत्साह येतो. तात्पुरते आणि नवे माणूस पावसाळ्यात सोबत असण्यासारखे सुख नाही . त्यामुळे एक उपाय सांगतो तो कुणालाही करून पाहता येईल.
गेल्या पावसाळ्यात मी गाडीत माझा i pod , दोन पुस्तके , चालयचे बूट आणि काही कपडे टाकून घरातून निघालो आणि ओल्या झालेल्या दक्षिण मुंबईत मस्तपैकी एका हॉटेलमध्ये जाऊन दोन दिवस राहिलो. आपल्याच शहरात पाहुणा म्हणून आल्यासारखे. मला किती मजा आली हे मी सांगूच शकत नाही आता तर जणू चटक लागल्यासारखी वाटते आहे.
खोलीत सामान पसरून टाकले आणि सरळ पोहायला गेलो. हातात मार्टीनी घेऊन पूल मध्ये डुंबत बसलो . अनोळखी लोकांशी गप्पा मारल्या . मी मुंबईत अनेक वेळा मी इथे राहत नाही पुण्याहून आलोय असे सांगतो तसे सगळ्यांना सांगितले .थोड्यावेळाने माझाही माझ्यावर विश्वास बसू लागला. दम लागेस्तोवर पोहलो आणि बाहेर पडून कॉफी शॉप मध्ये जेवलो. आणि चालायचे बूट घालून सरळ पावसात फिरायला बाहेर पडलो. रविवारी दक्षिण मुंबई रिकामी असते. फार सुंदर दिसते. मोठ्या ब्रिटीशकालीन इमारतींना ग्लानी आलेली असते आणि मोठे रस्ते आपली वाट पाहत असतात. मी नरीमन point पासून गिरगाव चौपाटी पर्यंत समुद्राकाठाने रमत गमत चालत राहिलो. समुद्राच्या प्रचंड लाटा पावसाळ्यात मरीन लायीन्स च्या किनार्यावर येतात. त्या अंगावर घेत .
मग चालायचा कंटाळा आल्यावर taxi ला हात करून हॉटेलवर परत गेलो . गरम shower घेऊन लोळत tv वर सिनेमे पहिले . उठलो आणि स्पा मध्ये जाऊन थाई मसाज घेतला . आपण कुठे आहोत हे शांतपणे हळू विसरून गेलो. मी ओळखीच्या शहरात आहे हे विसरलो. आणि होतो तिथेच पाहुणा बनलो. घरच्या जबाबदारीतून सुट्टी घेतली. कुणाही ओळखीच्या माणसाला भेटणे टाळले . स्पा मधून बाहेर पडून ग्रीन टी पीत एक पुस्तक घेऊन तिथेच लोळत पडलो आणि झोपी गेलो. काही वेळाने स्पा बंद होताना मला कुणीतरी उठवायला आलं.
मी एरवी कधीही करत नाही त्या सगळ्या गोष्टी अश्यावेळी करतो. कारण मी नसतोच न माझ्या जगात. मग मी आखलेले नियम बदलून टाकतो. आपले नियमच आपल्या आड येतात हे अश्या वेळी कळते. उदाहरणार्थ त्या वेळी मी स्पा मधून जागा होवून , खोलीत जाऊन तयार झालो आणि न लाजता माझे ढेरपोटे शरीर घेऊन पब मध्ये गेलो आणि मोकळेपणाने घेरी येईपर्यंत नाचलो.
सुट्टीला बाहेर गेलं कि दिवस एकट्याने घालवावा रात्र नव्हे. आपल्याच शहरात विरघळून गेलं कि हे करणे शक्य होते त्यासाठी कुठेही बाहेर सुट्टीला जावे लागत नाही. उत्तम चांगल्या हॉटेल मध्ये जाऊन गुप्त होवून जायचे.
आपल्याच वातावरणात विरघळून गेले नाही आणि सतत दिसत राहिले तर आपल्याला गुदमरल्यासारखे होते. त्यासाठी मधेमध्ये आपल्या मनाच्या हितासाठी प्रत्येक स्त्री पुरुषाने मिस्टर इंडिया व्हायला लागते. नाहीतर आयुष्य फार रटाळ आणि तेच ते बनते.

सचिन कुंडलकर

अपेयपान २८

मराठीतले सुप्रसिद्ध संपादक , मौज प्रकाशनाचे प्रमुख श्री. पु .भागवत ह्यांच्यासमोर मी माझ्या पहिल्या कादंबरीचे , ‘कोबाल्ट ब्लू’ चे हस्तलिखित घेऊन बसलो होतो. ते त्यांनी एकदा बारकाईने वाचून संपवले होते . मला त्यांचे पत्र आले होते . माझ्याशी इतर आवश्यक चर्चा करून , कादंबरीविषयी बोलून श्री .पु. भागवत असे म्हणाले होते कि तुम्ही चित्रपट क्षेत्रात लेखक म्हणून आणि साहित्य क्षेत्रात चित्रपटदिग्दर्शक म्हणून मिरवत बसाल आणि असे करण्यात तुमचा फार वेळ वाया जाईल तर कृपया तसे होवू देवू नका. शिस्तीने लिहित राहा कारण तुमच्यामध्ये चांगल्या शक्यता आहेत. सिनेमे बनवण्यात आपला फार वेळ जात नाहीना ह्याकडे काळजीपूर्वक लक्ष दया.
मला ते काय म्हणतायत हे तेव्हा नीट कळले नव्हते . पण ते जे बोलत होते ते खरे होते . ज्याचा मला आज रोज आतून साक्षात्कार झाल्यासारखा होत रहातो. त्यावेळी मी दोन्हीही नव्हतो. मी लेखक नव्हतो कारण ‘कोबाल्ट ब्लू’ सोडून मी काही लिहिले नव्हते आणि मी चित्रपट दिग्दर्शक तर अजिबातच नव्हतो. त्या भेटीनंतर चार वर्षांनी मी माझा ‘restaurant’ हा पहिला चित्रपट दिग्दर्शित करणांर होतो . माझ्या मनात कोणतेही आराखडे किंवा वेळापत्रके नव्हती आयुष्य जास्त अनिश्चित सोपे आणि उघडेवागडे होते. त्याला कोणताही घट्ट आकार दिला गेला नव्हता. मी लिहिलेले काही प्रकाशित होईल हेच मला खरे वाटत नव्हते . मी अपोआप आणि माझ्यासाठी लिहीले होते. पण ते तिथे थांबणार नव्हते. त्या लिखाणाचा , त्या गोष्टीचा स्वतंत्र आपापला प्रवास विधिलिखित होता. श्रीपु त्यादिवशी जे म्हणाले ते मी आयुष्यात खरे करून दाखवले. ते म्हणत होते त्या चुका केल्याच . किती द्रष्टेपणाने आणि सोप्या साधेपणाने सांगत होते ते . पण ते काय सांगत आहेत हे समजून घेण्याची पात्रता तेव्हा माझ्यात नव्हती ह्याची मला खंत वाटते.
महाराष्ट्रात, केरळात आणि बंगाल मध्ये लेखक होणे एकाच वेळी फार सोपे आणि एकाच वेळी महाकठीण.कारण मोठी साहित्य परंपरा हे एक छोटे कारण आणि सांस्कृतिक आणि सर्जनशील उपद्व्याप करण्याची हौस सामान्य माणसांमध्ये फार मोठ्या प्रमाणात असणे हे दुसरे कारण. काही घडले कि ओढला कागद पुढे , लिहून काढले आणि दिले मासिकाला पाठवून. झालो लेखक. लिहित्या माणसावर अतिशय मोठ्या लेखकांचे वजन आणि दडपण , त्याचप्रमाणे दुसऱ्या बाजूला जवळजवळ सर्व साक्षर माणसांना कागदावर खरडले कि लिहून झाले असे वाटायचा धोका मोठा.
त्यामुळे एकाच वेळी ह्या तिन्ही राज्यांमध्ये खूप जास्त लेखक असतात आणि त्याचं वेळी खरे कसदार लेखक फार कमी असतात अशी परिस्थिती. जी महाराष्ट्रात अजुनी चालू आहे. इंग्रजी भाषेमध्ये लिखाण आणि साहित्य ह्यातली जी सीमारेषा मानतात ती मराठीमध्ये संपून गेली आहे . प्रकाशित होणे सोपे होवून बसले आहे .आणि सातत्य , संशोधन आणि परिश्रमपूर्वक सावकाश केल्या गेलेल्या लेखनाचा मराठीतला काळ जवळजवळ संपुष्टात आला आहे.

माझ्या संपूर्ण जाणिवेचे पोषण लहानपणी पुस्तकांनी केले . चित्रपटाचा मोठा पगडा मनावर तयार व्हायचा आधी . TV आणि मराठी रंगभूमी हि दोन्ही माध्यमे माझ्या वाट्याला आली नाहीत. कारण माझ्या घरात कुणालाही त्यांची आवड नव्हती. पुस्तकांची आवड असायला हवी हे वातावरण होते आणि जवळजवळ सगळ्यांना सिनेमाचे व्यसन होते. आणि त्यामुळे माझे मन अजूनही वाचणारे मन आहे . पाहणारे मन नाही . माझ्यापेक्षा जी लहान वयाची भारतीय पिढी आहे त्या पिढीचा ज्ञानाचा आणि अनुभवाचा मार्ग ‘पाहणे’ हा आहे .तसा माझा ‘वाचणे’ हा आहे. कारण मी एकोणीसशे नौवद च्या आधीच्या analog काळात जन्मलेला मुलगा आहे. digital क्रांती भारतात घडण्यापूर्वी आणि त्याचे परिणाम मध्यमवर्गाच्या रोजच्या आयुष्यात उमटण्यापूर्वी जन्मलेला. त्यामुळे माझ्या ज्ञानेंद्रियांना वाचणे जास्त सुलभ जाते. बघणे नाही. त्याच्या बरोबर उलट माझ्या कुटुंबातील माझ्याहून लहान भाचरे आहेत माझ्यासोबत काम करणारे लहान वयाचे हुशार तंत्रज्ञ आहेत त्यांना पाहायला आवडते . वाचायला नाही. कोणताही अनुभव , माहिती , भावनेचा अविष्कार त्यांना दृश्य स्वरुपात असला कि कळतो. मला साधे सोपे शब्द लागतात. मला वर्तमानपत्र वाचले तरी चालते. त्यांना छोट्या video च्या स्वरुपात बातम्या पाहायच्या असतात. मी जुना आहे. मला भाषा लागते. भाषेचे व्याकरण लागते. लिखित किंवा बोली शब्दातून उत्तर लागते. त्यांना नाही .मी कोणत्याही अनुभवाचा पटकन फोटो काढून ठेवत नाही . मी तो अनुभव स्मृतीमध्ये ठेवतो आणि जर महत्वाचा वाटला तर त्याविषयी काही दिवसांनी लिहितो.
विकसनशील देशांमध्ये आपण फार पटकन जातीय राजकारण ,अर्थव्यवस्था आणि तंत्रज्ञानाला वैयक्तीक पातळीवर बळी पडतो. आयुष्यातले पटकन सगळे घाबरून बदलून टाकतो. आपली आपली खास रचना ठेवत नाही . त्यामुळे आपल्यासारख्या देशातील लहान पिढीवर जाणिवेचे संस्कार करताना तांत्रिक व्यवस्था आणि जातीव्यवस्था फार ताकदवान ठरते. आपल्याला मुले कशी वाढवायची आहेत ह्याच्या निवडीची फारशी संधी आपल्याला मिळत नाही .आपल्याला साधे मातृभाषेत आपल्या मुलांना शिकवायची सोय राहिलेली नाही. मराठी शाळांची जी सध्या शहरांमध्ये भीषण अवस्था आहे त्यात आपल्या मुलांना त्या शाळांमध्ये घालणे हे त्या मुलांच्या आयुष्याचे कायमचे नुकसान करणे आहे. मराठी शाळेतल्या शिक्षकांच्या हाती आपली मुले देण्यापेक्षा ती मुले घरी शिकवलेली बरी असा आजचा काळ आहे.
त्यामुळे भारतीय पालकांनी आधी पुस्तके सोडून tv बघणारी पिढी पटकन तयार केली. ती त्यांना सोयीची होती. त्यानंतर इंटरनेट वापरणारी पिढी तयार केली . जी फारच सोयीची होती . जे सोपे आणि चारचौघांसारखे असते ते आपल्याला करता येते. आपली कुवत तेव्हढीच असते. सोयीपुरती. आपण मुले सुद्धा म्हातारपणाची सोय म्हणून जन्माला नाही का घालत ? शिवाय लोक काय म्हणतील ह्याची सर्वसामान्य भारतीय माणसाला खूप भीती असते . आपण शेजारयासारखे वागणारा भित्रा समाज आहोत. चांगली बेफिकिरी आणि आवश्यक उद्धटपणा आपल्याला घरांमध्ये शिकवला जात नाही. ह्या सगळ्याचा परिणाम पुस्तके , साहित्य , वाचनसंस्कृती , लेखकांना त्या समाजात मिळणारे स्थान , त्या समाजत असणारी किंवा नसणारी पुस्तकांची दुकाने ह्यावर पडत असतो. आपणच आपला देश आणि आयुष्य आपल्या प्रत्येक निर्णयामधून घडवत असतो.
मला वाचनाची गोडी घरातून प्रोत्साहन मिळून लागली त्याचप्रमाणे अतिशय उत्तम शालेय शिक्षकांनी ती अतिशय तळमळीने लावली.
असे म्हणतात कि ‘ये रे घना ये रे घना’ हि कविता आरती प्रभूंनी आपल्या कविता आता प्रकाशित होणार , लोक त्या वाचणार , त्या आपल्या उरणार नाहीत ह्या संकोचाने केली. “फुले माझी अळुमाळू वारा बघे चुरुगळू . नको नको म्हणताना गंध गेला रानावना”
मी लहान असताना मराठी भाषेत प्रकाशन संस्था आणि त्यांचे स्वतःचे हुशार आणि तीक्ष्ण जाणिवेचे संपादक ह्यांच्या दुपेडी जाणीवेतून साहित्य आकार घेत होते. स्वतःचे लिहिलेले इतक्या चटकन प्रकाशित करणे सोपे नव्हते. लेखक आमच्यासाठी महत्वाचा होता. मी मोठा होताना मराठीतील जे महत्वाचे लेखक समजले जातात ते मरून गेले होते किंवा वृद्ध झाले होते. महाराष्ट्र तेव्हाच जुना होवू लागला होता . तरीही महाराष्ट्र नावाची एक जाणीव साहित्यात आणि रंगभूमीवर जिवंत होती. आज ती प्रादेशिक जाणीवच संपली आहे.
सत्तर ते नौव्वाद्च्या दशकामध्ये साहित्याचा दबदबा होता. मराठी पुस्तकांची दुकाने ताजीतवानी असत. आज जे स्मशानात थडगी पाहायला गेल्यासारखे मराठी पुस्तकांच्या द्कानात वाटते तसे तेव्हा वाटत नसे. लिहिते लेखक होते आणि मुख्य म्हणजे वाचता तरुण समाज होता. पुढच्या काळात श्री पु भागवत ह्यांच्या नंतर हळूहळू संपादक हि व्यक्ती नगण्य पगारी आणि कमकुवत होत गेली . नुसतेच खंडीभर प्रकाशक आणि मोठमोठी पुस्तक प्रदर्शने एव्हडेच आपल्या भाषेत साहित्याचे स्वरूप उरले.
आता गेल्या तीन चार वर्षात मग नव्या कवींच्या पिढीने प्रकाशन आणि संपादक ह्या दोन्ही संस्था झुगारून लावल्या आणि आक्रमक होवून इंटरनेट वर कविता जन्माला घालून पसरवली. कुणीही आपल्याला समजून घेण्याची वाट पाहत ते लोक बसले नाहीत. कारण जळमटे लागलेल्या जुन्या प्रकाशन संस्थांना आपली जाणीव कळणार नाही हे त्यांना माहित होते. छापलेल्या शब्दाचा दरारा संपुष्टात येऊ लागला आणि मराठी वृत्तपत्रांच्या संपादकाला दबकून असण्याचे दिवस संपले. शेजारचा किंवा वरच्या मजल्यावरचा माणूसही मराठी वृत्तपत्राचा संपादक बनू लागला.

सचिन कुंडलकर

अपेयपान २९
आपल्या आईवडिलांना असलेले अनेक भयगंड, त्यांच्या लहानपणीच्या अनेक न्यूनतेच्या भावना आणि त्यांची अपूर्ण राहिलेली स्वप्ने आपण खूप लहानपणीपासूनच पूर्ण करत असतो. आपण आपल्या आईवडिलांची एका प्रकारे वेबसाईट असतो. जगाला दाखवून देण्यासाठी त्यांना जे जे करायचे असते ते सगळे करण्यासाठी ते आपल्याला घडवत असतात. आपल्या आईवडिलांनी विशिष्ट निर्णय घेऊन आपल्याला त्याप्रमाणे मोठे केलेले असते. आपल्याला हे करता आले नाही किंवा आपल्याला हे मिळाले नाही ते माझा मुलगा किंवा मुलगी करेल . त्यामुळे लहानपणी आपण काय करणार असतो ह्यामध्ये फारसे सरप्राईज उरलेले नसते. आपल्या आई वडिलांनी त्यांच्या समजुतीनुसार आपल्या जगण्याचा मार्ग आणि आपल्या आवडी निवडी फार लहानपणी घडवायला घेतलेल्या असतात. कुटुंबामध्ये प्रत्येक लहान मूल हे आधीच्या पिढीने सोसलेल्या गोष्टींचा बदला घेण्यासाठी तयार केलं जात असतं. अगदी पांढरपेशा शहरी सुशिक्षित घरातही हे नेहमी घडते , टाळता येत नाही. ज्या अन्यायाचा बदला घ्यायचा ते अन्याय बदलतात. पण हे चक्र न थांबता चालूच असते. उदाहरणार्थ एखाद्या माणसाला लहानपणी नीट इंग्रजी बोलता येत नसेल , त्याची लाज वाटत असेल तर तो हमखास हा न्यूनगंड भरून काढण्यासाठी आपल्या मुलांना ती जन्मण्याआधीच convent मध्ये घालतो तसे आहे हे.
माझ्या आजोबांनी माझ्या आईने लिहिलेले लिखाणाचे कागद विहिरीत फाडून फेकून दिले , पुन्हा लिहिलेस तर याद राख असे तिला बजावले आणि असले काही करून वेळ वाया घालवण्यापेक्षा पोटापाण्याची नोकरी करायला फार लहान वयात घराबाहेर ढकलले म्हणून मी आज लिहितो. माझ्या वडिलांना संगीताची अतिशय आवड असूनही गरीब परिस्थितीमुळे आणि घरी झालेल्या दुर्लक्षामुळे स्वत चे शिक्षण आवडी निवडी मनासारख्या जोपासता आल्या नाहीत म्हणून माझा भाऊ आज शास्त्रीय संगीताच्या क्षेत्रात इतकी मोठी कामगिरी करतो आहे. उत्तम नाव कमावतो आहे. हे सगळे आमच्या आईवडिलांच्या जगविरुद्ध तयार झालेल्या त्वेषामुळे घडले. त्या त्वेषाला त्यांनी चांगले स्वरूप दिले. एक प्रकारे अनुरागच्या वासेपूर चित्रपटात घेतला जातो तसा मुलांच्याकरवी घेतलेला जगाचा बदलाच आहे हा. पण त्याचे स्वरूप उपयुक्त आणि आनंदी ठरले.
मी भरपूर लिहावाचायला लागलो ते घरातील वातावरणामुळे नाही . आमच्या घरात व पु काळे आणि पु लं देशपांडे सोडून काहीही वाचले जात नसे. पुलं आमच्या घरी आले असते तर रागावून गेले असते. फक्त माझी पुस्तके काय वाचता रे ठोम्ब्यानो ? जरा इतर काही वाचन करा , असे म्हणाले असते. तसे ते सतत आमच्या घरात असल्यासारखेच होते कारण लहानपणी त्यांच्या कथाकथनाच्या कॅसेट घरात सतत लागलेल्या असत. त्यांचा आवाज घरात येतच राहायचा . घरात पुस्तकसंग्रह मर्यादित असला तरी हवी ती पुस्तके हवी तेव्हा आणि हवी तेव्हडी विकत आणायला आईवडिलांची ना नसायची. पुस्तके आणायची आहेत हे म्हटल्यावर ते महिनाअखेर असला तरी पैसे कसेबसे जमवून द्यायचे .पण काय आणायचे आणि काय वाचायचे ह्याचे निर्णय आम्हाला करायला लागत. त्यामुळे बरेवाईट पुष्कळच वाचून वाचनाची स्वतः ची निवड करता आली आणि ती काळ आणि वयाप्रमाणे फार वेगाने बदलत गेली. मी मोठा होताना काळ माझ्यापेक्षा वेगाने बदलत होता. हि ऐंशी आणि नौवदच्या दशकाची कहाणी आहे.
पुण्यात तेव्हा नुसते ‘असून’ पुरायचे नाही. दाखवायला लागायचे. अनिल अवचट हे प्रसिद्ध लेखक हि आमची नव्याने आयुष्याकडे बघायची खिडकी होती . कारण ते सतत सर्व कार्यक्रमाना दिसत. चांगले आणि सोप्या भाषेत थेट लिहित. आणि आमच्यासारख्या सामान्य माणसाशी गप्पापण मारत. तेव्हा ते लाकूड कोरण्याचा छंद जोपासत होते. ते जिथे तिथे हातात एक छोटे लाकूड घेऊन कोरत उभे असलेले दिसायचे. नाटकाला आले तरी पहिल्या रांगेत बसून लाकूड कोरत बसायचे. पुण्यात सगळे दाखवावे लागे. आपण जी पुस्तके वाचतो आहोत ती नावे दिसतील अशी हातात घेऊन फिरायची फार आवड पुणेकरांना होती. कुठेही जाताना हातात अशी दोन पुस्तके बाळगली कि मग काय विचारायचं नाही. अश्या गावात राहून वाचायची आवड कुणाला नाही लागणार ? गौरी देशपांडे किंवा तत्सम परपुरुषी धाडशी पुस्तके हातात घेऊन फिरले कि लोक आपल्याला गांभीर्याने घेत. मी ब्रिटीश लायब्ररीची मेंबरशीप घेतली तेव्हा मी लायब्ररीतून डेक्कन वरून चार पाच महत्वाची पुस्तके अशी दाखवत चालत चालत फर्ग्युसन रस्त्यावरून घरी येत असे. आणि वाचत त्यातले एखादेच असे. आमच्या गावात अनेक महिलांना गौरी देशपांडे व्हायचे होते आणि ज्यांची वये वाढूनही लग्न झाली नसत त्यांना पु शी रेग्यांची सावित्री व्हायचे असे. मोर मिळाला नाही तर आपणच मोर व्हायचे . असे कसे होणार ? एक मोर मिळाला नाही तर दुसरा मोर शोधायला नको का ? सगळं आपणच कसे होणार ? पण स्रीवादाची लाट शहरात वेगात पसरत असल्याने असले भयंकर प्रश्न विचारून बायकांचा रोष ओढवून घायची टाप पुण्यात कुणाच्यातही नव्हती. ‘बॉयकटाचे कट’ अशी एखादी मजेशीर कादंबरी माझे लाडके भा. रा. भागवत लिहितील अशी मला अपेक्षा होती . पण त्यांनी ती लिहिली नाही. मलाच ती कधीतरी पुढे लिहावी लागणार हे मला लहानपणीच लक्षात आले.
मी तर बरीच वर्षे चांदोबा , चंपक , फास्टर फेणे आणि इंद्रजाल कॉमिक्स सोडून काही वाचतच नव्हतो. फास्टर फेणे तर मला अचानक लकडी पुलावर भेटेल कि काय असे वाटायचे इतका मी त्याच्या जगात गुंगून जायचो . पाचवी सहावीत गेल्यापासून मला गौतम राजाध्यक्ष ह्यांनी संपादित केलेले ‘चंदेरी’ हे सिनेमाचे मासिक वाचायची सवय लागली. माझ्या बहिणींमुळे मला लागलेले हे व्यसन फार काळ टिकले. मला ते मासिक सोडून दुसरे काही वाचायलाच नको असे. मी आणि माझ्या बहिणी त्यातले मोठे मोठे नटांचे फोटो कापून भिंती भरून चिकटवत असू. डिम्पल कपाडिया तेव्हा कपडे कसे घालावेत? परफ्युम कसे वापरावेत ? ह्या विषयावर एक सदर लिहित असे ते सगळे मी नीट वहीत नोद्वून ठेवत असे. मला मुंजीत ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक मिळाले होते. त्यातली लोचट आई मलाच काय पण माझ्या आईलासुद्धा आवडली नाही. सनी देओलचा ‘बेताब’ आला तेव्हा माझी एक बहिण ताबडतोब त्याच्या प्रेमात पडली आणि तीने सनीला पत्र लिहीले. सनीने तिला thank you असे उत्तर पाठवले. त्याचे फोटो उशाखाली घेऊन ती झोपायची. हा माझ्या आयुष्यात घडलेला पहिला ताकदवान पत्र व्यवहार. मराठी साहित्यातील मोठ्या आणि महत्वाच्या गोष्टींची ओळख होण्याआधी माझे आयुष्य असे चालले होते. छचोर आणि सुंदर.
शाळेत मराठीच्या तासाला एकदा आमच्या श्रीवा कुलकर्णी सरांनी सुनीता देशपांडे आणि g a कुलकर्णी ह्यांच्यातील पत्रव्यवहाराचा उल्लेख केला आणि g a कुलकर्णी ह्यांचे काही लिखाण वाचून दाखवले. त्या दिवशी कोणत्यातरी अनामिक आकर्षणाने मी शाळेच्या ग्रंथालयातून जीएंची दोन पुस्तके घेऊन गेलो. माझे वाचन आणि पुस्तक ह्या गोष्टीशी असणारा माझा romance त्या दिवशी सुरु झाला असे मी समजतो. कारण मी घरी येऊन tv न पाहता गुपुचूप ‘कैरी’ हि कथा वाचली आणि खूप अस्वस्थ होवून रडलो. मला आई वडील आहेत आणि मी अनाथ नाही ह्याचे मला त्या दिवशी खूप बरे वाटले. मी ते पुस्तक परत करायला गेलो आणि शाळेत ग्रंथपालांना विचारले आपल्याकडे अजून कोणती चांगली मराठी पुस्तके आहेत ? ते मोकळे हसले आणि म्हणाले हे सगळं तुमच्यासाठीच उभं केलं आहे बाळांनो. आत जा आणि हवी ती दोन पुस्तके निवडून आण. वि दा सावकर , ग दि माडगुळकर , शांता शेळके , आचार्य अत्रे , बालकवी , भा रा तांबे , लक्ष्मीबाई टिळक , दुर्गा भागवत , इंदिरा संत . काळाचा उभा आडवा सुरेख पसारा होता तिथे . माझी वाट पाहत होता. माझ्या बैठ्या आयुष्याची निवांत लोळत सुट्टी घालवण्याची आखणी करत होता. मी काय निवडू आणि कसे निवडू हेच मला कळेना.
खूप जास्त आणि कळले नाही तरी वाचयची सवय मला शाळेमुळे आणि शाळेतल्या शिक्षकांमुळे लागली. आणि सुनिता देशपांडे ह्यांच्या लिखाणामुळे माझ्या वाचनाला आणि लिखाणाला दिशा मिळाली. त्यामुळे इतर कुणाहीपेक्षा सुनिता देशपांडे ह्यांचे माझ्यावर खूप जास्त अप्रत्यक्ष संस्कार आहेत.
सचिन कुंडलकर

अपेयपान ३०
सुनीता देशपांडे आणि G A कुलकर्णी ह्यांच्यातील पत्रव्यवहार माझ्यासाठी मराठी आणि इंग्रजी साहित्याकडे आकर्षित होण्यासाठी पुरेसे प्रबळ असे कारण ठरला. मला सुनीता देशपांडे ह्यांच्याविषयी अतीव आदर आणि त्यांच्या बुद्धीचे आकर्षण निर्माण झाले. त्या दोघांनी एकेमकांना लिहिलेल्या पत्रांमध्ये इतक्या विविध प्रकारच्या लेखकांचा आणि पुस्तकांचा उल्लेख आहे आणि तो इतक्या सहज पणे आनंदात केला आहे कि वाचताना आपल्याला दडपण न येता पुस्तके वाचण्याच्या सवयीविषयी खूप लोभस आकर्षण तयार होते
एकदा वाचायची सवय लागली तेव्हापासून अंतरीच्या एकटेपणावर फुंकर घालण्याचे माध्यम गवसले. कारण मोठा होत होतो तसा जगापासून तुटल्यासारखा होत होतो . आत मनात शरीरात काय चालू आहे हे सांगण्यासारखे , समजून घेणारे कोणी आजूबाजूला नव्हते. खूप काही आतल्याआत घडत होते पण ते मूकपणाने सोसावे किंवा चाखावे लागत होते. आपल्या सुखात आणि दुखात आपल्या सभोवतालीचे कुणीही आता ह्यापुढे कधीच सहभागी होवू शकणार नाही हि जाणीव शारीरिक पौगंडावस्थेत वाढत होती . त्या काळात मला पुस्तकांनी आणि वाचनाच्या सवयीने खूप मोठी सोबत केली. माझे मराठी वाचन वाढू लागले.
मी अश्या सांस्कृतिक वातावरणात होतो जिथे तुम्ही काहीही केलेत तरी तुमच्यापेक्षा खूप जास्त केलेली माणसे सभोवताली असतात आणि ती तुम्हाला सारख्या सूचना देत बसतात किंवा तुच्छ लेखत बसतात. अशी माणसे पुण्याच्या पाण्यात मोप पिकत. त्यामुळे आपण पु शी रेगे वाचून काढले कि ते म्हणत अरे तू अजून दुर्गा भागवतांचे लिखाण वाचत नाहीस ? कि आपण ते वाचायचे. ते वाचून झाले कि ते म्हणत काय हे ? इरावती कर्वे तुला माहित नाहीत ? अरेरे . कि आपण लगेच धावत जाऊन इरावती बाईंची पुस्तके आणायची . सतत तुलनेचे आणि प्रदर्शनाचे वातावरण सभोवताली असल्याने काय मजा विचारता ? आमच्या गावात तुमची सोडमुंज होवूनच तुम्हाला बाहेर काढतात. मराठी साहित्याचा जो आखीव आणि ठराविक परीघ आहे , म्हणजे ज्या लेखकांच्या लिखाणाने मौजेचे राजहंस चे , पोप्युलरचे , majestic चे stall भरलेले असतात ते लेखक वाचण्यातच माझी अक्खी विशी गेली. कारण श्री पुं नी , मोठ्या आणि धाकट्या माजगावकरांनी , मोठे भटकळ ह्यांनी , कोठावळे बंधूंनी कामच इतके मोठे आणि चांगले करून ठेवलेले होते कि सुबक सकस आणि उत्तम साहित्यावर माझे पोषण होतच राहिले. दिवाळी अंकांचे अजब आणि प्रचंड विश्व गवसले. त्यात सापडणारे वेगळे नवे ताजे प्रवाह आकर्षित करू लागले. अरुण जाखडे ह्यांच्यासारखे अनेक नवे संपादक सातत्याने काहीतरी नवीन शोधात असतात ते समजून घेण्याची इच्छा तयार झाली . त्याकाळात मी नुसता वाचत बसलेला होतो. पुण्यात वाचनाची जणू स्पर्धा चालू असल्यासारखा. कधी काही खेळलो नाही , कुठे मारामाऱ्या केल्या नाहीत. काही फार नव्याने शिकलो नाही.
त्या काळात मला जे आवडत नाही ते मोकळेपणाने सांगायचे धाडस माझ्यात नव्हते. मला इतिहासाची आणि महापुरुषांची अजिबात आवड नाही. मला चळवळी करणाऱ्या लोकांचे अनुभव वाचण्यात काडीचाही रस नाही , मला कुसुमाग्रज ह्यांचे लिखाण कधीच आवडले नाही ते माझ्याशी बोलत नाहीत, मला भावगीते ऐकली कि अंगावर शिसारी येते असे काही मी तेव्हा बोलत नसे. कारण मराठी साहित्य हि फार गांभीर्याने आणि सोवळेपणाने घ्यायची गोष्ट आहे असे मला वाटायचे. आणि आपण ह्या सगळ्यांपुढे फक्त एक सामान्य वाचक आहोत. आपली मते चुकीचीच असणार असेही मला वाटायचे. त्या वेळचा नम्रपणा आणि जिभेचा संयम आठवून मला तर हल्ली हसूच येते.
प्रवास करायला लागलो तेव्हा लक्षात आले कि आपल्या भाषेतील साहित्य आता आपली भूक भागवू शकत नाही . कारण आपली भाषा ज्ञानभाषा नाही. आपली भाषा आठवणीप्रधान , सामाजिक किंवा भावनिक साहित्य लिहिण्याची भाषा उरली आहे. आपल्या भाषेला फक्त अभिमान आणि आठवण उरली आहे . इतर भारतीय भाषांमधील इंग्रजीमध्ये आलेले साहित्य आपण वाचायला हवे. नाहीतर आपणही मराठीतील वयोवृद्ध माणसांप्रमाणे साठी सत्तरीचे साहित्य घोळवत बसू.
त्यावेळी सातत्याने लिहिती माणसे मरून गेल्याने आणि जुन्या लेखकांचा धाक संपल्याने साहित्य संमेलने राजकारणी माणसांनी काबीज केली. आणि जवळजवळ महाराष्ट्रातील सर्व साक्षर माणसे स्वतःला लेखक म्हणवून घेतील अशी परिस्थिती येऊ लागली आणि मराठी साहित्य हि THE LAND OF EXCESS PRODUCTION बनली. सगळे सोमेगोमे , सगळ्या साळकाया माळकाया उठून लिहू लागल्या आणि कुत्र्याच्या छत्रीसारखी रानावनात प्रकाशन करणारी माणसे उगवली. सामाजिकतेचा गोंगाट खूप वाढला आणि खोटी दिखावू समानता बोकाळली. त्या नव्या लोकांनी दुसरी बायको आली कि जशी पहिली जे करायची ते करते त्या रिवाजाप्रमाणे पुस्तक प्रकाशने , लेखकांच्या मुलाखती , सत्कार , गल्ली बोळातली साहित्य संमेलने ह्यांचा धडाका लावला. त्या सुमारास मी मराठी वाचनाची आवड आटोपती घेतली.
मी जे आजचे शहरी आयुष्य जगतो , माझे म्हणणे , माझी सुक्दुक्खे आता मला मराठी सिनेमात , मराठी नाटकात, मराठी पुस्तकात जाणवणार नाहीत हे माझ्या लक्षात आले. मी शेतकरी नाही, मी दलित नाही , मी बाजीप्रभू किंवा बाजीराव नाही त्यामुळे मराठी पुस्तके किंवा सिनेमे माझे उरलेले नाहीत. मी साधा पांढरपेशा घरातून आलेला , बुद्धिमान आणि संवेदनशील शहरी माणूस आहे. मला ह्या सगळ्या वातावरणाचा कंटाळा येऊ लागला कारण वाचा वाचा असे जे ओरडतात ते सगळे चांगले माझे वाचून झाले होते . लक्ष्या आणि अशोक सराफ ह्यांच्या सिनेमाने मला ओकारी येयील इतके त्या काळात घाण वाटत असे. मला बाबासाहेब पुरंदरे वगैरे माणसांचे कधीच आकर्षण वाटले नाही. मग आपण मराठी आहोत म्हणजे काय आहोत ? आपल्या पिढीतल्या महाराष्ट्रातील शहरात जन्मलेल्या माणसांना अमेरिकेत जायचे नसेल आणि इथे राहायचे असेल तर आपण काय वाचूया ? काय पाहूया ? जे आपल्याशी बोलेल . आपल्याला जवळचे वाटेल ? कारण आयुष्याप्रमाणे साहित्य सुद्धा प्रवाही हवे. लहानपणी जे महत्वाचे वाटते त्याचा मोठेपणी कंटाळा किंवा राग आला नाही तर आपण मोठे झालोच नाही.
आपण असे सहजपणे जरी बोललो घरीदारी तरी लोक आपल्याला वेड्यात काढतील असे मला वाटायचे.
विजय तेंडुलकरांनी माझी ह्याविषयीची अपराधीपणाची भावना घालवली. आमची ओळख झाली आणि स्नेह तयार झाला तेव्हा कधीतरी एकदा बोलताना त्यांना मी हे म्हणालो कि मला आता तेच ते मराठी लेखक वाचण्याचा कंटाळा येतो. मिलिंद बोकील सोडून इतर कोणाचेही नवीन लिखाण ताजे आणि आकर्षक वाटत नाही . पुस्तकांच्या दुकानात जावेसे वाटत नाही. जुन्या बाजाराच्या बजबजपुरीत गेल्यासारखे मराठी पुस्तकांचे झाले आहे. मला हे वातावरण समजून घेवू शकत नाही. मी जसा आहे तसे काहीही ह्या मराठी साहित्यात आता मला सापडत नाही . तेव्हा ते  हसले आणि म्हणाले कि उत्तमच वाटते आहे कि मग ! वाचन आणि लिखाण महत्वाचे. भाषा सर्वात कमी महत्वाची. भाषा हे माध्यम आहे . साध्य नाही . मराठी भाषा अजिबातच महत्वाची नाही. आपल्या आयुष्याचा परीघ उमटवणारे, आपल्याला आतून ओले करणारे साहित्य ज्या ठिकाणी असेल तिथे ते जाऊन वाच. सोपे आहे.
सचिन कुंडलकर

image

 

अपेयपान ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग २३ ते २६

                               अपेयपान २३

चांगला स्वयंपाक करणारी माणसे खूपच मोजकी असतात. इतर काही न सुचून आपण प्रेम व्यक्त करण्यासाठी घरच्या एखाद्या बाईचे स्वयंपाकासाठी कौतुक करतो ते केवळ सोय म्हणून. घरातल्या बायकांचे कौतुक करण्याची दुसरी सोपी पद्धत आपल्याला माहित नसते म्हणून आपण पटकन फार विचार न करता त्यांच्या स्वयपाकाचे कोडकौतुक करून मोकळे होतो. शिवाय आपल्याला एखादी चव सवयीची झाली असते हासुद्धा त्या कौतुकामागचा एक भाग असतो. आपण नवे काहीतरी चाखून पाहिलेलेच नसते मग घरचे आणि सवयीचे जे काही असेल ते आवडत राहते हा सुद्धा अनेक माणसांच्या बाबतीत घडणारा प्रकार असतो. खरं तर बहुतांशी घरातील गृहिणी ह्या अतिशय सामान्य आणि सरधोपट स्वयपाक करतात कारण भारतातील कुटुंबांमध्ये त्यांच्यावर स्वयपाक करण्याची सक्ती तयार होते. त्यात आवडनिवड नसते. ज्याला आपण हाताला चव म्हणतो ती फार कमी माणसांच्याच हाताला असते आणि तसे रुचकर खाणे शोधून त्याचा आस्वाद घ्यायला तुम्हाला खाण्यापिण्याची आवड असावी लागते. हल्ली ती फार कमी लोकांना असते. ह्याचे कारण Diet करण्याचे चुकीचे उगवलेले fad. त्याने पाककलेचे आणि खाद्यसंकृतीचे फार नुकसान केले आहे आणि अतिशय वेगवान जीवनशैली ,ज्यामध्ये रोजचे जेवण कसे असावे ह्याचा आपण आनंदाने आणि चवीने विचार न करता जे काही बनेल किंवा जे काही दिसेल ते उचलून तोंडात कोंबून पोट भरून पळत असतो.

मी अनेक वयाने ज्येष्ठ बायकांशी गप्पा मारताना त्या मला नेहमी म्हणतात कि घरच्यांना माझे , माझ्या बुद्धीचे मोल कधी कळलेच नाही. नुसते स्वयपाकात कौतुक करून घरच्यांनी मला त्या कौतुकात मारून टाकली. पण माझ्या हौशी वेगळ्याच होत्या. केवळ मी आई किंवा बायको आहे म्हणून माझे कौतुक स्वयपाकात करणे ठरून गेले आहे. पण मला तसे नको होते.

माझी आई हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. तिला स्वयपाकाचा बाऊ केलेला खपत नाही. तिच्या बुद्धीला आणि हातापायांना खूप इतर कामे तिने लाऊन घेतली आहेत. त्यामुळे नाजूकसाजूक चविष्ट मोजका स्वयपाक करण्यापेक्षा तीचा भर हा पटापट घाऊक स्वयपाक करण्यावर असतो. पन्नास लोकांचा स्वयपाक ती आरामात तासाभरात करून मोकळी होते आणि तिच्या कामांना निघून जाते. त्याविषयी कौतुकाने बोलत बसलेले तीला आवडत नाही .

हि झाली एक बाजू. दुसरी बाजू आहे ती अतिशय बिनडोक आणि सारासारविचारशून्य स्त्रीवादी बायकांची. ह्या बायकांनी अविचाराने भारतीय स्त्रीला गोंधळलेले आत्मभान देऊन हाती जे स्वत्व होते ते गमवून बसवण्याची वेळ आणली आहे. स्वयपाकाचा उद्धार करून घरदार सोडून उंडारण्यात कसे आयुष्याचे समाधान आहे ह्याचा मूर्ख प्रसार करून ह्या अर्धशहाण्या स्त्रियांनी स्वयपाक , घरकाम ह्या सगळ्याबद्दल जो अनादर पूर्वी पसरवला होता तो खूप हास्यास्पद होता. नशिबाने सध्या स्त्रीवादी बायका नामशेष होत आहेत किंवा त्यांचे म्हणणे गांभीर्याने घेण्याचा एकोणीसशे ऐंशीच्या दशकाचा काळ आता संपला आहे असे दिसते. परिषदा घेऊन आरडओरडा करत फिरले कि समाज सुखी होत नाहीच आणि सुधारत तर त्याहून नाही. समाज आनंदी होतो ते आवडीचे काम केल्याने आणि करू दिल्याने त्यामुळे तात्पर्य हे कि ज्याला जे आवडेल ते त्याने मोकळे पणाने करावे. आवडत असेल तर स्वयपाक करावा किंवा करू नये. दोन्ही गोष्टीत विशेष काहि नाही .पण खाण्यात मात्र खूप मज्जा आहे. त्यामुळे मस्त चांगलेचुंगले निवडून हौशीने आणि चवीने खात आयुष्य काढावे. मग ते खाणे स्त्रीने केलेले असो कि पुरुषाने. घरचे असो कि शेजारचे.

साधे सोपे रुचकर जेवण करून घर निगुतीने चालवणाऱ्या बाईला आपण आदर द्यायला शिकले पाहिजे आणि चहासुद्धा न करता येणाऱ्या कुणा मुलीला सुद्धा समजून घेतले पाहिजे. ज्याने त्याने आपापल्या आवडीने वागले कि सोपे होते आणि आपण घरात जेवायचे आहे कि बाहेर हे ठरवता येते.

ज्यांना साधी आमटी चांगली बनवता येत नाही अश्या मुलींवर स्वयपाकाची सक्ती करून घरात रटाळ जेवण्यापेक्षा बाहेर जेवलेले बरे. शरीराच्या सगळ्या भुकांच्या बाबतीत खरे तर हाच नियम आहे.आपण उगाच स्वतःची स्वयंपाकघरे फार गांभीर्याने घेतो

माझा मित्र अभिजित देशपांडे अतिशय उत्तम स्वयंपाकी आहे. आता व्यवसायाने तो फिल्म एडिटर झाला असला तरी त्याने आपल्या हाताचे स्वयापाकाचे वळण आणि चव अजिबातच जाऊ दिलेली नाही. आम्ही दोघेजण बसून फिल्म एडीट करताना सगळ्यात आधी फार आवडीने रोजचा ब्रेकफास्ट प्लान करतो. त्यामुळे आमचा कामाचा पुढचा दिवस फार चांगला जातो. एव्हढेच नाही तर महिन्यातून एकदा दोनदा वेळ काढून साग्रसंगीत स्वयंपाक करतो. जवळजवळ दहा बारा वर्षे आमचा हा उपक्रम चालू आहे . आम्हाला हे करताना सिनेमाचे खूप काम आहे म्हणून स्वयंपाकाचे दडपण येत नाही . आम्ही स्वयपाकाच्या तयारीचा बाऊ करीत नाही आणि बनवलेल्या जेवणाचे फोटो फेसबुकवर टाकत नाही. आम्ही दोघे जे असेल ते सगळे खातो. सगळे प्राणी सगळ्या भाज्या ,सगळ्या प्रकारचे ,सर्व राज्यातले सर्व देशातले स्वयंपाक आम्हाला आवडतात. एकदा मला खूप कमी वेळात एका छोट्या नाटकाचा ड्राफ्ट बनवून द्यायचा होता. माझे मुंबईत फक्त एका खोलीचे घर होते . मी टेबलापाशी लिहित बसलो आणि मला काही कळायच्या आत अभिजितने सुंदर मासे बनवायला घेतले. त्या स्वयपाकाच्या वासानेच माझे मस्त लिखाण पूर्ण झाले.

मधला एक मोठा काळ असं होता जेव्हा मला tv च्या शोज वर पाहून स्वयपाक करण्याची चटक लागली होती . पण त्यात मोठा दोष हा कि स्वयपाकाची तयारी आणि नंतरची आवराआवर त्यात कधी दाखवत नाहीत. सगळे कापून चिरून ठेवलेले आणि आपण मेक अप करून उगाच ढवळल्या सारखे करायचे. त्यात मजा येईना. स्वयपाक हा सकाळच्या साखरझोपेत सुरू होतो. आज काय करायचेय ह्याचा विचार करत लोळत पडावे लागते. मग घरात जे नाही ते बाजारहाट करून आणावे लागते. बाजारहाट करण्यासारखे दुसरे सुख नाही. मंडयीत जावून भाज्या विकत घेण्यासारखे दुसरे सुख नसते. स्वयपाक ह्या सगळ्यातून सुरु होतो. शेवटी ओट्यावर तो फक्त आकार घेतो.जेवायला साधी चार पाच माणसे येणार असली तरी सकाळपासून जी मनात खेळगाडी सुरु होते त्याला स्वयपाकाचा आनंद घेणे म्हणतात.

शाकाहार कि मांसाहार असले फालतू विधिनिषेध मी लहानपणी प्रवासाला बाहेर पडलो तेव्हाच गळून पडले. मुकाटपणे समोर येईल ते खायची सवय लागली. तुमच्या घरी तुमचे सतत लाड करणाऱ्या आणि चोवीस तास डोक्यावर पदर घेऊन स्वयपाक घरात राबणाऱ्या बायकांचा ताफा असला कि तुमचे असे फालतू लाड होवू शकतात. माझ्या आजूबाजूला मी इतक्या कामसू आणि घराबाहेर पडून कामे करणाऱ्या स्त्रिया पहिल्या आहेत कि असले पाणचट शाकाहारी लाड मी स्वतःचे केले नाहीत. जिथे जाऊ तिथे लोक जे खातात ते चाखून पाहणे.

लहानपणी मी मुंज करताना आईला बजावले होते कि अंडी बंद करणार नाही. चिकन सुद्धा नाही . हे मान्य असेल तर हवे ते संस्कार मी स्वतः वर करून घेईन .त्या दिवसापुरते. एकट्या राहणाऱ्या माणसाला सतत ह्या न त्या प्रकारे जगाशी जुळवून घ्यावे लागते. आणि खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी त्यातून तयार होत असतात. पूर्वजांनी सांगून ठेवलेले मी कधीच काही ऐकत नाही . मग मी काय खावे आणि प्यावे हे कुणी सांगायचा प्रश्न कधीच उद्भवला नाही.

मला सतत आपण जगात जे जे उत्तम आहे ते करून आणि चाखून बघण्याची इतकी प्रबळ हौस लहानपणीपासून होती कि इतर लोक जे खातात वाचतात कपडे घालतात बघतात ऐकतात ते सगळे आपण करून पाहायला हवे. माझ्या खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी ह्याच मध्यमवर्गीय मानसिकतेतून आणि सतत दुसऱ्यासारखे जगू पाहण्याच्या न्यूननगंडामधून तयार झाल्या. तुम्ही खूप श्रीमंत किंवा खूप गरीब कुटुंबात जन्मलात कि तुमचे सगळे खूप लहानपणीच ठरायला मदत होते. मध्यमवर्गीय घरात वाढलेली मुले सतत इकडे जाऊ कि तिकडे जाऊ ह्या दोलायमान अवस्थेत असतात. त्या दोलायमान अवस्थेचा फार मोठा फायदा मला आयुष्यात अनेक ठिकाणी झाला. त्यामुळे परदेशी शिकायला गेल्यावर पहिल्या दिवशी समोर शिजवलेला लुसलुशीत ससा आला तो मी शांतपणे खाल्ला.

IMG_1766

अपेयपान २४

मी ह्या शहरामध्ये राहायला आलो तेव्हा ह्या नव्या शहरातील प्रत्येक नवी गोष्ट नि जागा अनुभवयाला आणि प्यायला आसुसलेला होतो. लोकल ट्रेन च्या डब्यातून प्रवास करताना मी हिरीरीने खिडकीची जागा पटकावून बाहेरची दृश्ये पाहत बसायचो . Taxi किंवा कुणाच्या कारमधून प्रवास केलाच कधी तर शेजारी कोण काय बोलतंय ह्याकडे माझे लक्ष्य नसायचे इतका मी ह्या नव्या शहराच्या प्रेमात होतो.

लहानपणी मी पुण्याहून येणार असे ठरले कि माझी काकू तिची फियाट गाडी काढून मला VT स्टेशनवर न्यायला येत असे . ती स्वतः उत्तम ड्रायवर होती. मला काकूचे ते रूप फार म्हणजे फार आवडते आणि काही केल्या VT स्टेशन पहिले कि मला सर्वप्रथम तिची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. तेव्हा आमच्याकडे गाडी नव्हती. फक्त मोठ्या काकांकडे होती. पण काकू कधीही गाडीला आमची गाडी म्हणत नसे .ती आपली गाडी असे म्हणायची .त्यामुळे मला काही काळ आपल्याकडेही गाडी आहे असे ह्या शहरात वाटायचे आणि खूप मस्त गुदगुल्या व्हायच्या. काकू तीच्या नीट नेसलेल्या सुंदर पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून ओढून घ्यायची आणि VT स्टेशनबाहेर सुसाट गाडी हाणायची. मी एखाद्या सुपरवूमन कडे पाहावे तसे तिच्याकडे पाहून घ्यायचो आणि कुलाब्यातील आमच्या घराच्या वाटेवर दिसणारे ब्रिटीशकालीन जुन्या आर्किटेक्चर मध्ये घडलेले हे अद्भूत भव्य आणि ताकदवान शहर पाहत बसायचो. माझे काका तेव्हा आधी कुलाबा पोलीस स्टेशनला इन्स्पेक्टर आणि मग दक्षिण मुंबईचे सहाय्यक पोलीस कमिशनर होते. त्यामुळे रस्त्यावरचे सगळे ट्राफिक पोलीस काकूची गाडी ओळखून रिगल सिनेमाजवळील आणि त्यापुढील सिग्नलला साल्यूट मारायचे आणि मला काकू अजूनच सुपरवूमन वाटायची.

मी उंच इमारती पाहून घ्यायचो,रस्त्यारून फिरणारी सुंदर कपड्यातली माणसे पाहून घ्यायचो,जुनी ब्रिटीशकालीन रस्त्यांची नावे वाचायचो.माझ्या शहरातला छोटा गोड आटोपशीरपणा जाऊन इथे मला एखाद्या ताकदवान धबधब्यासमोर आपण उभे आहोत असे वाटायचे . हे शहर माझ्याशी बोलायचे . मला ह्या शहराची कधीही भीती वाटली नाही.

लंडन शहराविषयी मी थोडेफार वाचले होते त्याची प्रतिकृती असल्यासारखे होते तेव्हा हे शहर . माझ्या अनुभवातील मुंबई तेव्हा मरीन लायींस च्या पलीकडे जायची नाही.पुढच्या उपनगरांची नावेसुद्धा मला माहित नव्हती. गिरगाव नंतर मुंबई संपते असे मला वाटायचे. ह्याचे कारण काकूची मुंबई हीच माझी मुंबई होती. ती नेयील तितकी. काकू वाहतुकीचे नियम नीट पाळायची आणि गाडी वळण्याआधी हात बाहेर काढून गोल फिरवायची तेव्हा तर मला आश्चर्याने भोवळ यायची बाकी असायची . कसं काय बुवा जमतं हिला असं वाटायचं.

हे शहर मला त्या काळी खूप उर्जा द्यायचे आणि मोठी स्वप्ने रंगवायला मदत करायचे. मला इथले विविध प्रकारचे अनेक मजेशीर आडनावाचे आणि खूप भाषा बोलणारे लोक आवडायचे. आपल्याला इंग्रजी बोलता येत नाही ह्याचा एक त्वेष मनात हे शहर उत्पन्न करायचे. मला हे माहित होते कि एक दिवस मी इथे कायमचा राहायला येणार आहे . कुठे राहणार आहे , काय करणार आहे हे कळात नव्हते पण मला इथल्या बहुभाषिक वातावरणाचे जितके आकर्षण तयार झाले होते तितके अजून कुठल्याही गोष्टीचे झाले नव्हते. मला भाषा मोहात पडतात ह्याचा मला लहानपणीपासून अनुभव आहे. एखादा माणूस परकी भाषा सहजपणे बोलला कि त्या व्यक्तीविषयी एक sex अपील तयार होते. त्याचा शरीरीकतेशी संबंध नसतो .

हे माझे म्हणणे त्यांनाच कळेल ज्यांना sex अपील ह्या शब्दाचा अनुभव आणि अर्थ जगून माहित आहे . परक्या भाषेकडे माझे मन आसुसून धाव घेत असे हा माझा लहानपणीपासूनचा अनुभव आहे. कारण परक्या भाषेत दोन माणसे बोलतात आणि आपल्याला ते कळत नाही तेव्हा खूप मोठी गुपिते आपल्या अंगावरून वाहून जात असतात. आणि मला गुपिते निर्माण करायला खूप आवडतात. आपण गुपिते निर्माण करायची आणि इतर लोकांपुढे ओल्या चार्यासारखी फेकून आपण मजा पहात बसायचे हे करायला मला इतके आवडते कि काय सांगू !

माझ्या गोड साध्या एकपदरी ऐतिहासिक शहरातली गुपिते संपत चालली होती.हे नवे शहर इतक्या नवनव्या भाषा बोलणाऱ्या माणसांनी भरलेले होते कि इथे गुपितांना तोटा नसणार हे मला कळून चुकले होते. खऱ्या अर्थाने त्या वेळी मला मुंबई शहर सेक्सी वाटत होते. तिथे स्मगलर होते . सिनेमातले नट होते.पोलीस तर आमच्या घरातच होते .त्यामुळे लहान वयातच सुरु होणारा आणि प्रत्येकाच्या मनात दीर्घकाळ चालणारा चोर पोलिसाचा खेळ मला ह्या शहरात बसून खेळायला फार आवडायचे. माझा स्वभावाच बैठा. मला खायला प्यायला घालून हातात एक पुस्तक देऊन एका ठिकाणी बसवले कि मी विचार करत ,गोष्टी रचत कुणाला त्रास न देता पुन्हा भूक लागेपर्यंत तासनतास बसून असायचो. अशी बैठ्या स्वभावाची माणसे चोरपोलीस फार चांगले खेळतात. लपाछपी सुद्धा. मुंबई शहरात मी सैरावैरा धावत आरडओरडा करत असे खेळ खेळत बसायचो . मग संध्याकाळ व्हायची आणि काकू गाडीतून चक्कर मारायला जाऊया असे म्हणून आम्हाला घराबाहेर काढायची.

मला लहानपणीपासून ,म्हणजे माझा धाकटा भाऊ जन्माला तेव्हापासून ,मी सावत्र मुलगा आहे असे वाटायचे. तेव्हा दुपारच्या TV मालिका अस्तित्वात नव्हत्या तरीही असे विनोदी आणि नाट्यमय विचार माझ्या मनात सतत यायचे .मला वाटायचे कि आता आपल्या आईवडिलांना आपली गरज नाही तर आपण घरातून पळून जाऊ. मी तासनतास घरातून पळून मुंबईला येऊन इथे मोठा स्मगलर किंवा काकांपेक्षा मोठा पोलीस बनायचा विचार करत बसायचो. अमिताभचे सिनेमे फार लहान वयात प्रमाणाबाहेर पहिल्याचा तो परिणाम असावा. पण मला मुंबई माझी वाटू लागली होती.पुणे शहर हे गोड गोड बालोद्यान होते आणि खरे आयुष्य इथे होते.

आज हे सगळे आठवण्यामागचे कारण हे कि गेला एक तास मी गाडीत बसून पुस्तक वाचत होतो आणि एकदाही मी ढुंकूनही बाहेर ह्या शहराकडे पहिले नाही. मला रोजचे तेच ते रस्ते पाहावेसे वाटत नाहीत. मी स्मगलरांच्या आणि पोलिसांच्या ब्रिटीश मुंबईपासून खूप लांब एका उपनगरात राहतो.मी मुंबईत राहतो असे मी म्हणत असलो तरी मुंबईतल्या लोकांना ती मुंबई वाटत नाही.मला पिंपरी चिंचवड तळेगाव विषयी जे वाटते तसे मूळ मुंबईकरांना माझ्या उपनगराविषयी वाटत असावे. मी मध्येच मुंबईत आहे हे विसरूनच जातो. राबत बसतो.

मागे रणजीतने, माझ्या निर्मात्याने गौतम राजाध्याक्षाना आमच्या सिनेमासाठी अंधेरीत यायला फोन केला. ते गिरगावात राहायचे.ते मोठा उसासा टाकून म्हणाले, “आहो,तीथे अंधेरीत कुठे येऊ हो? इथे मुंबईत शो असेल तेव्हा सांगा”. म्हणजे मी मुंबईत राहातच नाही तर !

इतके काम करतो मी आणि सतत धावत असतो तेव्हा मधेच असे वाटते कि हेच करायला तू ह्या शहरात आलास का?मला अचानक भान येते. आपला चोरपोलीसाचा खेळ चालू आहे कि नाही ? तो चालू राहायला हवा . बाकीचे सगळे होत राहील.

खूप दिवस चोरपोलीस खेळले नाही तर मग मुंबईत कशाला राहायचे?साबरमती आश्रमात नसतो गेलो? मी स्वतःला बजावतो. आपल्याला मूळ काम काय करायचे होते? तर मनातला चोरपोलीसाचा खेळ जिवंत ठेवायचा होता. म्हणून तर आपण आपले गाव सोडले. बस आत्ता निवांत आणि सुरु कर तो खेळ . एक- दोन- तीन .

ह्या शहरात चोर –पोलीस- स्मगलर,घर सोडलेला लहान मुलगा, त्याला ट्रेनमध्ये भेटणारी वेश्या, VT स्टेशनवर उतरल्यावर त्याचे कुणी कुणी नसणे ,नळावरचे पाणी पिऊन राहणे, हमाली करणे , बूट पोलिश शिकणे , मग एक दिवस फियाट गाडीतून एक सुंदर देखणी बाई गाडीतून उतरून येते आणि त्या मुलाला इंग्रजीत विचारते , तुम मेरे लिये काम करोगे ? हो मला आत्ता इंग्रजी येत नाही म्हणून हे हिंदीत आहे . पण ती इंग्रजींतच विचारणार आहे . मेरे लिये काम करोगे ? मग तो मुलगा म्हणतो क्यू नही madam? हम तो आयाइच है याहा काम करके नाम कमाने.

मग आपल्या पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून गच्च ओढून घेऊन ती बाई कुलाब्याच्या दिशेने सुसाट गाडी सोडते. सत्यावारचे पोलीस तिला साल्यूत करतात तेव्हा तो मुलगा म्हणतो, एक दिन ये सारे पोलीस्लोग हमकोभी साल्यूत मारेंगे.

G (109)

अपेयपान २५

लहान असताना पैसा आजूबाजूला दिसत नसे. मुलांना तो हाताळायला मिळत नसे आणि सतत सगळे पैश्यांविषयी आणि वस्तू विकत घेण्याविषयी बोलत नसत. नोकरी करून ज्यांचे घर चालते अश्या सध्या मराठी मध्यमवर्गीय कुटुंबांमध्ये पैसा हा एकाच वेळी अतिशय जपून, अतिशय उदात्तपणे आणि फारसा न दाखवता बाळगायची किंवा खर्च करायची सवय असे.

आई वडिलांनी आम्हाला कधीही कशाचे कमी केले नाही . आपल्याला एखादी गोष्ट परवडते का , आपली ती करण्याची ऐपत आहे का ह्याची काळजी आपल्या मुलांपर्यंत आईवडील अतिशय नाजूकपणे पोचू देत नसत. एखाद्या खर्चाला मुलांना नाही म्हणण्याची विशिष्ठ पद्धत प्रत्येक मध्यमवर्गीय कुटुंबामध्ये समजुतीने तयार झालेली असे.

मी पैसा अनेक वर्षे हाताळलाच नव्हता. खूप एकत्र पाहिलासुद्धा नव्हता. आमच्या भागातले सगळे दुकानदार हे लहानपणीचे माझ्या वडिलांचे खेळगडी होते.काही लागले तर आईची परवानगी घेऊन त्या दुकानात जायचे आणि लागणारी वही , पेन , पेन्सिल घेऊन यायचे. संध्याकाळी किंवा दिसर्या दिवशी बाबा जाऊन बिल चुकते करून यायचे.

माझे घराजवळच्या बँकेत मायनर अकौंट उघडले होते ते अकरा रुपये भरून. माझ्या हातात माझे स्वतःचे पासबुक देण्यात आले होते तेव्हा मला काहीतरी वेगळेच वाटून गेले होते. तरीही पैसा मी पहिलाच नव्हता. हातात फक्त पासबुक होते. त्यावर अकरा रुपये खात्यात असण्याची नोंद होती. म्हणजे ह्या जगात ते अकरा रुपये फक्त माझे आणि माझे होते. मला ते हवे तेव्हा मिळणार होते का ? तर नाही . कारण बचत करण्याची सवय लागावी म्हणून ते खाते उघडले गेले आहे असे मला सांगण्यात आले होते. मला बचत म्हणजे काय ते कळत नव्हते. वेळ आली कि ते पैसे कामी येतात . पण मी लहान असल्याने वेळ येणे वगरे उच्च मराठीतील विचार मला कळत नव्हते. मला असे वाटले कि एक वेळ झाली घड्याळात कि सगळेजण आपापले पैसे काढून घेणार आहेत.

त्या पासबुकासोबत मला एक नाणी साठवायला मातीचे मडके देण्यात आले . ते मडके सर्व बाजूंनी बंद होते पण एक नाणे आत जाऊ शकेल अशी खाच त्याला वरच्या बाजूला होती. त्यात एक रुपयाची शंभर नाणी मावतात असे मला सांगण्यात आले. ते मडके भरले कि बँकेत नेऊन द्यायचे मग बँकेतले काका त्यातले पैसे तुझ्या अकौन्टला जमा करतील. अकौंट म्हणजे काय ? माझ्या मनात दुसरा प्रश्न. मी गौरी गणपती आले कि आईसोबत बँकेच्या लॉकररूम मध्ये जाऊन चांदीचे दोन पेले , एक ताट आणि नथ असे घेऊन येत असे. मला लॉकर हीच अकौंट आहे अशी समजूत होती . म्हणजे आपले अकरा रुपये अश्याच एका लॉकरमध्ये ठेवले आहेत आणि हे मातीचे मडके भरले कि ते त्या लॉकरमध्ये जाणार आहे. नाही तसे नसते. एक दिवस मला बसून बँक , व्याज , खाते अश्या अनेक गोष्टी वडिलांनी समजावल्या. मला हा बँकिंग चा उपद्व्यापच काळाला नाही . मान्यच झाला नाही . आपले पैसे आपण त्यांना का द्यायचे ? त्यांनी चोरले तर ? अशी मी वडिलांशी हुज्जत घालत बसलो. मला त्यात सगळ्यात नाट्यमय घटना हि कळली कि मडके भरले कि ते फोडायचे आहे आणि त्यातली नाणी प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून बँकेतल्या काकांकडे नेऊन द्यायची आहेत. मला फारच आनंद झाला. मला काचा फुटणे , मातीची भांडी फुटणे , कपबश्या फुटणे ह्या गोष्टी इतक्या म्हणजे इतक्या आवडत कि सांगता सोय नसे. माझे मनच फार फिल्मी होते. कधी एकदा ते मडके पूर्ण भरते आहे आणि मी ते जोरात फोडतो आहे असे मला झाले होते. शंभर नाणी बाहेर पडणार होती . ती मोजून प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून , पिशवीला रबर लावून बँकेतल्या काकांकडे नि ऐटीत चाललो आहे असे दृश्य मला दिसले. आणि मी नाणी गोळा करायला सुरुवात केली. बचतीची आवड लागावी म्हणून मला ते मडके दिले होते. मला बचतीचे जवळजवळ वेड लागल्यासारखा मी वागत होतो. मिळेल तशी एक रुपयाची नाणी जमवायचा मी सपाटा लावला. खाऊचे पैसे मडक्यात जाऊ लागले. लहानपणी कुणाला नमस्कार केला कि प्रेमळ माणसे अकरा रुपये हातावर ठेवीत. मी सारखे न चुकता घरी आलेल्या ज्येष्ठ लोकांना नमस्कार करू लागलो. पेप्सीकोला खाण्याऐवजी तो एक रुपया मडक्यात ठेवू लागलो. त्या मडक्याचे वजन माझ्याइतकेच वाढू लागले आणि मला मडके फुटून नाणीच नाणी बाहेर पडतायत अशी स्वप्न पडू लागली. शंभर नाणी. म्हणजे अलीबाबाबाच्या गोष्टीत असतात तश्या मोहरा. त्याच्या गुहेत मोहरांनी भरलेले रांजण होते. माझ्याकडे नाण्यांनी भरलेले मडके होते. मी मध्येच रात्री उठून ते मडके खळ खळ वाजवून पाहायचो आणि परत झोपी जायचो.

एकदा मी बाबांसोबत बँकेत गेलो असताना बाबांनी मला पासबुक भरून आण असे सांगून एका बायींकडे पिटाळले. त्यांनी मला सोळाशे प्रश्न विचारून माझे पासबुक घेऊन त्यात काहीतरी खरडून ते माझ्या हातात दिले आणि मला भोवळ यायची बाकी राहिली होती. माझ्या पासबुकावर एकोणीस रुपये झाले होते. अकराचे एकोणीस ? कुणी केले ? मला त्या बाई खूप आवडल्या. ह्यांनी पासबुकात लिहिले कि ती रक्कम वाढते. वाह . माझा बँक ह्या गोष्टीवर विश्वास बसला.

एकदा रात्री मी आईवडिलांना कसल्यातरी चिंतेत बोलताना ऐकले. असे कधी घडत नसे. कारण आईवडील आमच्यासमोर कधीही कसलीही रडगाणी गात नसत. मी झोपलो आहे असे समजून ते दोघे बोलत होते . त्यांना घरखर्चाचे केव्हडेतरी ताण आले होते. दिवाळी येत होती .अनेक आधीची बिले थकली होती . आणि सुट्टीत सगळ्या पाहुण्यांचा तळ आमच्याघरी असणार होता. कुजबुजत ते दोघे कसा मार्ग काढायचा ह्याचा विचार करत होते . तेव्हा मी घाबरलो आणि मला एकदम रडायलाच आले. कारण आईबाबांना सगळे सोपे असते आणि त्यांच्याकडे पैसे असतात अशी माझी सोपी समजूत होती. बाबांना पगार मिळतो हे मला माहिती होते. पण पगार म्हणजे काय , कधी मिळतो , किती मिळतो , मला काही कल्पना नव्हती. पैसे कमी पडू शकतात हा अनुभवच नव्हता. पैसे असतात . आई आपल्याला एखादी गोष्ट घेऊन देत नाही तेव्हा ती नाही म्हणत नाही . आपण ती पुढच्या महिन्यात घेऊ असे म्हणते. त्या रात्री मला आईवडिलांचे हे बोलणे ऐकून एकदम असहाय वाटले. आपल्यामुळे तर अशी वेळ नाही न आली ? आपण वह्या जास्त आणतो. सारखे आईस्क्रीम खातो. मावशीकडे जाताना बस ने न जाता रिक्षाने जाण्याचा हट्ट करतो. त्यामुळे तर असे झाले नसेल न ? मला कशाचे काही कळेनासे झाले. वेळ आली कि असे जे आई सारखे म्हणते ती अशीच काहीतरी असावी. आपले एकोणीस रुपये आणि सत्तर ऐंशी नाणी आपण त्यांना देवून टाकूया का ?

पैशाची भीती वय वाढले तशी वाढतच गेली . तो कमवायला लागलो तेव्हापासून तो कमावण्याच्या आनंदापेक्षा ते भीती नेहमी मोठी होत राहिली. असे का झाले ? कुठून आली हि भीती ? मला कळेनासे झाले आहे.

पैसा दिसू लागला आहे , त्याची किंमत कमी होत गेली आहे पण त्याची भीती नाही. एक विशिष्ट प्रकारची भीती घेऊन येतो पैसा . तो असला तरी आणि नसला तरी. भुंग्यासारखा मनात गुणगुणत राहतो. बँकेत पडून राहिला तरी आठवत राहतो. आनंदाचा एखादा मोठा खर्च करताना मनाला अपराधी वाटवत राहतो. मोकळे असे सोपे त्याच्याबद्दल वाटत नाही. अजूनही. स्वतः कमवायला लागलो तरी. आताहि मडक्याचा आकार तितकाच आहे .

DSC_0651
{KAUSTUBHA BAPAT}

अपेयपान २६

मी माझ्या शहराचा इतका राग करतो मध्येमध्ये ह्याचे कारण माझे त्या शहरावर प्रेम आहे. प्रेम आहे म्हणूनच राग येतो. आणि त्यामुळे मी सोडून इतर कुणाला ह्या शहरावर मनापासून रागावण्याचा हक्क असणार ? मी ह्या शहरात जन्मलो आहे , वाढलो आहे. मी कंटाळून ह्या शहराला सोडून गेलो आहे आणि ह्याची जाणीव होवून सारखा पुन्हा पुन्हा परत येत राहिलो आहे कि ह्या शहरासारखे पाणी दुसरीकडे कुठेही नाही. इथे मी केलेल्या चुका माहित असलेली माणसे आहेत. शिवाय इथे माझे बालपण जुन्या नासक्या भाजीसारखे गोठून राहिले आहे. देवळात जुना कोरडा नारळ असावा तसे. न फोडलेला. आणि त्यामुळे तीन दिवसांच्यावर इथे राहायला मला कंटाळा येतो.मला इथली सर्व गावात जगप्रसिद्ध असलेली सांस्कृतिक आगावू माणसे हास्यास्पद वाटू लागतात.

प्रेम करायला आणि रागवायला सुद्धा एक व्यक्तिमत्व असावे लागते ते माझ्या शहराला आहे. ज्याच्यावर भरपूर रागवावे असे व्यक्तिमत्व किती शहरांना असते ? महाराष्ट्रात अशी शहरे दोनच. पुणे आणि मुंबई. माझे नशीब बरे कि मी ह्या दोन शहराच्या आसपास वाढलो. राहायचे ह्या दोन शहरांमध्ये आणि वसवस करत आपल्या ओसाड गावच्या परंपरा आठवत बसायच्या हे करायची वेळ देवाने माझ्यावर आणली नाही. पश्चिम महाराष्ट्रात जन्मल्याचे आणि वाढल्याचे फार आपसूक आणि अतोनात सुख आयुष्याने मला दिले आहे . इतर कुठेही जन्म घेण्याची मी कल्पनाच करू शकत नाही.

माझे शहर प्रेम करावे, कंटाळावे आणि रागवावे असे समृद्ध आहे. त्याला अनेक कथा उपकथा आहेत. उगाच कुठलेतरी उजाड ओसाड गाव नाही ते.

आयुष्यात उशिराने ,ह्या शहरात नळाला भरपूर पाणी येते ,आपल्या मुलांना चांगल्या शाळांमध्ये शिकता येते किंवा आपल्या मुलांचे बोली मराठीचे उच्चार शुद्ध होतील म्हणून आपापली सामान्य आणि सौम्य गावे सोडून इथे आलेल्या निमूट लोकांना माझा राग कळणे शक्य नाही. कारण ज्यांना स्वतः च्या जन्मागावावर धाडसाने प्रेम सुद्धा नीट करता येत नाही ती माणसे रागवायला तरी कशी शिकणार? राग हि प्रेमाचीच एक बाजू असते आणि ज्यांना रागवायची अदब आणि ताकद असते तीच माणसे रागावू शकतात. बाकीची माणसे फक्त ‘ट्राफिक फार झाले आहे ’ किंवा ‘भाज्या महाग झाल्या आहेत’ किंवा असली पाणचट धुसफूस करू शकतात. मला ती करता येत नाही.

मला घाईघाईने समता आणि बंधुता विकत आणता येत नाही. शिवाय मी सामाजिक जाणीव असलेल्या लोकांविषयी खूपच जास्त सावध असल्याने मला खोट्या सहिष्णू वागण्यात करियर करायची वेळ आलेली नाही. सामाजिक जाणीव असलेल्या पुणेरी स्त्रीपुरुषांसारखे लबाड कोल्हे जगात इतर कुठेही नाहीत. मी त्यांच्यासोबत पूर्वी शिकारी केल्या आहेत म्हणून अनुभवातून सांगतो आहे. त्यामुळे मी न घाबरता रागावतो, काही वेळा चुकीचे वागतो ,किंवा लिहितो. ते करणे मला जास्त सोपे आणि प्रामाणिक वाटते.

मला सुंदर लालबुंद राग येतो. तो राग मी प्रेम करून कमावलेला असतो. मी माझ्या शहरावर रागावतो तेव्हा मला हे माहित असते कि ते करण्याचा मला पूर्ण हक्क आहे. मी माझ्या माणसावर , माझ्या रस्त्यांवर, माझ्या परिसरावर रागावतोय. मी रागावण्यासाठी उत्तम शब्द शोधू शकतो. मी ते नीट वापरून पुन्हा गार करून , पुसून आत ठेवू शकतो. कारण मला लिहिता येते. आणि लिहिता माणूस रागवतो तेव्हा तो उगीउगी धुसफूस करत नसतो. त्या रागाला अर्थ असतो. तो राग येतो आणि शांतपणे जातो. तीव्र रागाचे आणि शांत प्रेमाचे चक्र चालू राहते. आणि त्या चक्राकार भावनांमधून माझे आणि माझ्या शहराचे नाते संपृक्त होत राहते. माझा माझ्या शहरावरचा राग हि माझी त्या शहराशी असलेली खासगी आणि अतिशय कोमल बाब आहे.

मला प्रवास करून हे लक्षात आले आहे , कि आपले गाव एकच असते. चार पिढ्या दुसरीकडे घालवल्या तरी तिथली माणसे पूर्णपणे तुम्हाला त्यांच्यात घेत नाहीत. आणि आपल्याला डावलले जाते आहे हे आपल्याला कधी कळतहि नाही. आमच्या शहरातली माणसे तर त्यात फार चतुर. झाडावरचा आंबा वेगळ्या माणसाला देतात आणि खाली पडलेला आंबा वेगळ्या माणसाला. सगळ्यांना वाटते मीच महत्वाचा . खरी ताजी भाजी तुमच्या वाट्याला इथे कधीच येत नाही आणि पैसे फेकून विकत घेतले पुढचे सीट तरी सवाई गंधर्व महोत्सवातल्या गाण्यावर प्रेम करता येत नाही. तिथे तुम्ही उपरेच राहता. विजेच्या बिलावर नावपत्ता छापून आला कि तुम्ही त्या शहराचे होत नाही. धुराने गच्च भरलेल्या रस्यांवर स्थलांतरित माणसाकडे शहरातील मूळ रहिवासी फार रागाने पाहत असतात. स्थलांतरित माणसाची पाठ फिरली कि त्याचे उच्चार, त्याची भाषा, त्याचे विचित्र खाणेपिणे ह्याची सर्व शहरांमध्ये खिल्ली उडवली जाते.

मी उत्साहाने बाहेर राहायला गेलो , तेव्हा अनेक वेळा अशी खिल्ली उडवलेली गेली ती मी अनुभवली त्यावरून मी काही आडाखे बांधले. घाइने दुसर्या शहराला पटकन आपलेसे केले तरी ते सारखे व्यक्त करत बसायचे नाही. नव्या शहरात गप्प राहून शांत अनुभव घेत राहायचे. आपले नवखेपण मोकळेपणाने मान्य करायचे , उगाच लगेच तिथल्या माणसांच्या खांद्यांवर हात टाकायचे नाहीत. आणि टेकडीवरच्या ग्रुप मध्ये फिरायला गेलो तरी लगेच घरीबिरी यायला जायला लागायचं नाही. वाट पाहायची. मिसळून घेतली जाण्याची वाट पहावी लागते. पैसे फेकून , श्रीमंतीचे दर्शन घडवून किंवा विद्यापीठात प्रोफेसरकी करूनही नव्या शहरात रुजायला जितका वेळ लागतो तितका लागू द्यावा. जिथे तिथे आपले तोंड उघडून बोलत बसू नये.

शहरातील ज्या गोष्टींच्या प्रेमाने आपण ह्या शहरात आलो त्या गोष्टी तुमच्या वाट्याला पूर्णपणे यायला खूप वर्षे जावी लागतात. जी गोष्ट पुण्याची , तीच मुंबईची , तीच लंडनची , तीच सिडनीची , तीच जगातल्या कुठल्याही शहराची. त्यामुळे स्थलांतरित माणसाने आपापले राग वेगळे शोधायचे असतात. मूळ जन्मलेला माणूस त्या जागेवर का रागावला असे त्याला विचारायचे नसते.

आमच्या इथे पूर्वी एक wachman होते त्यांना सगळे ‘अहो नागपूरकर’ अशी हाक मारायचे . आणि ते हाकेला ओ देवून जायचे. मला नंतर कळले कि त्यांचे आडनाव वेगळेच आहे. आणि ते दहा वर्षे पुण्यात राहत असले तरी इथल्या जगासाठी ते ‘नागपूरकर’ आहेत. त्यांचे खरे आडनावसुद्धा कुणाला माहित नाही . त्याची गरज पडलेली नाही .

राग तयार व्हयाला खूप चांगले नाते तयार व्हावे लागते हे लक्षात घायचे असते. गप्प आणि शांत राहून कष्ट केले तर नवे शहर तुम्हाला ताजे नाते देते. नाहीतर आपल्याला नातीसुद्धा आपल्या मूळ गावाहून आणावी लागतात आणि सुताराला बोलावून एकाचे दोन जोडपलंग करून घ्यावे लागतात. असाच मानवी व्यवहार आहे. सानेगुरुजींची मानवतावादी गाणी गाऊन तो बदलत नाही.

तुम्ही जगाला प्रेम अर्पण करत बसलात तरी तुम्ही गेला आहात त्या शहराला तुमचे प्रेम हवे आहे का ? हे आधी तपासावे लागते. ते आधी तपासून बघा आणि मग आज रविवारचे गजरेबिजरे आपापल्या मागाहून गावाहून आणलेल्या बायकांना घालून , संध्याकाळी मराठी नाटके पाहायला घेऊन जा. चांगली असतात म्हणे हल्ली. आणि त्यात सगळे TV मालिकेतले लोक प्रत्यक्ष दिसतात आणि प्रयोगानंतर आत जाऊन त्यांना हातपण लाऊन बघता येतो. नाटकाच्या तिकीटामध्येच नटांना हात पण लावू देतात. त्यासाठी वेगळे तिकीट काढावे लागत नाही.

Sachin .

अपेयपान लोकमत मधील लेखमाला भाग १८ ते २२

                                 अपेयपान १८

मी Paris मध्ये अडीच महिने शिकत असताना माझ्या मनात तिथून उठून युरोपमधील इतर शहरांमध्ये फिरायला जायचे सारखे येत होते . हि गोष्ट १९९९ सालची आहे . मी फ्रेंच सरकारची चित्रपटाच्या शिक्षणाची एक शिष्यवृत्ती मिळवून paris च्या फिल्म स्कूल मध्ये एका कार्यशाळेत सहभागी होण्यासाठी गेलो होतो. माझा पहिला परदेश प्रवास होता तो . पहिला परदेशप्रवास आणि पहिला विमानप्रवास सुद्धा. मे महिन्याच्या शेवटी मी तिथे पोचलो आणि लगेचच paris ने मला मिठीत घेऊन गिळून टाकले. तेव्हा फ्रांस हा देश स्वतःह्चे आर्थिक आणि सांस्कृतिक सार्वभौमत्व टिकवून होता . Paris शहराला स्वतःचा एक ताजा वर्तमानकाळ होता. आज युरोपिअन युनियन आल्यानंतर जे तेथील शहरांचे होवून बसले आहे तसे बिचारेपण paris ला त्या वेळी नव्हते. भारतात फ्रेंच भाषा शिकण्याला एक विशेष सांस्कृतिक महत्व होते आणि paris शहराच्या मिठीत जाणे फार सोपे नव्हते.

एखाद्या जादूच्या गुहेत फिरावे तसा मी ते शहर नुसते पिऊन घेत होतो . संगीत , सिनेमा , शिल्पकला , साहित्य ह्या सर्व क्षेत्रात माणसाने जे जे काही आजपर्यंत उत्तम केले आहे ते सगळे तिथे समोर सहज बघण्यासाठी उपलब्ध होते. रोजचे वर्ग संपले कि सोबतच्या इतर देशांमधील मुलांसोबत हे शहर पाहण्यात , तिथले संगीत ऐकण्यात, म्युझियम्स पालथी घालण्यात आमचा वेळ कसा जात असे ते कळतच नव्हते .

पण काही दिवसांनी माझ्या मनाला अशी एक उगाच रुखरुख लागून राहिली कि आपण एव्हडे तरुणबिरूण वयाचे , युरोपात आलोय आणि आपण हे सगळे काय करत बसलो आहोत ? किती सदाशिवपेठी जगतोय आपण इथेही ? नुसती म्युझियम्स आणि सिनेमे कसले पाहिचे ? जरा वाईल्ड असे काहीतरी केले पाहिजे . हे Paris चे कलात्मक कौतुक खूप झाले . खूप जुनेजुने काही पाहून झाले आता जरा रात्री बाहेर पडून मस्त जगू . Paris च्या रंगेल रात्री असे ज्यांना म्हणतात त्या जरा अनुभवू . झाले ठरले तर मग . एकदा ठरले कि आपले ठरते . आपण लगेच ते अमलात आणतोच .

संध्याकाळी कॉलेज संपले कि मी परत सगळ्यांसोबत हॉटेलवर जाणे टाळू लागलो . माझ्यासोबत शिकायला क्रांगुत्सा ह्या अतिशय अवघड नावाची रुमानियन मुलगी वर्गात होती. तिला मी म्हणालो कि आपण आजपासून परत रूमवर न जाता इथेच कपडे बदलून जरा पब्स मद्ध्ये किंवा नाईट क्लबमध्ये जाऊ . ती तयार झाली आणि एकदा सोमवारी शेवटचा क्लास पाच वाजता संपताच बाहेर पडलो . पण मला लक्षात आले कि paris ला रात्र सुरु होते त्या वेळी मला झोप येते. मला जागताच येत नाही . साडेदहा अकरा वाजताच जांभया आणि झोप यायला लागते. मी आणि क्रांगुत्सा मोन्मार्त्र वरील वेगवेगळ्या जागी बियर प्यायला , डान्स पाहायला , करायला जायला लागलो . रात्रीचे आणि दिवसाचे अशी दोन paris आहेत . पण ते रात्रीचे paris उगवायला रात्रीचे बारा वाजायला लागतात आणि झोप माझ्याचाने आवरत नाही . शिवाय सकाळी ८ वाजता क्लासेस न हजार राहायचे असे . उगाच शहाणपणा करून दोन तीन दिवस आम्ही मोठे हिरोगिरी करत मुलां रूज सारख्या मादक नाईटक्लब पाशी जाऊन आलो पण आम्हाला लक्षात आले कि त्याची तिकिटे आम्हाला परवडण्यासारखी नाहीत आणि तिथे भरत नाट्य मंदिरात जाऊन तिकीट काढून आत जावे तसे जाता येत नाही . तिकिटे आठवडा आठवडा आधी book करावी लागतात . त्यामुळे तो कॅनकॅन नावचा सुप्रसिद्ध फ्रेंच नाच आम्हाला बघता येणार नव्हता. श्या . फार वाईट वाटले मला. काहीतरी रंगेल राडाघालू करणे फार आवश्यक होते . नाहीतर paris ला राहून काय ती एखाद्या सिनेमातल्या नर्स सारखी दिसणारी मोनालिसा बघून आलो फक्त असे पुण्यात येऊन सांगावे लागले असते . ( अत्यंत सुमार टुकार पण तरीही जगप्रसिद्ध असे जर काही जगात असेल तर ती मोनालिसा आहे)

माझ्या वर्गातला चिली हून आलेला बेन्जामिन नावाचा मुलगा रोज रात्री नव्या पोरी पैसे देऊन मिळवे आणि त्यांना स्वतःच्या खोलीवर घेऊन येत असे.तो माझ्या शेजारी राहत होता आणि मी भांग बिंग पाडून सकाळी अतिशय वेळेत ब्रेकफास्ट साठी जायला दर उघडले कि त्याच्या खोलीतून कधी रशियन , कधी अरबी कधी spanish मुली बाहेर पडत . हे पहा , ह्याला म्हणतात मजा करणे असे मी स्वतःला म्हणत असे . पण मला क्रांगुत्सा म्हणे कि सचिन तू जर रोज साडेदहा अकरा वाजताच झोपलास तर तू कशी मजा करणार इथे ? तू मला साधा बाहेर रस्त्यावर हातात हात घेऊ देत नाहीस , तुझ्याचाने काही होणार नाही . तू आधी लवकर झोपायची आणि लवकर उठायची सवय बंद कर . आणि जरा मोकळेपणे नाचायला शिक . जाड असलास म्हणून काय झाले ? ढोली माणसे काय नाचत नाहीत कि काय . त्या ढगळ pant घालून सारख्या त्या वर ओढत रस्त्यावरून फिरू नको . चांगली jackets घाल. चांगली मैत्रीण होती म्हणून ती मला काय वाट्टेल ते बोलत असे. आणि माझ्या मनात राग येऊ लागला होता . सगळ्याचा राग . पुण्याचा राग , शाळेचा राग , मराठी कवितांचा राग , सानेगुरुजींचा राग , नातेवैकांचा राग . LIC जीवनबिमा , बँक ऑफ इंडिया , निरमा पावडर , अमूल , चितळे सगळ्यांचा राग . सगळ्या मराठी पुस्तकांचा आणि सिनेमाचा राग. वपु पुलंचा राग . असं कसा बनलो मी ? हुशार शिस्तप्रिय चांगला मुलगा ? काय घंटा मिळवले मी हे सगळे बनून ? मी का नाही पैसे देऊन मजा करायची ? मला साली झोप काय येते रोज ? शिव्या घालायचो मी स्वतःला.

मी तेवीस वर्षाचा आहे आणि अजुनी भारतात आईवडिलांकडे राहतो , ते माझी शिक्षणाची फी भरतात हे मी तीथे मित्रांना सांगितले तेव्हा प्राणी संग्रहालयातील जनावराकडे पहावे तसे सगळे माझ्याकडे पाहत राहिले. कारण आमच्या वर्गातील बहुतेक मुले अठराव्या वर्षी घराबाहेर पडली होती आणि नोकर्या करून शिकत होती , किंवा परवडत नाही म्हणून अनेकांनी कॉलेज सोडले होते . अनेकांनी देश सोडले होते . क्रांगुत्सा म्हणाली मी फार कष्ट करून हि स्कॉलरशिप मिळवली आहे . मला फिल्म कॅमेरा woman व्हायचे आहे . मी आता परत माझ्या देशात जाणार नाही . कम्युनिझमने आमची वाट लावून टाकली आहे . ( आज ती युरोपात उत्तम कॅमेरा करणाऱ्या स्त्रियांपैकी एक आहे .)

मी ह्यातली एकही गोष्ट अनुभवली नव्हती . मी अतिशय स्थिर साचेबद्ध आणि काही नवे न घडणाऱ्या समाजातून आणि अतिशय लाडावून टोपलीखाली मुले ठेवतात अश्या भारतीय कुटुंबपद्धतीतून तिथे गेलो होतो. त्यामुळे माझ्यात हा दोष होता कि मी सगळ्याला हे चांगले आहे , हे वाईट आहे असे लगेच म्हणून टाकायचो. लोकांना लगेच नैतिक कप्प्प्यात टाकून जोखायचो.

मी पैसे देऊन वेश्यांकडे गेलो नव्हतो , मी गुन्हा केल्यासारखे न वाटता कधी दारू प्याली नव्हती , कधी ड्रग्स केले नव्हते, तेव्हा तर साधा गांजाही प्यायला नव्हता . साधे paris मध्ये लोक सारखे करतात तसे दिवसा ढवळ्या कुणाला रस्त्यात उभे राहून kiss केले नव्हते . मला हे सगळे करून संपून जायचे होते आणि माझे काय होते आहे ते पहायचे होते .

एक दिवस मी रस्त्यावरून जात असताना Amsterdam ची तिकिटे स्वस्त आहेत असे लिहिलेली जाहिरात वाचली आणि का कुणास ठावूक फारसा विचार न करता मी आत त्या travel agency मध्ये शिरलो.

अपेयपान १९

मी पहिल्यांदा संपूर्ण एकट्याने असा केलेला प्रवास हा Paris हून Amsterdam चा . ज्या प्रवासाला कोणतेही असे काहीही कारण नव्हते. ना मला त्या शहराची खूप माहिती होती . Paris ला मी शिकायला आलो होतो आणि ह्या आधी विनाउद्देश एकट्याने अशी कोणतीही भटकंती मी आयुष्यात केली नव्ह्ती. मी पुढे जे एकट्याने अनेक आणि उगीचच प्रवास केले त्यातला हा पहिला. आणि म्हणून त्या दोन दिवसांमधील सगळे अनुभव माझ्या मनावर अजूनही गडद उमटले आहेत.

संपूर्ण रात्रभर बसमधून प्रवास करून मी पहाटे Amsterdam मध्ये पोचलो तेव्हा ते शहर नुकतेच झोपायला गेले होते. एका होस्टेल मध्ये माझी राहायची सोय केली होती तिथे माझ्या बस च्या ड्रायव्हरने मला सोडले आणि तो निघून गेला. होस्टेल वर माझ्याच वयाच्या विशीतल्या जगभरातून आलेल्या मुलामुलींची तुफान गर्दी होती आणि मी खोलीत पाउल ठेवले तेव्हा ते सगळे रात्रभर कुठेतरी नाचून झोपायला आले होते. माझ्याशी बोलण्यात किंवा मी कोण आहे कुठून आलो आहे हे असले काही गप्पांमधून विचारण्याची त्या कुणालाच शुद्ध नव्हती. खोलीत दहा बेड होते आणि बाहेर चार सामायिक बाथरूम्स होती . मी गपचूप तयार झालो आणि सामान साखळीने पलंगाच्या पायाला बांधून ,त्याला कुलुपे घालून , महत्वाच्या गोष्टी अंगावर घेऊन सकाळीच बाहेर निर्मनुष्य शहरात आलो .

एकट्याने केलेल्या प्रवासात पहिल्यांदा अंगावर येऊन आदळतो तो अतिशय एकटेपणा. तो पेलायला भरपूर प्रवास करून शिकावं लागतं .त्या एकटेपणालाच घाबरून बहुतांशी लोक ओळखीच्या घोळक्याने प्रवास करतात. नव्या अनोळखी शहरात कितीही जादूमय गोष्टी असल्या तरी प्रथमदर्शनी तिथे एकट्याने पाउल ठेवताच , विशेषतः पाश्चिमात्य शहरांमध्ये , आपल्याला पोटात खड्डा पडेल अश्या रिकामेपणाला समोर जावे लागते.

त्या सकाळचा माझा सगळा एकटेपणा घालवला Vincent Van Gogh ने . Amsterdam येथे त्याच्या चित्रांचा समग्र आणि मोठा संग्रह आहे. मी अकराला उघडणाऱ्या म्युझियमच्या बाहेर साडेदहापासूनच रेंगाळत होतो आणि ते उघडताच आत धावत जाऊन Potato Eaters ह्या चित्राला भेटणारा मी पहिला होतो. सुर्यफुले , पिवळीधम्मक शिवारे , चांदण्यांनी भरलेले रात्रीचे आभाळ , स्वतः ची खोली. माझी अंगावर काटा उभा राहिला. आजपर्यंत पहात होतो त्या चित्रांच्या प्रिंट मधून Van gogh हा चित्रकार मला उर्जा देत होता पण आज त्याची चित्रे प्रत्यक्ष पाहताना अंगातून वीज जावी तसे काही होते . मी धडपड करत इथे आल्याबद्दल मला खूप बरेच वाटले . potato eaters बघताना माझ्या डोळ्यात पाणी आले. असे सगळे त्या वेळी प्रवास करताना सतत होत असे. आता कधीच इतके भावूक काही वाटत नाही. पण त्या वेळी असे वाटे कि कोण कुठले आपण , आपली परिस्थिती नसताना कुठून इथे येऊन उभे राहिलो आणि हे काय सुंदर दिव्य आपल्यासमोर साकारले जाते आहे . मी संपूर्ण चित्रांचा संग्रह तीनदा फिरून पहिला आणि मनामध्ये साठवून ठेवला. त्या काळी असे वाटत असे कि परत इथे येऊ न येऊ . सध्या वाटतो तसा सहज आत्मविश्वास आणि सोपेपणा माझ्या मनात त्यावेळी जरासुद्धा नव्हता . नुसतेच अप्रूप . सगळे अनुभव एकदाच मिळणार आहेत असे वाटायचे आणि सगळ्याच चांगल्या गोष्टींचा उपभोग घेताना मन आसुसून जायचे. मला आज तो भाबडेपणा फार आठवतो . कारण मी वयाने मोठा झालो तसा तो गमावून बसलो आहे.

ट्युलिपची फुले पाहायला जाण्याइतका पुणेरी मी तेव्हाही नव्हतो त्यामुळे आमच्या बसमधील त्या सहलीला नाही म्हणून मी एकट्याने पायी शहर भटकायचे ठरवले.

दुपार झाली तसे माझ्या मनात असलेल्या धाडसाचे बीज रस्त्याच्या कोपर्यावर उगवू लागले. मी गेल्या रविवारच्या लेखात लिहिल्याप्रमाणे मला स्वतःच्या आखीव शहाण्या मनाचा कंटाळा आला होता. आणि सुप्तपणे amsterdam ला एकट्याने निघून यायचे कारण हे van gogh आणि rembrant चित्रे बघणे हे नसून sex आणि Drugs ह्या दोन बाबतीत सगळे युरोपात जाऊन करतात ती adventures करणे हे होते.

आता दुपार झाली तसे आपण इथे का आलो आहोत ह्याची आठवण मला माझे मन करून द्यायला लागले. शहर आता फुलू लागले होते. कोपर्या कोपर्यावर हव्या त्या प्रकारची शरीरे उपलब्ध होती.मी एकटा होतो. निर्णय माझा होता. आता कोणतीही तक्रार करायला जागा नव्हती . साध्या पब्स मध्ये सुद्धा हवी ती ड्रग्स मिळतात हे माझ्या ड्रायव्हरने मला सांगितले होते.

इंग्लिश चित्रपटात तरुण मुले प्रवासात जगताना दाखवतात ते पाहून आपण वर्षानुवर्षे चेकाळून गेलेलो असतो तसे माझे झाले होते. मला आजही ती amsterdam मधील दुपार आठवते कारण आपण खरे आतून कोण आहोत ह्याची माझी स्वतःची ओळख आणि माझा माझ्याशीच झगडा त्वेषाने आतून चालू होता . मला वाटले होते कि मी त्या दुपारी मनातल्या सुप्त भुका भागवून टाकीन . पण मी तसे काहीही केले नाही . स्वताशी भांडत मी रस्त्यांवरून फिरत राहिलो. निरुद्धेश . जे दिसले ते पाहत. पण जे ते धाडसाचे एक पाउल असते ते उचलून विकत घेतलेले sex किंवा ड्रग्स ह्या दोन्हीच्या जवळपासही मला जाता आले नाही . आपल्याला जर आज ते करणे जमले नाही तर यापुढे कधीही जमणार नाही हे माहित असूनही . मनाला सर्व प्रकारे ढकलूनही मी कोणतीही हिरोगिरी त्या दिवशी करू शकलो नाही आणि सूर्य मावळताना माझाच मला कंटाळा आला. राग आला. मी कोण आहे ,कसा माणूस आहे ह्याची ओळख पटल्याचा तो राग होता. मी साधा वाचणारा , चित्र बघून आनंदी होणारा, माणसांशी गप्पा मारायला आवडणारा मुलगा आहे . मी माझ्या आईवडील नातेवाईक ह्यांच्यापेक्षा फार वेगळा नाही , मी फ्रेंच कादंबर्या आणि सिनेमात जगणाऱ्या पात्रांसारखा नाही , मी रक्तामासाने , मनाने तोच आहे ज्याला त्याच्या घराने आणि जन्मागावाने घडवले आहे. मला मी इतरांपेक्षा खूप वेगळा धाडसी आक्रमक जे हवे ते लगेच मिळवणारा यशस्वी मुलगा आहे हे सत्य हवे होते पण ते खरे नव्हते. समोर सोपेपणाने हवे ते मिळण्याची सोय असताना मला ते उपभोगता येत नव्हते. त्या दुपारी माझ्यातले मोठे द्वैत संपुष्टात आले. आणि मी स्वतःशी भांडून मग शांत झालो तेव्हा मग मला amstermad शहर होते तसे समोर दिसायला लागले. किती सुंदर आहे ते शहर .

पुढचे दोन दिवस मी शहरात खूप भटकलो , उत्तम जेवणाची चव घेतली , फोटो काढले, अनोळखी माणसांकडे पाहून हसलो , होस्टेल वरच्या अमेरिकन मुलांशी गप्पा मारल्या , anne Frank ह्या तेथील कम्पलसरी मुलीचे घर पाहून कम्पल्सरी हळहळलो , कालव्यांमधून बोटींमधून फिरलो. आणि रात्री तिथल्या सुप्रसिद्ध वेश्या वस्तीत जाऊन काचेच्या खिडक्यांमध्ये उभ्या असलेल्या बायका जवळ जाऊन पाहिल्या आणि Rembrand ची चित्रे डोळे भरून पाहिली.

दुसर्या दिवशी मी एकटा बसून होतो तेव्हा मला अचानक रडायला आले. खूप जास्त. कसले आणि का ते कळले नाही . पण मी त्या दिवशी एकटाच रडलो हे मला अजुनी आठवते. बहुदा एकट्याने प्रवास केल्याबद्दलचे रडू असावे. सगळ्यांना सोबत कुणी न कुणी असताना आपण एकट्याने अनोळखी शहरात फिरणे हे फार पोकळी निर्माण करणारे असते.

दुपारी एका पबमधून बियर पिऊन बाहेर पडताना एक माणूस माझ्या मागेमागे चालत यायला लागला , मला ते जाणवू लागले कि तो आपला पाठलाग करतो आहे. मी वेग वाढवला. एका गल्लीच्या कोपर्यावर त्याने मला थांबवले आणि विचारले कि मला tablets हव्या आहेत का. मी नको म्हणालो. तो म्हणाला तुझ्याकडे काही dollars असतील तर मी त्याची चांगली किंमत देयीन. मी नको म्हणून निघून जावू लागतो तेव्हड्यात दोन्ही बाजूंनी कर्कश्य होर्न वाजवत पोलिसांच्या गाड्या आल्या आणि काही कळायच्या आत सहा पोलिसांनी आम्हाला दोघांना घेरले.

पोलिसांनी माझी झडती घेतली , माझा passport पहिला तेव्हा मी थंडीतही घामाने संपूर्ण भिजलो होतो. मला passport परत देऊन तो पोलीस मला thanks आणि sorry म्हणाला. त्या माणसाच्या मागे पोलीस तीन दिवस होते. त्याने ड्रग्स विकायचा प्रयत्न केला का ह्याची जबानी देणारा माणूस त्यांना हवा होता . मी हो म्हणालो. एक सही केली आणि त्या माणसाला गाडीत टाकून , मला तसदी दिल्याबद्दल sorry म्हणून पोलीस निघून गेले.

CixnkjgWsAALnjl.jpg-large

                                   अपेयपान २०

स्वतःच्या आनंदासाठी काम करणारे आणि त्यात परिपूर्ण वाटणारे लहानपणी आमच्या आजूबाजूला कुणीही नसावे हि फार मोठी दुर्दैवी अशी गोष्ट होती. एकाही शहाण्या माणसाला तेव्हा असे वाटले नाही कि आपल्या मुलांना त्यांच्या कोवळ्या वयात हे सांगावे कि आपण जे काम आयुष्यभर करण्यासाठी निवडतो त्यात आपला आनंद असायला हवा. काम करायचे ते पैसे मिळवायला, पोटाची खळगी भारायला, संसाराचा गाडा ओढायला अशीच आणि फक्त अशीच उदाहरणे आमच्या डोळ्यासमोर होती .

आपल्याला अनेक वेळा आपल्यापेक्षा मोठ्या माणसांना खूप कळते असे वाटत असते पण आपण थोडे मोठे झाल्यावर आपल्याला लक्षात येते कि आपल्या भोवतालची वयाने ज्येष्ठ माणसांची पिढी हि अतिशय घाबरट ,सरधोपट आणि शून्य दूरदृष्टी असलेली होती. पण आपल्याला हे कळते तेव्हा उशीर झालेला असतो आणि त्या पिढीने आपले खेळण्यातले माकड बनवून झांजा वाजवत नोकरीच्या आणि लग्नाच्या बाजारात विकायला काढलेले असते . आणि त्यांचा वंश आणि फालतू कुळाचार चालवण्याची सोय करून घेतलेली असते.

आईवडीलांना आणि एकूणच वयाने मोठ्या माणसांना काहीही कळत नसते .ती अतिशय साधी भित्रट आणि चारचौघांसारखे वागणारी माणसे असतात. ज्या ज्या मुलांनी प्रमाणाबाहेर जाऊन आपल्या आईवडिलांचे ऐकले आहे त्यांना पुढे आयुष्यात कंटाळा , नैराश्य आणि स्वतः वरचा राग ह्या भावनांना सामोरे जावे लागले आहे. आणि आईवडीलाना फाट्यावर मारायला आपल्याला कधीच कुणीच कुठेच शिकवत नाहीत . ते आपले आपल्याला समजून उमजून वेळेतच करावे लागते.

स्वतःच्या घराविषयी आणि आणि स्वत च्या परीसराविषयी आलेला राग आणि कंटाळा तुम्हाला नवे काहीतरी करायला प्रवृत्त करत असतो. त्यामुळे आईवडिलांनी आपल्या मुलाना योग्य वयामध्ये तो कंटाळा आणि राग येत असेल तर येऊ द्यावा आणि मुलांना चार पैसे देऊन सरळ देशोधडीला लावावे म्हणजे रखडत पडत झडत मराठी कुटुंबातली वरणभात खाऊन पुष्ट झालेली गोरीगोमटी बाळे योग्य वेळेत नव्या चार गोष्टी शिकतील.

असे जर केले नाही तर घराच्या अंगणात वाढवलेली अशी मुले आईच्या मांडीवरून बायकोच्या मांडीवर जातात आणि तिने बनवलेले उपासाचे पदार्थ भरवून घेतात. आणि अश्या मुली इतके दिवस वडिलांचे पैसे खर्च करीत असतात त्या आयुष्यातला उरलेला वेळ नवऱ्याचे पैसे खर्च करतात आणि तोंडाला रुमाल बांधून दुचाकीवरून गावभर उंडारत बसतात. आणि महर्षी कर्वे रोडवरचे ट्राफिक उगाच वाढवतात. आमचे बहुतेक सगळे पुणे हे अश्याच माणसांनी भरलेले आहे.

माझ्या कुटुंबातील लोकांनी माझे आडवयात तयार होणारे राग , संताप आणि एखाद्या सांस्कृतिक डबक्याप्रमाणे वाटणाऱ्या पुणे शहराविषयी येणारा कंटाळा सहन केला आणि मला घर आणि शहर सोडून जायची परवानगी दिली त्यामुळे माझे किती भले झाले हे मी सांगूच शकत नाही.

जन्मागावाचा कंटाळा येणे आणि कुटुंबातील लोक अतिशय नकोसे होणे हि एका ठराविक वयात सहजपणे उद्भवणारी चांगली भावना आहे. ती मुलांच्या मनातून मारून टाकू नये. त्यांना घराबाहेर पडून प्रवास करायला , टक्केटोणपे खायला , चार ठिकाणी डोके आपटून फुटायला , दोन तीन फसवणूका व्हायला मदत करावी . मग मुले त्यांना जे करायचे आहे ते करून , चार अनुभव घेऊन घरी परत येतात. किंवा येत नाहीत. पण निदान एका ठराविक वयात त्यांनी ज्या गोष्टी करायला हव्या त्या ते करतात. प्रमाणाबाहेर चुका करण्याचे एक वय असते . त्या वयात त्या केल्या नाहीत तर आयुष्यभर फार मोठी चुटपूट मनाला लागून राहते. ज्या त्या वयात त्या त्या चुका करायलाच हव्यात. नाहीतर आपण आपल्या पुढच्या पिढीला काय शिकवणार ?

काहीतरी मजेशीर घडते आहे सध्या . हल्ली पुन्हा तरुण मुलांमध्ये विशीतच लग्न करायची fashion आलेली दिसतेय. मध्ये निदान तिशी पर्यंत लग्न थांबवायचा विचार रुजू लागला होता. गेल्या महिन्यात आमच्या ओळखीतल्या दोन लहान लहान मुलांनी एकदम दोन लहान मुलींशी लग्नेच करून टाकली. एकदाही बाहेर कुठे affair नाही , चार दोन प्रेमभंग नाहीत . लग्नाआधी दोनचार शरीरे हाताळायला शिकेलेले नाहीत . वाटले- झाले- केले. अशी लहान लहान बाळे हल्ली लग्न करताना मी पाहतोय तेव्हा मला काळजीच वाटते. चुका करायच्याच राहून गेल्या बिचार्यांच्या. आता बसा बोंबलत. बाईला एकच बुवा आणि बुवाला एकच बाई . एकमेकांच्या कमरेचे घेर आयुष्यभर मोजत बसावे लागणार ह्यांना कायमचे .बसा आता एकमेकांची तोंडे पाहत.

नोकरी आणि लग्न ह्या दोन दगडांवर उभे राहून आनंदात आयुष्य घालवण्याचे शिक्षण आम्हाला प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे मराठी मध्यमवर्गीय समाजात राहून मिळाले. शिवाय दोन्ही एकच करायचे हे सांगणे न लगे . हळूहळू काळ बदलला तशी माणसे निदान एकापेक्षा जास्त नोकऱ्यातरी करू लागली. नोकरी मिळवणे , कुणीतरी ती आपल्याला उपकार केल्यासारखी देणे , ती टिकवण्यासाठी लाळघोटेपणा करत राहणे , जर ती गेली तर दुसरी मिळण्यासाठी जीव मुठीत घेऊन खटपट करत राहणे हे करताना आम्ही लहानपणीपासून सगळ्या वयाने मोठ्या माणसांना पाहत आलो. त्यामुळे आपल्याला आवडणारे काम करणे , ते काम करण्यासाठी योग्य शिक्षण घेणे , त्या कामासाठी त्या शिक्षणासाठी प्रवास करणे ह्या महत्वाच्या गोष्टी आमच्या आजूबाजूला आमच्याशी कुणी बोलेचना. मला तर लहानपणी हे खरं वाटत असे कि आपल्याला पण नोकरी करून लग्न करायचे आहे. बापरे. आज आठवले तरी अंगावर काटा येतो. आणि हे सुद्धा खरे वाटत असे कि त्या गोष्टी एकमेकांशी जोडल्या गेल्या आहेत. किती भयंकर असेल ते. आवड , प्रेम आणि स्वभाव ह्या तिन्ही गोष्टीविषयी तर बोलायचीच सोय आमच्या शहरात नव्हती .

त्यानंतर एक नवीन प्रकार जन्माला आला तो म्हणजे नोकरी करणाऱ्या मुलींची स्थळे. एखाद्या मोठ्या भावाचे लग्न ठरणार असेल तर या विषयावर श्रीखंड खात चाललेली मोठ्या माणसांची चर्चा आम्ही मुले ऐकत असू . कुणाला नोकरी प्लस लग्न हे मुलीचे डबल sandwich चालणार असे किंवा कुणाला ते चालणार नसे. त्या नोकरी करणाऱ्या सगळ्या मुली ह्या “सर आमच्याकडे चैत्रगौर आहे , तर हाफडे सुट्टी मिळेल का?” ह्या प्रकारच्या असत. खरे काम आणि कष्ट करून काही स्वताचे मिळवायचे असेल तर त्या मुली पुणे सोडून मुंबई लंडन किंवा अमेरिकेत वेस्टकोस्टला जात .

पुण्यातल्या मुली ह्या ‘श्रीमंत नवरा मिळाला तर कशाला मरायला हि नोकरी करू’ ह्या मताच्या असत .बराचश्या मुली लग्नानंतर सासरचा होरा जोखून मस्त राजीनामे वगरे देऊन प्रेग्नंट होत. अनेक वर्षांनी मला पुण्यात feminist ह्या प्रकारच्या बायका भेटल्या त्या मला सांगत कि स्त्री ला घराबाहेर पडून काम,स्वाभिमान,स्वतःचे उत्पन्न वगरे अमुक तमुक लागते. पण आमच्या घरीदारी असले काही नव्हते. आमच्या कोण्याही काकवा माम्या वाहिन्यांना कुणालाही काम- स्वाभिमान वगरे काहीही नको होते. घर, बुडाखाली गाडी,पोरे आणि नोकर मिळाले कि कशाला मरायला लागतोय स्वाभिमान ? मुले जन्माला घालून त्यांना वेळच्यावेळी नोकर्यांसाठी अमेरिकेत पाठवणे हि घरच्या सुनेची मोठी जबाबदारी होती.

आम्ही मोठे झालो तेव्हा आमच्या आडनावाच्या लोकांना सरकारी आणि बँकेच्या नोकर्या मिळणे बंद झाले होते.हा देश आपल्या बुद्धीची आणि कुवतीची कदर ह्यापुढे करणार नाही हे सगळ्यांना लक्षात आले होते. जुने आणि मळकट झालेले,गोंगाटाने भरलेले पुणे शहर हे बाहेरच्या खेड्यातल्या आणि इतर छोट्या शहरातल्या लोकांचे घर बनू लागले होते. लोंढ्याने माणसे पुण्यात राहायला येऊ लागली. मूळ पुणेकरांची तरुण पिढी पटापट देश सोडून जाऊ लागली. काहीच वर्षात सानफ्रान्सिस्को जवळ नवे पुणे उभे राहणार होते. त्याची हि सुरुवात होती .

ह्या सगळ्यासोबत आमच्या शहराला एक गोडगोजिरी सांस्कृतिक बाजू पण होती . ती म्हणजे रंगभूमी वर काम करण्याची .ते मात्र सगळ्यांना करावेच लागत असे. पर्यायच नसे . नोकरी असो वा लग्न . रंगभूमी ही हवीच .अनेक लग्ने तर मराठी प्रायोगिक रंगभूमीमुळेच जमत असत. आमच्या पुण्याच्या ह्या सांस्कृतिक भरजरी रंगभूमीमय वातावरणाविषयी पुढील रविवारी .

IMG_1772

                                 अपेयपान २१

आजकाल पुण्यात प्रत्येक घरात एक मराठी चित्रपट दिग्दर्शक असतोच . ‘आपल्याला नाही जमणार तर कुणाला जमणार ?’ असे जे पुण्यातल्या लोकांना अनेक बाबतीत वाटत असते त्यापैकी मराठी सिनेमा बनवणे हि एक फार महत्वाची गोष्ट आहे. सध्या पुण्यात तो प्रत्येकाला बनवता येतोच किंवा बनवायचाच असतो. आमच्या इथे वाडेश्वर आणि रुपाली नावाच्या दोन जागा आहेत . जिथे बसून कॉफी पीत अजिबातच पुणे न सोडता , घरचे गरम जेवण न सोडता, सणवार सांभाळून , अनेक तरुण पुणेरी मुले, पुणेरी डॉक्टर,पुणेरी स्वतंत्र बाण्याच्या मुली हे सगळे रोज शेकडो मराठी सिनेमे जवळजवळ मनामध्ये बनवतातच.

आमचे अतिशय नावाजलेले फिल्म प्रोफेसर ,माझे अगदी जवळचे मित्र आहेत. माझा कान उपटून हातात देऊ शकतील असे समर नखाते . त्यांच्या घरची मोलकरीण आठ दिवस न सांगता गायब झाली. तर सगळे फार चिंतेत पडले होते कि बया आता मराठी चित्रपट बनवूनच परत येते कि काय? कारण अचानक सगळ्या बायकाही कामेधामे सोडून दिग्दर्शिका झाल्या आहेत. इतकी मोठी लागण झाली आहे कि मराठी चित्रपटाच्या वंशवृद्धीची काळजीच मिटली आहे.

पण पूर्वी असे नव्हते. म्हणजे आपल्याला सगळे काही येते असे पुण्यात सगळ्यांना वाटायचेच . पण माणसे चित्रपट बनवत नव्हती . तर मिळेल तशी मिळेल तेव्हा मराठी नाटके बसवत होती . त्याला रंगभूमीची सेवा करणे असे साजरे नाव असे. आणि नाटकात कामे करणाऱ्या कोणत्याही माणसाला ‘रंगकर्मी’ असे भारदस्त नाव असे.

प्रत्येक घरात , एकजण तरी नाटकात असायचाच . त्याला पर्याय नव्हता . शिवाय नाटकाच्या संस्था मोप असत. स्पर्धासुद्धा किलोभर . शिवाय गोऱ्या गुबगुबीत मुली त्यानिमित्ताने गप्पा मारायला, सोडायला- आणायला मिळत . सावळ्या मुलींना स्मिता पाटील चे एव्हडे करियर झाले तर आपलेही भले होईल असे वाटत असे. डॉक्टर मुलांना आपल्या रटाळ आयुष्याची भडास काढायची असे. जब्बार- सतीश ला जमते तर आपल्याला का नाही ? असे त्यांना प्रत्येकाला वाटत असे . नंतर नंतर सिनेमा नाटकात येण्यासाठीच मुले BJ मेडिकल कोलेजला जातात अशी अफवा होती . जरा दाढी वाढली कि आपल्यात तेंडुलकर आले आहेत असे वाटे. बाथरूम मध्ये नाहताना ‘त्या मोडक ला चाली देणे जमते तर मला का जमू नये ? ’ असे वाटे. “ तो चंदू काळे उंचीला इतका कमी पण काय हलवून सोडतो राव स्टेज मी पण दाखवतोच आता आमच्या बँकेच्या नाटकात कमाल!” अशी ईर्ष्या वाटे . त्यामुळे जमेल तशी जमेल तेव्हा नाटके लिहिली बसवली आणि पहिली जात. रात्री शहरभर, अगदी संपूर्ण शहरभर कुठे न कुठे वेगवेगळ्या नाटकांच्या तालमी चालू असत.

TA आणि PDA हे नाटकातले दोन सर्वात मोठे माफिया लोक. सर्वात जुन्या आणि मोठ्या संस्था. शिवाय अतिशय काळाच्या पुढे आणि सतत प्रयोगशील. ह्या नावांचे फुलफॉर्म माहित नसले तरी प्रत्येक नवा रंगकर्मी ह्या संस्थांना घाबरून असे. तरुण असायचे असेल तर TA आणि PDA तल्या लोकांचे अपमान करायचे म्हणजे आपण फार नवे प्रतिभावंत साबित होतो असे कोलेजातल्या मुलांना वाटे . सगळे सगळ्यांना दबून किंवा धरून राहत . पण ह्या दोन संस्थांमधील माणसांनी मराठी प्रायोगिक नाटकाची आणि सिनेमाची कालची आणि आजची अक्खी पिढीच्या पिढी घडवली. प्रत्येकाला तुमचा अपमान करावा वाटतो तेव्हा तुम्ही किती महत्वाचे झालेले असता ह्याचे उदाहरण म्हणजे ह्या दोन मोठ्या संस्था. त्या महाराष्ट्राच्या जणू दंतकथाच बनून राहिल्या होत्या.

अगदी सगळे आणि सगळे पुणेकर नाटक करीत असत. माझे मामा बहिणी माम्या आत्या ह्या सगळ्यांनी एकदा दोनदा तरी मराठी नाटकात कामे केली आहेत. बँकेत नोकरी करायची आणि संध्याकाळी नाटक करायचे हि बहुतांशी माणसांची आयुष्याची घडी होती . नाटकावर आपले पोट भरणार नाही हे ती करणाऱ्या माणसांना अगदी चांगले माहिती होते आणि त्यामुळे आपल्या आयुष्याच्या व्यवहाराची घडी सांभाळून कितीतरी सध्या घरातली माणसे हट्टाने नाटक करीत.

प्रत्येक घरात मोठ्या झालेल्या काही बायका असत ज्यांच्याकडे जुन्या प्रियकरांचे नाटकाच्या तालमीच्या वेळचे फोटो असत. नंतर उसवून जुने झालेले भलतीकडे केलेल्या लग्नाचे आयुष्य जगताना त्या बायकांना हे कोलेजातले तालमीचे फोटो मोठा आधार देत. अश्या कितीतरी बायका आणि मुली माझ्या ओळखीच्या आहेत ज्यांचा आयुष्यातले नाटक संपले . संपले म्हणजे संपूर्ण संपले आणि त्या कुठल्यातरी श्रीमंत घराच्या सुना झाल्या. आपल्या कर्तबगार मैत्रिणी मोठ्या नट्या झालेल्या पाहून त्या रोज tv पाहत हळहळत बसून राहिल्या. मुलांना आपल्या जुन्या नाटकांच्या आठवणी सांगू लागल्या आणि ‘डॉक्टर लागू मला ओळखायचे’ किंवा ‘मी काम केले आहे सोनाली कुलकर्णीबरोबर’ ह्या आठवणीवर धीर वाटून घेऊ लागल्या.

आमच्या घरात नाटकांची पुस्तके लहानपणीपासून वाचायला आजूबाजूला असत . शाळा कॉलेजात नाट्य स्पर्धांचे पीक होते. नाटक शहराच्या रक्तात सळसळत वाहत होते . नाटक करणाऱ्या माणसाला पूर्वी आमचे शहर एक प्रतिष्ठा आणि भरपूर प्रेम देत असे. त्या प्रेमापायी आणि त्या प्रतिष्ठेपायी कसलेही हिशोब न करता माणसे आपले आयुष्य नाटकाला देत असत. नाटक करून , प्रयोग संपून गेले कि त्याच्या आठवणीची उब ते नाटक करणार्यांना अजून अजून पुढचे काम करायची उर्जा देत असे. एकमेकांशी बांधून ठेवत असे.

जे नाटके करत नसत ते प्रेमाने पाहत असत . नाटकाच्या मोठ्या जिवंत प्रवाहाने माझ्यासारख्या त्यातले काही न समजणाऱ्या मुलालासुद्धा सोडले नाही . तीन चार वर्षाचा काळ मोहित ह्या माझ्या अतिशय गुणी आणि बुद्धिमान मित्रासाठी मी सपासप नाटके लिहित होतो ह्यावर माझा आता विश्वास बसत नाही इतकी मोठी ताकद त्या उर्जेत आणि वातावरणात होती . आणि ती नैसर्गिक होती त्यापासून वेगळे राहणे शक्य नसावे असे वातावरण पुण्यात होते.

आमच्या आजूबाजूच्या जवळजवळ सर्व तरुण मुलामुलींची लग्ने नाट्य संस्थांमुळे झाली. ह्या एका वाक्यात सगळे कळावे इतक्या प्रमाणात पुण्यात नाटकाचे वातावरण होते.

सिनेमा पूर्वीही उत्तम पण मोजका बनत असे. प्रेक्षक तो पाहत असत . हिंदी सिनेमेही पुष्कळ पाहत. पण त्या कशानेच नाटकाच्या वातावरणाला नख लागले नव्हते. ते टेलीव्हिजन मुळे लागले. केबल tv आला आणि मराठी नाटकाचे दिवस संपले . करणाऱ्यांचेही संपले आणि बघणाऱ्या प्रेक्षकांचेही संपले.

आज इतक्या मोठ्या शहरात फक्त दोन चार चांगली माणसे उरली आहेत ज्यांना काळाचे भान आहे. मुख्य म्हणजे ती मोजकी माणसे वयाने लहान आणि संपूर्ण आजची आहेत. त्यांना आठवणींचा धाक नाही . विजयाबाई , दुबे वगरे माणसांचे अनावश्यक गुरुपण ओढवून घेतलेले नाही .खूप जुने माहित नसल्याचा चांगला फायदा त्यांना आहे. ती माणसे प्रवास करतात , बाहेर जातात , इतरांमध्ये मिसळतात आणि सातत्याने आणि कष्टाने त्यांचे नाटक करत राहतात. ‘नाटक कंपनी’ आणि ‘आसक्त’ ह्या त्या दोन महत्वाच्या संस्था. मोहित टाकळकर आणि अलोक राजवाडे हि ती दोन उरलेली बहुदा शेवटचीच माणसे. भूतकाळाचे धाक नसले कि जो फायदा होतो तो ह्या संस्थांमधील दमदार मुलामुलींनी पुरेपूर कमावला आहे.

बाकी आता पुण्यात फक्त खूप प्रगल्भ कि काय म्हणतात तशी पन्नाशीची बुद्धिमान पण दमलेली माणसे उरलेली आहेत. तीच दहा पंधरा माणसे सगळीकडे दिसतात , वाद घालतात , आठवणी काढतात आणि पुन्हा दुसर्या दिवशी दुसऱ्या एका कार्यक्रमाला भेटतात. मराठी पुस्तकांच्या दुकानात गेले कि जशी तीच तीच पाच पन्नास जुनी चांगली पुस्तके असतात तशी आता पुण्यात तीच ती दहा पंधरा माणसे आहेत . मला ती माणसे फार आवडतात . ती मूक झाली असली तरी फार महत्वाची माणसे आहेत. आमच्या शहराचे नशीब त्यांच्या समजुतीवर आणि जाणीवेवर उठले आहे. सगळे काही शांत होत चालले आहे.

images

अपेयपान २२

आपले स्वयंपाकघर नक्की कसे असले पाहिजे ह्याची जाण मला आयुष्यात अगदी आत्ताआत्ता आली. गेली सोळा वर्षे मी माझे स्वयंपाकघर माझ्या कुवतीनुसार,आवडीनुसार आणि गरजेनुसार व्यवस्थित चालवत असलो तरी त्या जागेवर आपली छाप पडायला आणि त्याची रचना आणि चाल आपल्याप्रमाणे तयार व्हायला माझी एव्हढी सगळी वर्षे गेली याचे कारण सतत इतर लोकांकडे काही बघून आपणही ते वापरतात त्या गोष्टी वापरून किंवा त्यांच्यासारखे करून पहावे असे वाटण्याची माझी बाळबोध पण उत्साही वृत्ती. मी माझे स्वयापाकघर आजपर्यंत इतरांची नक्कल करत राहण्यात चालवले. आणि आता कुठे काही महिन्यांपूर्वी शांतपणे एकटाच एकट्याचा मोजका स्वयंपाक करत उभा असताना मला लक्षात आले कि आपला सूर आपल्याला सापडला आहे. आपली स्वयंपाकाची जागा आता आपल्याशी बोलूचालू लागली आहे. ती संपूर्णपणे आपली आणि आपल्यासारखी आहे.

मला स्वयंपाक करण्याची कल्पना आवडते . म्हणजे तो रोज करायला आवडतो असे अजिबात नाही तर मनाला वाटेल तेव्हा आणि जवळची माणसे घरी असतील तर त्यांच्यासाठी काहीतरी करून खायला घालायला मला मनापासून आवडते. मला व्हायचेच होते शेफ ! एक छानपैकी restaurant उघडायचे होते. पण मी झालो चित्रपट दिग्दर्शक. बारावीची परीक्षा झाल्यावर मी दादरच्या केटरिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश घ्यावा कि नाही ह्याचा विचार करण्यात बराच वेळ घालवला होता . पण मी तसा शास्त्रशुद्ध स्वयंपाक शिकायला गेलो नाही.

मी घरातून मुंबईला काम शोधायला जाण्याआधी घरी रोजचा स्वयपाक शिकून घेतला होता. लहानपणीपासून मी घरी आईवडिलांना स्वयपाकघरात एकत्र काम करताना पाहत आलो असल्याने स्वयपाकाची तयारी करणे , टेबल मांडणे , नंतर ताटेवाट्या धुवून ठेवणे हि कामे घरात सगळ्यांनी मिळून करायची असतात ह्याची मला सवय होती . स्वयपाक करायला जसे मी घरातून शिकलो तसं दुसऱ्या एका व्यक्तीकडून शिकलो ती म्हणजे आमचा चित्रपटदिग्दर्शक मित्र सुनील सुकथनकर. मी सुनीलला सहाय्यक म्हणून अनेक वर्षे काम केले आहे आणि त्या काळात आम्ही शूटींगच्या निमित्ताने सतत प्रवास आणि एकत्र मुक्काम करत असू. आणि रोज संध्याकाळी काम संपताच सुनील आम्हाला नवीन आणि रुचकर असे काही नेहमी करून खायला घालत असे. सोबत मदतीला घेत असे . माझी खाणे बनवायची आवड त्या काळात रुजू लागली . कुणी आपण बनवलेले नीट आवडीने खाल्ले , पुन्हा मागून घेतले कि किती मोठे समाधान मिळते ! कुणी आपल्या घरी येऊन आपल्या स्वयंपाकघराचे कौतुक केले कि मला तर जणू बक्षीस मिळाल्याप्रमाणेच वाटते.

मी पाहिले आपापले स्वयपाकघर लावले ते माझ्या पार्ल्याच्या घरात. मुंबईतल्या पहिल्या घरात. तेव्हा मला गोष्टींचा अंदाज नव्हता. घरून आलेली अनावश्यक साठवणूक करायची देशस्थी सवय होती. एका माणसाचे स्वयपाकघर चालवणे हि मोठी कठीण गोष्ट असते. खरेदीचे , प्रमाणाचे , साठवणुकीचे अंदाज सारखे चुकतात आणि खूप सारे जेवण उरून बसण्याची सवय घरातल्या फ्रीजला होते. माझी अगदी सारखी चीडचीड होत असे माझ्या ह्या गलथानपणाबद्दल. पण घर चालवण्याची आणि त्यातून स्वयपाकघर चालवण्याची नीट अशी रीत सापडण्यात माझे जवळजवळ वर्ष गेले. मी तेव्हापासून इतकी घरे बदलली आहेत तरी सारखा नवीन काहीतरी शिकतोच आहे.

खूप वर्षे युरोपमध्ये प्रवास करत राहिल्याने आणि सतत तिथले सिनेमे पहिल्याने मला तिथल्या apartments मध्ये असते तसे सुटसुटीत स्वयंपाकघर आखण्याचा आणि चालवण्याचा मोह होत असे पण त्याचा ताळमेळ आपल्या भारतीय पद्धतीच्या स्वयपाकाशी बसत नसे. हे सगळे मी करत होतो तेव्हा चोवीस पंचवीस वर्षांचा होतो. त्या वयात सगळ्यांनाच इंग्लिश सिनेमात जगतात तसे जगायचे असते. मी पण कुठेही कमी नव्हतो.

पण भारतीय स्वयंपाक हि गोष्ट वाटते तितकी सोपी नाही. ती तुम्हाला इंग्लिश सिनेमात दाखवतात तसे जगायला मोकळे सोडत नाही. गोष्टी भिजवणे, दळून आणणे , वाटणे , फोडण्या देणे , विरजणे, घुसळणे , मोड आणणे , चाळणे ह्या सर्व गोष्टी तुमचे कंबरडे ढिले करतात. तुम्ही tv वर दाखवतात तसा fashion चे कपडे घालून स्वयंपाक करत बसू शकत नाही. शिवाय तो करताना तुम्हाला संयम , शांतता , चतुराई , तत्परपणा ह्या गोष्टी शिकून घ्यावा लागतात . तरच स्वयंपाक बनतो. त्यामुळे तो करायची आवड असावी लागते. खेळाची आवड नसेल तर तो खेळ खेळता येत नाही तसेच स्वयपाकाचे आहे. त्याची आवड नसेल तर तो येत नाही इतके ते साधे सोपे आहे.

कुटुंबामध्ये जन्मापासून अनेक वर्षे राहिल्याने आणि एका पद्धतीचे जेवण जेवायची सवय असल्याने माझे पहिले स्वयपाकघर अगदीच आमच्या पुण्याच्या घराच्या शिस्तीत चालत असे. सामान आणणे , डबे भरणे , कपाटे लावणे , मिसळणाचा मसाल्याचा डबा भरणे ह्यावर आधी कितीतरी दिवस मूळ घरची शिस्त होती. फोडण्या घरच्यासारख्याच असायला लागत. मी जसा प्रवास करायला लागलो तसे झपाट्याने माझ्या आयुष्यात जर काही बदलले असेल तर ते म्हणजे माझे स्वयपाकघर.

इतर लोक कसे राहतात , जगतात हे पहिले कि परत मुंबईत येऊन लगेच त्या गोष्टींची कॉपी करावीशी मला वाटत असे. पण त्यावेळी आज जसे सहजपणे मिळते तशी मुंबईतसुद्धा स्वयपाकाची वेगळी भांडी , तेल , मसाले अशी जगभरची सामुग्री सहज मिळत नसे. परदेशात माझे अनेक मित्र एकटे राहत आणि घरी जेवण बनवत त्यांच्याकडून मी एकट्या माणसाचे स्वयपाकघर कसे चालवायचे ह्याच्या अनेक युक्त्या शिकलो. एकटे राहणाऱ्या माणसला मोठ्या बारकाईने आणि शिस्तीने रविवारी फ्रीज भरून ठेवावा लागतो . त्याची सवय लावून घेतली. भारतीय स्वयपाक मोजका करण्यासाठी काय काळजी घ्यायची हे हळू हळू उमजत गेले.

कमलाबाई ओगले ह्यांचे रुचिरा हे पुस्तक अफलातून आहे. माझ्या फ्रिजवर ते नेहमी ठेवलेले असे आणि मी पटापट ते वाचून उद्याचा स्वयंपाक आखून ठेवायचो . त्यावेळी मला मुंबईत काम शोधायचे होते ,माझ्याकडे घरात कामाला कुणी नव्हते आणि सकाळी घर सोडण्याआधी मला दोन डबे घेऊन बाहेर पडावे लागत असे.

मी हे प्रामाणिकपणे सांगायला हवे कि मला त्या काळात आवड आणि उत्साह असूनही चांगला आणि रुचकर स्वयंपाक करता येत नसे. कारण त्यासाठी मनाला जी शांतता आणि स्थैर्य लागते ते बहुदा माझ्याकडे नव्हते .माझा उमेदवारीचा काळ चालू होता आणि काम मिळवणे हि माझ्यासाठी इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा जास्त महत्वाची गोष्ट होती. मी धांदरटपणा करून खूप चुका करत असे .

असे असले तरी मला आजूबाजूला मुंबईमध्ये राहणाऱ्या माझ्याएव्हढ्या मुलांचा अतिशय कंटाळा यायचा . सकाळी उठल्यावर पहिल्या चहापासून खालच्या टपरीवर अवलंबून राहणारी कळकट आळशी मुले पहिली कि आपल्याला चुकीचा का होईना पण आपापला स्वयंपाक करता येतो ह्याचे मला बरे वाटायचे.

स्वयापाकाने त्या काळात मला मोठ्या शहरात नव्याने येणाऱ्या नैराश्यापासूनही लांब ठेवले. मला घरात सतत करायला काही न काही काम असे आणि एखादा दिवस रिकामा असेल तर मी सरळ दक्षिण मुंबईत art galleries मध्ये प्रदर्शने बघायला जात असे किंवा मित्रांना घरी गप्पा मारायला आणि जेवायला बोलावून काहीतरी बनवत असे. रिकामा वेळ माझ्यापाशी उरत नसे.

घर म्हणजे स्वयंपाकघर. बाकी सगळ्या खोल्यांनी घर उभे राहत नाही . ते फक्त स्वयपाकघराने उभे राहते. शहरात भलेबुरे अनुभव घेऊन , गर्दीतून वाट काढून दमूनभागून घरी परत आल्यावर ,ओट्यावर करून ठेवलेला साधा सोपा स्वयपाक मनाला शांत करतो हा माझा अगदी नेहमीचा अनुभव आहे. तो आपणच बनवलेला असायला हवं असं नाही . पण आपण कमावलेले पीठमीठ वापरून बनवलेला तो असावा . आपल्या घरातला असावा. आणि त्याने आपली दिवसाची बाहेरची सगळी तगमग शांत होवून आपल्या असण्याला एक अर्थ यावा. असे सोपे पण मोठे काम घरचे जेवण आपल्यासाठी करते.

IMG_1644

“अपेयपान” लोकमत मधील लेखमाला . भाग १३ ते १७ .

अपेयपान १३

 

पूर्वीच्या जगण्यामध्ये आमच्या आजूबाजूला मद्यपान करणे आणि मांसाहार करणे ह्या गोष्टींबद्दल कितीतरी मजेशीर वातावरण होते. त्या गोष्टी काहीतरी वाईट किंवा भयंकर आहेत अशी काहीतरी भावना . पण सगळेजण दोन्ही गोष्टी भरपूर प्रमाणत करत असत . अगदी आमच्या सोवळ्या सदाशिव पेठेत सुद्धा .

फरक हा होता कि कोणतीही गोष्ट करताना तारतम्य बाळगून करणे हे भारतात कधी शिकवले जात नाही आणि त्यामुळे संकोच आणि अपराध भावना . ह्यामुळे काळ्या प्लास्टिकच्या पिशव्यांमध्ये बांधून दारूच्या बाटल्या किंवा चिकन घरी येत असे. मांसाहार करण्याचे अंतिम टोक म्हणजे चिकन खाणे असे . त्यापलीकडे आमच्यातले कोणी गेल्याचे मला आठवत नाही . काळ्या प्लास्टिकच्या पिशव्यांचे प्रयोजन मला कधी कळले नाही. सगळेच काळ्या पिशव्यांमधून काय आणतात हे सगळ्यांना माहिती असेल तर मग चोरून आणि लाजून आणि ‘आम्ही नाही त्यातले’ असे म्हणण्याचे प्रयोजन कसे साध्य होणार असा मला प्रश्न पडत असे.

बर धार्मिक भावना वगरे असे काही असेल तर ते सगळे भुक्कड थोतांड होते. आमच्या घरात पार्टी असली कि सगळे एकजात स्टील च्या पेल्यामधून दारू पीत आणि आम्हा लहान मुलांना आम्ही कसे औषधच पीत आहोत असे सांगत . काही वेळाने आपापल्या बरळणाऱ्या आणि आउट झालेल्या नवर्यांना एक एक पतिव्रता आत नेवून झोपवत असे आणि आम्ही मुले घाबरून आपापली जेवणाची पाने साफ करत हा प्रकार पाहत असू.

मला आमच्या बिचार्या आईवडिलांचा पिढीची सतत दया येत राहते ती यामुळे कि आमच्या आजूबाजूची सगळी सुशिक्षित पांढरपेशा पिढी संकोचत आणि घाबरण्यात जगली .दारू पिणे आणि मांसाहार करणे ह्यात चांगलेही काही नाही आणि वाईटसुद्धा काही नाही . प्रत्येकाच्या जगण्याचा तो एक वैयक्तिक प्रश्न असावा . पण दिवसा सगळ्यांसमोर आम्ही कसे सोवळ्यातले शाकाहारी असे मिरवायचे आणि रविवारी दारे खिडक्या बंद करून आत तंगड्या तोडत ग्लासवर ग्लास दारू रीचवायची. असे करताना जो एक ओशाळ आनंद मिळेल तेव्हडा घ्यायचा कारण सतत आपल्याला कोण काय म्हणेल ह्याची भीती . सगळा समाज ह्या भीतीत राहत असे . मला नव्या जगात जगताना आजच्या काळातील सुट्ट्या कुटुंबव्यवस्थेत आणि मोठ्या शहरांमध्ये आश्वासक हे वाटते कि कुणीही कुणाला काहीही बोलू शकत नाही . निदान आमच्या आई वडिलांपेक्षा कमी संकोचाने आम्ही जगण्यातले रंगीत आणि अमान्य आनंद घेत राहतो. आम्हाला वर तोंड करून काही बोलायची सोय कुणाला आम्ही ठेवलेली नाही .

स्वतः कष्ट करून कमावलेल्या पैशाने उपभोग घ्यायचा नाही आणि उपभोग घेतलाच तर कुणालाळी कळू न देता गपचूप आपल्याआपल्यात दारे बंद करून तो घ्यायचा असे करणयात आमच्या पिढीच्या बहुतांशी लोकांची बालपणे गेली . ह्याचे कारण रिती आणि धर्म ह्याचा समाजावर असलेला अनावश्ह्यक पगडा . दुसर्या बाजूला आनंद कसा घ्यायचा आणि किती प्रमाणात घ्यायचा ह्याचे कधीही भारतीय कुटुंबात मुलांना न दिले गेलेले शिक्षण . अजिबात एखादी गोष्ट करायची नाही , एखादी गोष्ट आपल्यात चालत नाही एवढेच सतत सांगितले जाते. असे नसेल करायचे तर काय करावे , आनंद कसा घ्यावा , बेहोष मस्ती कशी करावी ह्याचे न घरी वातावरण असते न दारी. होकारार्थी संस्कारच नसतात. काय करू नये ह्याची अगडबंब यादी . त्यातून एकाबाजूला मनातून घाबरलेली आणि दुसर्याबाजूला सुखांसाठी हपापलेली पिढी तयार होते . आणि ती सर्व पिढी प्लास्टिकच्या काळ्या पिशव्यांमध्ये चिकन आणून बायकोला भरपूर खोबरे वाटून बनवायला सांगते आणि स्वतः भोक पडलेले बनियन घालून स्टील च्या ग्लास मध्ये दारू पीत क्रिकेट पाहत बसते. मराठी पांढरपेशा मध्यमवर्गाइतका घाबरट दुटप्पी आणि दुतोंडी वर्ग मी जगात अनेक ठिकाणी फिरलो तरी कुठेही पहिला नाही . ती आमच्या लहानपणीएक अद्वितीय जमात होती ती नशिबाने काळासोबत अस्तंगत होत जात आहे.

मला खोटी बंधने नुसती दाखवण्यासाठी पाळायला आवडत नाहीत . असे करणाऱ्या लोकांचा मला मनस्वी कंटाळा येतो .

घर, शहर ,जात आणि माझे बालपणीचे वातावरण सोडून बाहेर पडल्यावर मला गेल्या पंचवीस वर्षाच्या आयुष्याने संकोचाशिवायचा आनंद उपभोगायला शिकवला. मला अनेक मनस्वी, रंगीत, मनाने स्वच्छ आणि प्रामाणिक माणसे भेटली .‘नैतिक माज’ जो माझ्या पुणेरी मराठी बालपणात फोफावला होता तो विरघळून गेला. मला अनेक स्त्रीपुरुषांनी कसे—केव्हा– काय –खायचे प्यायचे , काय ओढायचे , कुठे ताणायचे , काय सैल करायचे ह्याचे मस्त शिक्षण देत देत लहानाचे मोठे केले . देशाबाहेर गेल्यावर पहिल्याच दिवशी समोर पानामध्ये ससा आला. गरम गरम लुसलुशीत . मी तेव्हापासून आपण कोणता प्राणी खात आहोत ह्याविषयी घृणा बाळगणे सोडून दिले. चवीवर आवडी निवडी ठरवल्या. त्याचप्रमाणे मैत्री करताना ,प्रेम करताना किंवा नुसते तात्पुरते शारीरिक संबंध मोकळेपणाने ठेवताना भीती संकोच शरम वाटणे कमी झाले. आपण काय करत आहोत ह्याच्या जबादारीचे भान आले. समोरच्या व्यक्तीच्या मनाचा आणि शरीराचा आदर कसा ठेवायचा ह्याचे ज्ञान जगण्यामधून मिळत गेले.भारतीय कुटुंबव्यवस्थेने हे जबाबदारीचे ज्ञान मला कधीही दिले नाही. इतर अनुभवांशी मिसळत , चुका करत , चार ठिकाणी थोबाडीत खात , रडतखडत जे काही मनाला आणि शरीराला सापडले तीच खरी मुंज होती. त्या ज्ञानाने एक अपार बेहोशी ,अपार उन्माद आणि त्यानंतर येणारी थंड शांतता पेलायला हळूहळू शिकवले.

आमचे सगळे घराणेच तसे रंगीत. त्यांचे औपचारिक आभार ह्या सगळ्यात मानायलाच हवेत. मी लहानपणी अनेक वेळा हे पाहत असे कि आजोबांचे हात लुळे असताना त्यांना बिडी प्याची हुकी येई तेव्हा आई बिडी पेटवून त्यांच्या तोंडात धरत असे. ते मजेत झुरके घेत . आमच्या सबंध घराण्यात एकही म्हणजे एकही पुरुषाने एकपत्नीव्रत पाळले नव्हते . अजूनहि आमच्यात ती पद्धत नाही. त्यामुळे आमच्या घरातील बायका फार सोशिक आणि शहाण्या आहेत . महा हुशार आहेत आणि सतत सावध असतात . आमची आई संपूर्ण कडक शाकाहारी पण तिचा नियम हा होता कि जी मौजमजा करायची ती घरात करा . हॉटेलात जाऊ नका . त्यासाठी ती चिकन , मटण मासे सगळे शिकली . दहावीत तिने मला बजावले कि मित्रांसोबत बाहेर जाऊन बियर वगरे पिऊ नकोस , काय करायचे आहे ते घरात मोकळेपणाने कर. व्यसनी बनू नका. माझ्या नजरेसमोर मोकळेपणाने राहा . माझा भाऊ त्याच्या निर्णयाने शुद्द्ध शाकाहारी राहिला , मला व वडिलांना तिने हवे ते करून खाऊ घातले. ‘जो जे वांछील तो ते लाहो’ अश्या घरात मी वाढलो . पण ते आमच्या चौघांचे अतिशय खाजगी जग होते. प्लास्टिकच्या काळ्या पिशवीतून पापलेट घरी येत असे. अचानक कोणी आजी आजोबा छाप माणसे आली कि आम्ही लगेच शुभंकरोती वगरे म्हणत असू . मी तर लहानपणी सारखं दिसेल त्याच्या पायापण पडत असे. मला लहानपणी पाढे आरत्या असला सगळा मालमसाला येई ज्याने नातेवायिक मंडळी आणि शेजारपाजारचे गप्प होतात .

उशिरा का होयीना पण मला माझे शहर सुटल्यावर मला जगण्याची तालीम मिळायला सुरुवात झाली . ह्याचा संबध नुसता खाणेपिणे आणि चंगळ करण्याशी नव्हता . ती मी पुष्कळ केली पण त्यापेक्षा महत्वाचे मला असे वाटले कि सतत आपण कुणीतरी विशेष , शुद्ध आणि महत्वाचे आहोत आणि जग सामान्य चुका करणारे आणि खोटे आहे हा जो पुणेरी विश्वात खोटा माज होता तो प्रवास केल्याने आटोक्यात आला. मला नवे चार गुण शिकता आले . प्रमाणात साजरे केले तर किती सुंदरपणे बेहोष होता येते ह्याचे शिक्षण मला मराठी लोकांच्या बाहेर राहून मिळाले. शरीराचे आणि मनाचे सर्व आनंद उपभोगणं ह्याविषयी असणारा संकोच आणि भीती हळूहळू मनातून जायला मदत झाली . काळ्या प्लास्टिकच्या पिशवीची गरज भासेनाशी झाली.

 

IMG_0353

 

 

अपेयपान १४

वयाने मोठे होताना आपल्यामधील अनेक सवयी, जुन्या भावनांची वळणे आणि आपले वागणे असे सगळेच बदलत राहते. काही बाबतीत आपण संपूर्ण होत्याचे नव्हते असल्यासारखे वागतो , तर काही भावना आपल्या मनाला लहानपणीपासून चिकटून बसलेल्या अजिबात सुटता सुटत नाहीत.

मी लहानपणी अतिशय एकलकोंडा आणि हळवा मुलगा होतो. ज्याला घरकोंबडा म्हणता येईल असा. सतत बसून पुस्तके वाचणारा आणि घरी आल्यागेल्या सगळ्यांशी तासनतास गप्पा मारत बसणारा. कधीही खेळायला बाहेर न जाणारा . घरी आलेले कुणी जायला निघाले कि मला वाईट वाटून रडायला येत असे . कितीही कमी वेळामध्ये माझा माणसावर खूप जीव बसत असे . नंतरच्या आयुष्यात अतिशय घातक ठरू शकेल अशी हि सवय . माझा समोर आलेल्या माणसावर अतोनात विश्वास बसत असे आणि त्या व्यक्तीविषयी एक कायमची आपुलकी मनामध्ये काही क्षणात उमटत असे. एखाद्या सोप्या पाळीव कुत्र्याचे मन असावे तसे शेपूटहलवे मन माझ्या लहानपणीच मला लाभले . जागा आणि माणसे सोडून जाताना माझ्या मनावर त्यांचे दाट आणि गाढ रंग उमटत असत .

अश्या वेळी मी रडायचो . आणि मग घरचे मला समजवायचे कि अरे चिंचवडची मावशी थोडीच कायमची सोडून चालली आहे ? ती लगेचच परत येणार आहे . किंवा असे सांगायचे कि मी फक्त ऑफिसला जातो आहे , हा गेलो आणि हा आलो . आणि मग ती माणसं निघून जायची आणि बराच काळ पुन्हा समोर यायची नाहीत.

काही वेळा ती परत कधीही भेटायची नाहीत . माणसांप्रमाणे जागासुद्धा लुप्त व्हायच्या . काहीतरी melodramatic विश्वास होता माझ्या मनात , कि आता परत काही या जागी आपण येणार नाही . हि वेळ शेवटची . आमच्या शहरात विद्यापीठाच्या बाहेर एक सुंदर भव्य कारंजे होते पूर्वी . आम्हाला लहानपणी तिथे फिरायला नेत असत . त्या कारंज्याच्या तुषारांचा गारवा मला त्या बुजवलेल्या जागी धुरकट ट्राफिकजाम मध्ये आजही उभा असताना जाणवतो . मी ते कारंजे अचानक बुजवून नाहीसे झाल्यावर खूप उदास झालो होतो . ते कारंजे म्हणजे माझ्या शहराच्या दाराशी उभा असणारा हसरा दरबान होता. तो गेला. त्याने मला जाताना काही सांगितले नाही .

एखादी व्यक्ती आपल्याला ह्या आयुष्यात आता पुन्हा कधीही भेटणार नाही हा आपला मृत्यूच असतो. त्या व्यक्तीच्या नातेसंबंधात आपण जे काही तयार झालो असतो त्या आपल्या व्यक्तिमत्वाचा मृत्यू.

अनेक वर्षांपूर्वी जेराल्ड हा माझा मित्र Paris च्या एयरपोर्टवर मला आग्रहाने सोडायला आला. त्याच्या स्कूटरवर डबलसीट बसून फिरत मी दीडदोन महिने Paris पहिले होते . माझा तो चांगला मित्र झाला होता. त्या दिवशी सकाळी लवकर उठून गावाबाहेर लांब असणार्या एयरपोर्टवर तो का येतोय हे मला लक्षात येत नव्हते . कारण तसे वागायची उठसूट पद्धत युरोपात नाही . इमिग्रेशन करून आत जाताना मी वळलो आणि त्याला पाहून हसलो आणि टाटा केला . भेटूच लवकर . त्याने मला पुन्हा जवळ बोलावले आणि मला म्हणाला नीट राहा , काळजी घे आणि एकटा पडण्यापासून स्वतः ला जप . तो काय बोलतो आहे हे माझ्या मनात नीट उमटले नाही कारण मी चार महिन्यांनी भारतात घरी परत जाण्याच्या आनंदात होतो . फोन करू कि , e मेल पाठवू कि . आणि मी येइनच ना परत पुढच्या वर्षी . मला असे सगळे वाटत होते . मी त्याला हसून होकार दिला आणि वळलो . ती आमची शेवटची भेट असणार होती . तो जाणीवपूर्वक माझा नीट शांत निरोप घेत होता हे मला लक्षात आले नाही. मी परत आलो आणि काहीच दिवसात जेराल्ड paris मधून काहीतरी गूढ घडल्याप्रमाणे गायब झाला. फोन बंद, घर सोडले आणि स्वतः चे नामोनिशाण पुसून टाकले. विरघळून गेला आणि संपला. अजूनही त्याच्या मृत्यूची कोणतीहि बातमी आलेली नाही . त्याच्या दुक्खांनी त्याला गायब केले आहे . मी त्या दिवशी त्याच्या निरोपाची खूण ओळखली नाही.

मी त्यानंतरच्या काळात माझ्या माणसाना स्टेशनवर आणि एयरपोर्ट वर न्यायला आणि सोडायला जायची सवय स्वतःला लावून घेतली. फोन , e मेल ह्या गोष्टींवरचा माझा सर्व विश्वास उडून गेला आणि समोर दिसणारा माणूस दिसेनासा होताना त्याला नीट भरीवपणे पाहून घ्यायला मी शिकलो.

शिवाय एक दुसरी गोष्ट मी फार सावकाशपणे शिकलो . जी करायला कुणी शिकवत नाही . ती म्हणजे आपण शेवटचा निरोप घेत आहोत हि भावना न संकोचता शांतपणे समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोचवणे. एका ओळीमध्ये लिहायला आता सोपे जात असले तरी ते वळण घ्यायला मला अनेक संकोचलेल्या क्षणांचा अनुभव घ्यावा लागला.

लिफ्ट चा दरवाजा बंद होताना , स्टेशनवरून ट्रेन हलताना , जिना उतरून गाडीत बसायच्या आधी वर खिडकीकडे पाहताना आपल्याला लक्षात आलेले असते कि हि शेवटची भेट आहे . काही वेळा एका व्यक्तीला किंवा काही वेळा दोघांनाही कळलेले असते . आपण खोटे हसून आणि काहीच कसे घडले नाहीये असे एकमेकांना सांगत ती वेळ मारून नेत असतो . नाते संपत आलेले माहित असते पण चांगला निरोप घेण्यासाठी जी शांत शब्दसंपदा लागते ती आपण माणूस म्हणून कमावलेली नसते . ती कमवायला हवी.

हि समजूत सावकाश येत गेली तसं मी माणसांचा नाही तर जागांचा आणि शहरांचा निरोपही नीट घ्यायला शिकलो. आवडत्या जागा आणि शहरे ह्या आवडत्या व्यक्तीच असतात . कधीही मृत्यू न होणार्या व्यक्ती . आपण त्यांना सोडून जातो . त्या तीथेच असतात . माझ्यात अजूनही एक भाबडा मुसाफिर आहे ज्याला जग अगदी तळहातावर सामावेल एव्हडे सोपे आणि छोटे वाटते आणि कुठूनही निघताना असे त्या शहराला सांगावे वाटते कि हा मी आलोच जाऊन परत. पण कसचे काय ? कामांच्या रगाड्यात आणि जगण्याच्या उग्र प्रवाहात आपण तिथे परत कधीही जाणार नसतो . त्या जागेचा तसा एकमेवाद्वितीय अनुभव आपल्याला परत कधीही येणार नसतो .

गीझेला मन्सूर नावाच्या एका अतिउत्साही आणि प्रेमळ बाईच्या घरी पाहुणा म्हणून जर्मनीतल्या ब्रेमेन शहरात मी काही दिवस राहिलो. तिने माझे अतिशय लाड केले , गाडीत घालून शहर फिरवून आणले. आमच्या पुण्यात ब्रेमेन चौक आहे तसा तिथे पुणे चौक आहे तिथे नेऊन आणले आणि अश्या सर्व प्रसंगांना येतो तसं निघायचा दिवस भरकन येऊन उभा ठाकला. गीझेला मला स्टेशनवर सोडायला आली आणि मी तिला म्हणालो कि गाडी सुटेपर्यंत आपण गप्पा मारू . ती म्हणाली थांब तुझा ब्रेकफास्ट झाला नाहीये मी तुला फळे विकत आणून देते ती गाडीत खा . ती तिथल्या फळांच्या stall कडे पळाली आणि काही मिनिटात गाडी सुटली.

माझे लहानपण संपावे आणि त्या आठवणींच्या जाळ्यातून मुक्त व्हावे म्हणून मी काही महिन्यांपूर्वी माझ्या रिकाम्या शाळेच्या इमारतीला जाऊन हे सांगून आलो कि आपला संबंध आता संपला. मी आपल्या जुन्या आठवणींच्या नात्यामधून आता मोकळा होत आहे.

मला पूर्वी भाबडेपणाने आवडणारे आणि मोठा झाल्यावर अजिबात न पटणारे भैरप्पा ह्या कन्नड लेखकाचे एक पुस्तक मी एकदा विमानांत जाणीवपूर्वक विसरून आलो. जुन्या उग्र अत्तराची एक बाटली शांतपणे बेसिनमध्ये रिकामी केली . एका जुन्या नात्याचे कपाटातले कपडे गुलझारांचे ऐकून बांधून परत पाठवून दिले आणि सोबत टवटवीत फुले.

एकदा पहाटे उठलो तर माझ्या मुंबईतल्या सगळ्यात जवळच्या मैत्रिणीचा मेसेज फोनवर वाचला . आपण ह्यापुढे परत काही काळ भेटायला नको. तो निरोप मी शांत श्वास घेऊन पचवला. तिचे आभार मानले . ह्या सुसंकृत कृत्याबद्दल .

आपण गर्दीतून वाट शोधत बाहेर आल्यावर आपल्याला कुणी न्यायला आलेले असणे ह्यासारखे दुसरे सुख नाही आणि आपल्याला कुणी शांतपणे वाहनापाशी सोडायला आलेले असणे ह्यासारखे मनावर गूढ वलय दुसरे नाही . मी नेहमीच सोडायला आलेल्या माणसाशी हल्ली शांत प्रेमाने वागतो आणि गाडी निघताना नक्क्की मागे वळून पाहतो .

 

IMG_0320

 

अपेयपान १५

 

कोणत्याही साधारण तरुण माणसाला हे विचारा कि आकाश समीर आणि सिद हे कोण आहेत ? कुठून आले आहेत ? त्या माणसाने कोणताही विचार न करता’ दिल चाहता है’ असे उत्तर दिले तर तो साधारण किती वयाचा आहे आणि साधारण कोणत्या काळात जन्मला ह्याचा अंदाज घेणे सोपे जाते . जर त्या बिचाऱ्या माणसाला फार काही आठवले नाही , तर त्याला विचारा रान्चो, राजू आणि फरहान कोण आहेत ? जर त्याने ‘थ्री इडीयटस’ असे लागेच उत्तर दिले तर ते बाळ थोडे लहान आहे , आत्ताच मिसरूड फुटलेले आहे असे समजावे .

प्रत्येक पिढीचा एक सिनेमा असतो . जो त्या त्या पिढीला हलवून सोडतो आणि भरपूर उर्जा देतो. आमची ‘दिल चाहता है’ ची पिढी आहे. ह्या सिनेमामुळे आम्ही चांगल्या हेयर styles शिकलो . gogle घालायला शिकलो. आपल्या लहानपणीच्या सिद्धार्थ नावाच्या मित्राला सिद म्हणायला शिकलो आणि अजून काही मित्र गोळा करून कोल्हापूरमार्गे गोव्याला जायला शिकलो. पण असे असले तरी आम्ही आई वडिलांना सांगून जातो . उगाच तसले काही भलतेसलते वागत नाही . आणि लगेच सोमवारी परत पण येतो .

महाराष्ट्रात तुम्ही नुसते तरुण असून ,किंवा नुसते श्रीमंत असून किंवा फक्त हुशार असून भागात नाही . कारण त्या सगळ्या उर्जेचे आणि आपल्या स्मार्टपणाचे काय करायचे ह्याचे उत्तर आपल्या मराठी समाजाकडे , आपल्या संगीताकडे , आपल्या रोजच्या जगण्याकडे कधीच नसते . आपण दिग्गज लोकांचा आणि महापुरुषांचा देश आहोत आणि तरुणांच्या अंगात उधळायला जी रग काठोकाठ साठलेली असते त्याचे काही करायची सोय ह्या बहु असो कि संपन्न , प्रिय अमुच्या देशात नाही . कारण आमच्या राज्यात स्मारके बनवण्याचा जास्त उत्साह आहे. मौजमजा करणे आम्हाला पटणारे नाही . आमच्या राज्यातली तरुण मुले आधी हिंदी सिनेमे बघतात आणि मग त्यातले हिरो जे काही करतील त्याची कॉपी करून स्वतः च्या मोकळेपणाची आणि बेभान होण्याची हौस भागवून घेतात . मराठी सिनेमातले हिरो पाहून आपण फक्त मातृप्रेम ,लग्न( वेळच्यावेळी ), कुलादैवताची आराधना , पूर्वजांच्या वास्तू बिल्डरपासून वाचवणे किंवा शेतीवाडी एव्हडेच करू शकतो. जगण्यासाठी आणि स्वप्न पाहण्यासाठी मराठी हिरो कामी येत नाहीत. कारण त्यांची पोटे आपल्या एव्ह्डीच किंवा आपल्यापेक्षा जास्त सुटलेली असतात आणि त्याच्न्ह्यातल्या अनेकांपेक्षा आपल्या गल्लीतील अनेक पोरेपोरी जास्त बरी दिसत असतात.

‘दिल चाहता है’ मुळे आमच्या सगळ्या साध्या बिचाऱ्या आणि साळसूद घरातून आलेल्या तरुण मुलामुलींना हाफचड्ड्या आणि हिरवे निळे gogle घालून गोव्याला जाऊन फुल्टू मजा करायची सवय लागली. जी गोव्याला जायला लाजली ती उरलेली आदर्शवादी बाळे ‘रंग दे बसंती’ सारखा साधारण देशप्रेमी सिनेमा पाहून प्रेरित होत राहिली आणि आदर्शवादाची अफूची गोळी घेऊन पुण्यात बसून सामाजिक चर्चा करत बसली . जे हुशार होते ते तडक मित्र गोळा करून गोव्याला गेले.

मी फरहान अख्तरला जेव्हा भेटलो होतो तेव्हा मी त्याला हे म्हणालो कि गोवा सरकारने तुम्हाला दर महिन्याला पैसे दिले पाहिजेत त्यांचे पर्यटन कैक पटींनी वाढवल्याबद्दल !

महाराष्ट्रातून मुलेमुळे गोव्याला आणि मुलीमुली स्वतंत्रपणे अलिबाग किंवा गुहागरला जातात. असं एकत्र उठून गोव्याला गेलेले आमच्या मराठी संस्कृतीला अजिबात मान्य नाही . आणि शिवाय आपापले गेलेलेच बरे असते असे माझ्या काही तरुण मित्रांनी मला गपचूप गाठून सांगितले . कारण नाहीतर मग रशियन मुलींकडे मोकळेपणाने बघत बसता येणार नाही.

युरोपातल्या राज्यसत्ता भारतातून निघून गेल्यावर त्यांनी आपल्यासाठी जी अनेक सुंदर हिलस्टेशन आणि अप्रतिम जुनी ठिकाणे नीट राखून ठेवली त्यापैकी गोवा हे एक आतिशय महत्वाचे असे एक रत्न आहे. अजूनही भारतीय लोकांच्या मनातील ह्या जागेविषयी असलेले बेफाम आकर्षण आटोपलेले दिसत नाही . आपल्या सुंदर कोकणाला लागून असलेला हा निसर्गरम्य किनार्याचा भाग पोर्तुगीज लोकांनी आणि जगभरातून आलेल्या साठीच्या दशकातील हिप्पी लोकांनी अतिशय गूढ आकर्षक आणि रंगीत बनवला . निसर्गसौदर्यात कोकणची किनारपट्टी गोव्यापेक्षा अजीबातच कमी नाही . कोकणाचा अतिशय नेटका शांत आखीव बाज आहे . पण तिथून काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या गोव्यात देशभरातून आणि जगभरातून इतकी माणसे सतत येत राहतात याचे कारण तिथे मोकळे आणि बेभान व्हायला आपणच आपल्या मनाला परवानगी देतो आणि मनातील भीती संकोच बाजूला सारून हवे तसे वागतो , समुद्रात पोहतो , चार रंगीत व्यसने करतो .

आपल्याला परदेशी लोकांसारखे काही दिवस वागून पहायचे असते आणि गोवा तुम्हाला तसे करण्याची मुभा देतो हे भारतीय तरुण मुले गोव्याला का निघून जातात ह्यामागचे महत्वाचे कारण आहे . आणि दुसरे अतिशय चुकीचे आणि वाईट कारण असे आहे कि तिथे दारू स्वस्त आहे . दारूवर तिथे कर नसल्याने इतर ठिकाणहून रासवटासारखी येऊन माणसे तिथे पीत बसतात .

आपल्या समाजात आपल्याला आनंदाचा उपभोग घ्यायला आपल्या कुटुंबामधून कधीच शिकवले जात नाही .आणि मग जिथे चोरून आनंद घेता येतो तिथे जाऊन आपण हपापल्यासारखे वागून मन शांत करून घेतो आणि परत घरी येऊन वेगळा मुखवटा धारण करून आपले कौटुंबिक आयुष्य जगत राहतो

उत्तरेच्या अश्वेम पासून खाली पणजीजवळच्या कांदोळी पर्यंत गोव्याचे पर्यटकांनी बुजबुजलेले किनारे आपल्या शरीराची आणि मनाची सर्व प्रकारची भूक ताबडतोब भागवायला सज्ज असतात . गोव्यात पोचताच हॉटेलांवर सामान टाकून देशभरातून आलेली तरुण मुले मुली दारू सिगरेटी गोळा करून किनार्यावर धावतात आणि युरोपीयन माणसे त्यांच्या सिनेमात समुद्रकिनार्यावर जशी वागतात त्याची बिचारी नक्कल करताना दिसतात . कारण आनंदाने जगण्याचे आपापले मॉडेल आपण बनवू शकत नाही . आपल्याला सुट्टी घालवण्यासाठीसुद्धा कुणाचीतरी कॉपी करावी लागते . कारण नसताना आपण उघड्या अंगाने किनार्यावर पुस्तके वाचत पोट वर करून गोर्या माणसांप्रमाणे लोळतो . जमत नसतानाहि फेसबुकवर फोटो टाकता यावेत म्हणून बीच volleyball खेळतो , उगाच खोल्यांमध्ये दिवसभर gogle घालून बसतो , मोठ्या hats घालून सुसाट गाड्या चालवतो पण पोहताना मात्र आपण लांब हाफ चड्ड्या आणि पंजाबी ड्रेस घालतो . किनारे घाण कारून टाकतो.

खरा गोवा हा ह्या किनार्यांपासून थोडा आतवर आणि शांत जागी आहे . काही मोजक्या जाणकार पर्यटकांना त्या जागा माहित असतात ज्यांची जाहिरात केलेली आपल्याला कधीच कुठे दिसणार नाही .

ह्या गोव्यात जगभरातून आलेले अनेक लेखक , कवी आणि चित्रकार राहतात . शांत वाहणाऱ्या नद्या आहेत . छोटी सुरेख गावे आहेत , निर्मनुष्य समुद्र किनारे आहेत . आणि जुन्या भव्य पोर्तुगीज वास्तू आहेत जिथल्या खोल्या राहण्यासाठी काही दिवस मिळतात . दारू , पब्स आणि पार्ट्या ह्याच्यापलीकडे गोव्यात आतमध्ये गेलो कि फार मस्त माणसे आणि निवांतपणा आहे . पावसाळ्यात किनार्यावरचे बुजबुजलेले आखीव पर्यटन बंद होते तेव्हा गोवा एक वेगळे सुंदर स्वरूप धारण करतो . शांतता पचवायची ताकद असलेले अनेक जाणते पर्यटक ह्या काळात जगभरातून गोव्यात येतात आणि कुणालाही कळणार नाही अश्या अतिशय सुंदर गावांमध्ये प्रशस्त घरांमध्ये राहतात . लिहितात , गिटार वाजवतात , नवीन गाणी तयार करतात , चित्रे काढतात , पोहतात , पावसात फिरायला जातात. गोव्यातली स्थानिक माणसे अतिशय रंगीत शांत आणि आपुलकी असलेली आहेत. त्यांचे जेवण , त्यांचे सणवार , मराठी आणि हिंदू समाज आणि ख्रिश्चन समाज यांच्यात असणारे छोटे खटके , वाद , त्या सगळ्यासकट चालणारी त्यांची आयुष्य ह्या गोष्टी दिसल्या , भेटल्या कि फार मजा येते.

खूप माणसाना एखादी गोष्ट समजली कि माणसे तिथे जाऊन त्या जागेची वाट लाऊन टाकतात . त्यामुळे हा जगापासून लपून असलेला आतला गोवा तसाच खाजगी राहावा असे मला मनापासून वाटते .

 

IMG_1293

अपेयपान १६

 

जिथे पर्यायी विचार करणाऱ्या लोकांची सतत खिल्ली उडवली जात असे अश्या वातावरणामध्ये मी लहानपणी वाढलो. पर्यायी विचार करणारे लोक म्हणजे ज्यांना पर्यावरणाचे रक्षण करायचे आहे , ज्यांना स्त्रीवादाचा अभ्यास करायचा आहे , ज्यांना जातीपातींवर आधारलेली समाजाची घडी बदलायची आहे , ज्यांना अंधश्रद्धेविरोधी जागृती निर्माण करायची आहे असे आणि अश्या प्रकारचा वेगळा विचार करणारे लोक. परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींकडे वेगळ्या नजरेने पाहणारे .

माझ्या लहानपणीच्या शहरात पुरोगामी वातावरण आहे असे वरवर भासत असले तरी शहरातील बहुसंख्य समाज हा अश्या लोकांची चेष्टा करणे , त्यांच्याविषयी नाराजी असणे आणि शक्यतो आपली मुलेबाळे अश्या माणसांच्या नदी लागू नयेत ह्याचा काळजीत असायचा . शिक्षण , चांगल्या पगाराची नोकरी , वंशवृद्धी ह्याच्यापलीकडे कुणी कसलाही विचार करायला उत्सुक नसे. सुरक्षित परंपरेत जगणारी माणसे सुखाने तुस्त झाली असली तरी घाबरलेली असत आणि कुणीही आपली जगण्याची सुरक्षित चाकोरी मोडून बाहेर पडू नये असे त्यांना वाटत असे. वेगळा विचार करणारा माणूस किंवा संस्था हि धोकादायक मानली जात असे. त्यामुळे कौतुक करून मारून टाकणे हे जे मराठी माणसांचे ताकदवान अस्त्र आहे त्याचा वापर अश्या माणसांवर समाज करत असे. कुणी काही वेगळे करताना दिसला कि त्याचे सत्कार , कौतुक वारेमाप करून त्याला महाराष्ट्रात संपवून टाकले जाते. त्यामुळे अनेक चांगल्या माणसांचे आमच्याकडे सत्कार , त्यांची व्याख्याने , त्यांच्यावर पेपरात रकाने असे सगळे होत असले तरी समाजजीवनात अश्या माणसांची हेटाळणी केली जात असे.

ह्याच मनोवृत्तीतून ऐंशी नव्वदच्या दशकातील जुन्या पुण्यामध्ये समाजवादी ,पर्यावरणवादी , स्त्रीमुक्तिवादी , गांधीवादी माणसांना आणि संस्थांना थोडे हिणवण्याची प्रवृत्ती होती. पुणे हे वेगवेगळ्या संस्थांनी गजबजलेले शहर असले तरी त्याचा चेहरा हा पारंपरिकच होता . जुना इतिहास खणत बसणे आणि आपण पूर्वी कसे वैभवशाली आणि बलवान होतो ह्या असल्या विषयांवर काम करणाऱ्या माणसे आणि संस्थांचे पुण्यात लाड होत.

अनिल अवचट ह्या लेखकाने सर्वप्रथम मध्यमवर्गीय सामान्य वाचकापर्यंत जगण्याचे दुसरे उपलब्ध पर्याय आपल्या लिखाणातून मांडायला सुरुवात केली आणि चाकोरीबाहेरचे आयुष्य जगणाऱ्या अनेक माणसांची , संस्थांची आणि विचारांची ओळख त्यांच्या प्रांजळ ,खऱ्या आणि रोचक लिखाणाने महाराष्ट्राला झाली . त्या वेळी महाराष्ट्रात छोट्या स्वतंत्र ग्रंथालयांचे ( libraries ) जाळे होते आणि माणसे पुस्तके विकत घेत तसेच मोठ्या प्रमाणात ह्या ग्रंथालयांच्या मेंबरशीप मधून अनेक पुस्तके वाचायला घरी आणत . अनिल अवचटांची पुस्तके ह्या ग्रंथालायांमार्फत महाराष्ट्रात प्रचंड पोचू लागली आणि त्याच्या प्रवासप्रीय वृत्तीमुळे ते लोकांना सहजपणे भेटू लागले . आमच्या पिढीला non fiction लिखाणाची गोडी लावण्याचे मोठे काम त्यांच्या साहित्याने केले. तोपर्यंत कथा कादंबरया आणि मराठी अश्रुप्रपाती नाटके हेच आमच्यासाठी साहित्याचे स्वरूप होते. मला आठवते त्याप्रमाणे आमच्या पिढीचा शालेय आदर्शवाद घडत असताना आम्ही मोठ्या प्रमाणावर अवचटांच्या पुस्तकांनी भारावले गेले होतो.

हा नव्वदीचा काळ अर्थाव्यवस्थेच्या मुक्तीचा आणि प्रामुख्याने digital क्रांतीचा काळ होता . आर्थिक आणि जातीय संक्रमणे मोठ्या प्रमाणावर होत होती . उच्चवर्णीय समाजामध्ये आपापल्या मुलांना लवकरात लवकर शिकवून ह्या देशाबाहेर काढणे हा एकमेव पर्याय होता कारण आरक्षणामुळे सगळ्यांचे धाबे दणाणले होते. त्यांमुळे देश सोडून अमेरिकेला जाणे आणि तीथे आपल्या बुद्धीचे आणि श्रमांचे चीज करून घेणे हा आमच्या पिढीचा अतिशय महत्वाचा कार्यक्रम होता . त्यामुळे वेगळे काही काम करण्याच्या विचाराने एका बाजूला भारावून जाणे आणि दुसर्या बाजूला अमेरिकेला , इंग्लंडला किंवा कॅनडा ला जाण्यासाठी शिक्षणाचे आणि नोकरीचे पर्याय शोधणे अश्या तीव्र संभ्रमात आमची पिढी बराच काळ होती. आपण जे वाचतो , ज्या चांगल्या माणसांना भेटतो आणि आणि त्यांच्या विचारांनी , कामांनी भारावून जातो ती माणसे आणि त्या संस्था आपले जगण्याचे प्रश्न कसे सोडवतील अश्या चर्चा तरुण पिढीच्या निर्णयप्रक्रियेत होत असत. मी स्वतः शालेय शिक्षण संपताना सोबातच्या मित्रांसोबात अनेक वेळा ह्या चर्चा केल्या आहेत.

मेधा पाटकरांचे नर्मदा आंदोलन , आमटे कुटुंबियांचे आनंदवन , अभय आणि राणी बंग ह्यांचे गडचिरोलीत चालणारे काम , पुण्यातील मिळून सार्याजणी ह्या मासिकाच्या सानिध्यात जिवंत असलेली स्त्रीवादी विचारांची चळवळ , अवचट कुटुंबियांचे व्यसनमुक्तीचे काम ह्या आणि अश्या अनेक छोट्या मोठ्या चळवळी , आंदोलने , विचारप्रवाह आमच्यासमोर येत होते आणि आपण काहीतरी करून ह्यापैकी कोणत्यातरी कामामध्ये स्वताहाला जोडून घेऊ , काही नव्या गोष्टी शिकू असे महाराष्ट्रात खूप तरुण मुलामुलींना वाटत असे. प्रश्न होता तो ह्या सगळ्या दिशेला आपल्याला नेयील किंवा मार्गदर्शन करेल असं कोणताही ओळखीचा चेहरा आणि व्यक्ती कुणाच्याच आजूबाजूला नव्हती त्यामुळे अनेक वेळा मुलामुलींचे हे विचार म्हणजे फक्त त्यांची आदर्शवादी स्वप्ने राहत . पु ल देशपांडे आणि सुनीताबाई देशपांडे हे एकमेव जोडपे असे होते कि जे दशकानुदशके सर्वसामान्य माणसाची ह्या संस्थांशी आणि माणसांशी गाठ घालून देत होते . ते दोघे आमच्या वेळी सामाजिक आणि सार्वजनिक क्षेत्रातून निवृत्त झाले होते आणि सगळ्या सामाजिक कामांना एका आखीव NGO सारखे स्वरूप यायला लागले होते. सामान्य माणूस आणि सामाजिक कामे ह्यांच्यातला दुवा संपत चालला होता.

महाराष्ट्रात समाजवादी पक्षाचे स्थान ह्या काळात नगण्य असल्याने सामान्य माणसापर्यंत पोचण्याचा जो एक प्रवाही दृष्टीकोन असतो तो पर्यायी विचार करणाऱ्या माणसांनी आणि संस्थांनी नव्वदीच्या दशकात गमावला होता. ग प्र प्रधान , एस एम जोशी ह्या प्रभावी विचारवंतांच्या निर्वृत्तीनंतरचा हा काळ . आता ह्या विचारला आणि कार्यक्रमाला राजकीय पाठबळ नव्हते आणि सामाजिक कामात नव्या पिढीचे रक्ताभिसरण नव्हते. जी माणसे होती ती मुख्यतः त्यांच्याच कुटुंबातील असत ज्यांना पूर्वीपासून अश्या विचारांची सवय किंवा वैचारिक सक्ती होती . त्यामुळे एकमेकांचे कौतुक करणे आणि एकमेकांना पाठींबा देणे अश्या मर्यादित आणि साचलेल्या स्वरुपात ह्या संस्थांच्या कामाचा प्रसार नव्वदीत आणि त्यानंतरच्या काळात होत असे. ह्या संस्थांनी चालवलेली अनेक उत्तम आणि सकस लिखाणाची मासिके हि फक्त त्याचे विचार आधीच पटलेली माणसेच वाचत असत . नव्या तरुण पिढीशी आवश्यक असणारी प्रवाही देवाणघेवाण ह्या संस्थांकडून होत नव्हती आणि त्यामुळे पुण्यात पुरोगामी म्हणवून घेणाऱ्या माणसांची छोटीछोटी बेटं तयार होवू लागली होती.उन्हाळ्याच्या सुट्टीत जाऊन शिबिरे करतात तितपतच नव्या तरुण पिढीचा ह्या संस्थाशी संबंध होता. साठ सत्तर सालातला सामाजिक आदर्शवाद संपत चालल्याची घंटा वाजू लागली होती पण बहुदा ती ऐकून स्वतः मध्ये काही बदल करावेत असे वातावरण दिसत नव्हते . त्यामुळे पर्यायी आणि सामाजिक क्षेत्राविषयी एक मोठ उदासीनता शहरी बुद्धिवादी वर्गात ह्या काळामध्ये पसरली . आणि सामाजिक क्षेत्रात काम करणारी माणसे हि फक्त सत्कार करण्याच्या वस्तू झाल्या.

समाजाला सत्कार करायला आणि देणग्या द्यायला नेहमी अशी माणसे लागतात . कारण सत्कार करणारा माणूस त्यामुळे जास्त नाव कमवत असतो. आदर मिळत असला तरी त्याचा अर्थ समाजाचा मनातून ह्या गोष्टीना पाठींबा असेल असा होत नाही .हि गोष्ट सार्वजनिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या माणसांना कळली होती असे दिसले नाही .

महाराष्ट्रातील अनेक संस्थांना आता समाज बदलला आहे , समाजाचे प्रश्न बदलले आहेत ह्याची जाणीव कधीही झाली नाही . आर्थिक वातावरणाचे भान काही केल्या आले नाही. गांधीवादी विचारसरणीतून उत्पन्न झालेला ग्रामसुधारणा आणि ग्रामीण समाजव्यवस्थापनाचा जुना एककलमी कार्यक्रम हि माणसे दोन हजार साल उजाडले तरी राबवत बसली. तीच ती दहा बारा माणसे एकमेकांची पाठराखण करत बसली . स्त्रीवादी विचारांची महाराष्ट्रातल्या स्त्रियांनीच मजेत कत्तल केली असे आज दिसते . बहुतेक संस्थांचे काम हे त्यांच्या सोयीच्या आणि सवयीच्या लांबच्या ग्रामीण भागात सुरु राहले आणि शहरी सामातून ह्या माणसांनी स्वतःची दृष्यात्मकता नाहीशी केली. सामाजिक काम म्हणजे लांब गावात जाऊन काही माणसांना काहीतरी सतत शिकवणे . प्रश्न फक्त ग्रामीण समाजाला असतात . आपल्या रोजच्या जगण्याशी आपल्या प्रश्नाशी ह्या माणसांचा काही संबंध नसतो अशी जाणीव शहरी तरुण वर्गात मोठ्या प्रमाणत पसरली आणि ठराविक सेलेब्रिटी माणसांची आत्मचरित्रे वाचणे ह्यापलीकडे मराठी समाजाने ह्यानंतरच्या काळात सामाजिक क्षेत्राशी संबंध ठेवला नाही.

आजच्या काळात पुरोगामी माणूस हा शब्द पद्धतशीरपणे चेष्टा करण्यासाठी आणि खिल्ली उडवण्यासाठी राजकीय हेतूने वापरला जातो तेव्हा मला वाईट वाटते . आणि असे का झाले असावे ह्याचा महाराष्ट्राने विचार करायला हवा असे वाटते. हि प्रक्रिया पद्धतशीरपणे फार पूर्वी सुरु झाली . त्याचे पक्व फळ आपल्याला निराशाजनक वातावरणात आज दिसते आहे.

 

sachin snap on set .jpeg

 

अपेयपान १७

 

जिवंत आणि कार्यरत लेखक वाचकाला आणि आजूबाजूच्या लेखकांना सातत्याने आत्मभान देत असतात . मी आज टेबलापाशी बसून लिहिताना माझ्यासमोरच्या लाकडी फडताळात महेश एलकुंचवार ह्यांची नाटकांची आणि ललितलेखांची पुस्तके ओळीने समोर उभी दिसताहेत. सध्या दर रविवारी एका वृत्तपत्रात त्यांचे एक सदर चालू आहे. आजही भारतात कुठे न कुठे त्यांनी लिहिलेल्या नाटकांच्या तालमी आणि प्रयोग सतत चालू आहेत .मी ज्या गतीने आणि तालाने वाचन करतो त्यापेक्षा कितीतरी जास्त उर्जेने आणि कमालीच्या शिस्तीने गेली अनेक वर्ष महेश एलकुंचवार गांभीर्याने आणि सातत्याने लिखाण आणि वाचन करत आहेत.

माझ्या अतिशय आवडत्या,जिवंत आणि कार्यरत भारतीय लेखकांपैकी महत्वाचे असे हे लेखक.

गेले अनेक दिवस मी प्रयत्नपूर्वक सध्याच्या कार्यरत लेखकांचे जगभरातले साहित्य वाचत आहे. त्यात फ्रेंच लेखक मिशेल विल्बेक , ब्रिटीश लेखक जेफ डायर , नायजेरियन अमेरिकन लेखक टेजू कोल , जपानी लेखक हारूकी मुराकामी , कॅनडीयन लेखिका मार्गारेट अट्वूड , भारतीय लेखक अमिताव घोष आणि महेश एलकुंचवार . महेश एलकुंचवार हे माझ्या मातृभाषेत मराठीमध्ये लिहितात. जिवंत आणि कार्यरत लेखकांचे साहित्य वाचल्याने मला वर्तमानात जगण्याची सवय लागली आहे. हे वाक्य वाचायला वाटते तितके गुळगुळीत आणि सोपे नाही . ह्याचे कारण मानवी मनाला वर्तमानाचे भान शक्यतो टाळायचे असते . आणि त्यामुळे आपण सातत्याने गोंजारणारे आणि गालगुच्चा घेणारे काहीतरी सतत वाचत किंवा पाहत असतो. उत्तम आणि ताजे साहित्य आपल्याला मोठ्या गुंगीमधून जागे करते.

ह्याचा अर्थ असा होत नाही कि हे सगळे च्या सगळे लेखक वर्तमानाविषयीच लिहितात . अमिताव घोष आणि महेश एलकुंचवार तसे करत नाहीत. तरीही ते माझ्या काळात हे दोघे सातत्याने कार्यरत असल्याने मला वाचक आणि लेखक म्हणून हे लेखक आजच्या जगण्याविषयी अतिशय जागे ठेवत आले आहेत.

आपण अनेकवेळा तरुण आणि बंडखोर हे शब्द फार उथळपणे जिथे तिथे थुंकल्यासारखे वापरतो. सोपे करून टाकले आहेत आपण ते शब्द. एलकुंचवार ह्यांचे लिखाण सतर्कपणे वाचले कि तरुण दाहक आणि बंडखोर लिखित साहित्य त्यांच्यानंतर मराठीत तयार झालेले नाही हे आपल्या लक्षात येते. एकवेळचे किंवा दुवेळचे लेखक महाराष्ट्रात किलोभर आहेत. बंडखोर , पुरोगामी वगरे माणसे तर आपल्याकडे रद्दीसारखी आहेत. तरुण तर महाराष्ट्रात सगळेच असतात त्याला काही तोटाच नाही आणि अनेकविध स्त्री लेखिकांनी मराठी साहित्याचे आठवणी पुसायचे पोतेरे करून टाकले आहे. अनेक पुरोगामी वैचारिक साक्षरांना तसेच पत्रकारी पाणचट लिखाण करणार्यांना महाराष्ट्राने लेखक म्हणून उगाच लाडावून ठेवले आहे. त्या लोकांना ह्या चर्चेत नक्कीच बाजूला ठेवायला हवे.

शिस्त आणि सातत्य ह्या दोन्ही गुणांनी बहरलेले , प्रखर सत्याची आस धरलेले आणि आयुष्यातल्या एकटेपणाचा दाहक मुलामा असलेले ललित लेखन महेश एलकुंचवार ह्यांच्यानंतर महाराष्ट्रात कुणालाही साध्य झालेले दिसत नाही. अजूनही .

एलकुंचवार शिस्त ,सातत्य आणि कामावरचे अतोनात प्रेम ह्या बाबतीत अतीशय जुन्या वळणाचे ब्रिटीश आहेत. त्यांच्या मांडणीत, शब्दसंपदेत लेखन प्रवाहात आणि भावनांच्या अविष्कारात ते जागोजागी जाणवते. त्यांच्या लिखाणातल्या दुखऱ्या आणि बोट चेपून काळेनिळे पडलेल्या मनाच्या पात्रांनी मला सातत्याने त्यांच्या लेखनाची वाट पाहायला लावली आहे . मला ते लिखाण कालसुसंगत वाटते आणि ते लिखाण माझे सातत्याने पोषण करीत राहते.

लिहायला बसले कि लक्षात येते कि आठवणींना आणि भूतकाळातील व्यक्तींना लिखाणात आणणे हे किती अवघड आणि जबादारीचे काम आहे. त्याचा घाट घालता येत नाही . तो अवघड असतो . आठवले आणि बसून लगेच लिहून काढले असा मराठी साहित्यिक पद्धतीचा तो मामला नसतो . अनेक वर्षे सातत्याने भारतीय रंगभूमीला एकापेक्षा एक चांगली आणि ताकदवान नाटके देवून झाल्यावर अचानक एका टप्प्यावर एलकुंचवारांनी ललित लिखाणाला आपलेसे केले आणि मला आणि माझ्यासारख्या अनेकविध वाचकांना सकस बुद्धिनिष्ठ ताज्या साहित्याचा नवा झरा मराठी भाषेत आल्यासारखे वाटले. ‘मौनराग’ वाचून मी आतून हलून गेलो आणि लिहिण्याची क्राफ्ट ज्याला म्हणतात त्याचा एक ताजा आणि अतिशय original असा अनुभव त्या लिखाणापासून मला येऊ लागला . असे म्हणतात कि शेतकऱ्याप्रमाणे लेखकानेही वेगवेगळ्या टप्प्यावर वेगवेगळे पिक घेऊन आपला कस राखून ठेवायचा असतो. आपल्या सवयीचा फॉर्म मोडायचा असतो . तसे काहीतरी एलकुंचवारांनी केले .आणि एकदाच करून ते थांबले नाहीत. गेल्या दशकभरात सातत्याने त्यांनी वैयक्तिक स्मृतींना सुबक आणि तेजस्वी स्वरूप दिलेले ललित लेखन सातत्याने चालू ठेवले आणि ते प्रकाशितही करत राहिले. लिखाण आणि प्रकाशन हे दोन्ही स्वतंत्र निर्णय असतात आणि ते दोन्ही निर्णय लेखकालाच घ्यायचे असतात. प्रकाशनाचा निर्णय हा जबाबदारीचा निर्णय असतो . त्याचा एक खाजगी ताल असतो. महेश एलकुंचवार ज्यांच्या निर्णयामध्ये मला त्यांनी निवडलेला तो ताल ऐकू येतो. तो सातत्याचा ताल आहे. विलंबित शांत चालीने जाणारा.

प्रकाशन करणे , प्रकाशित करणे ही किती सुंदर क्रियापदे आहेत ! प्रकाशित करणे ह्या क्रियापदाला जी दृश्यात्मकता आहे तिला न्याय देणारे शांत उग्र आणि तरीही आतून हळवे असे लिखाण एलकुंचवारांकडून सतत येत आहे. एखादी जखम दुर्लक्षिली जाऊन त्यातून बारीक रक्त वाहतच राहावे तसे हे लिखाण. अतिशय खाजगी असले तरी त्याला साहित्याचे स्वरूप कष्टाने आणि सातत्याने काम करून दिलेले दिसते. ते पुन्हा उघडून वाचले तरी मनातले कसलेसे जुने दाह कमी होतात आणि रडू येऊन मोकळे झाल्यासारखे वाटते. मला एकटेपणाचा आणि अनाथपणाचा एक बोचरा शापासारखा गंड मनात फार पूर्वीपासून आहे . त्यावर काही वेळ फुंकर घालून शांत झाल्यासारखे वाटते.

पुण्यात फिल्म इंन्सस्टीटयूटला शिकत असताना पहिल्या वर्षात पटकथा हा विषय शिकवायला महेश एलकुंचवार आमच्या वर्गावर आले आणि माझे विद्यार्थी म्हणून फार चांगले दिवस त्यांच्यामुळे सुरु झाले . त्यांनी आम्हाला संगीताचे भान दिले आणि लिखाणाचा आणि संगीताच्या श्रवणाच्या मूलभूत संबंध उलगडून दाखवला. शिक्षक म्हणून त्यांनी मला दिलेले हे एक महत्वाचे भान. ते एका वर्षासाठी पुण्यात राहायला आले होते आणि त्यांनी आमच्या लिखाणाच्या वर्गाला एक हसरे मोकळे आणि जिवंत स्वरूप दिले. त्यांच्या प्रकृतीच्या अतिशय विरुद्ध असे वागून त्यांनी आम्हाला त्यांच्या परिसरात यायला जायला मुभा दिली . कितीतरी प्रकारचे संगीत त्यांनी आम्हाला सातत्याने ऐकवले . किती वेगळ्या प्रकारच्या दृष्टीने लिखाणाकडे पाहायला शिकवले . शब्दांना दृश्यात्मकता देण्याचा अवघड प्रयत्न त्यांनी आम्हाला न घाबरता अनेक छोट्या लिखाणाच्या उपक्रमांमधून करायला लावला. आणि मग वर्ष संपताच ने निघून गेले.

मी अनेक वर्षांनी ‘डेड पोएट्स सोसायटी’ हा अप्रतिम इंग्रजी सिनेमा पहिला तेव्हा मला एलकुंचवारांचे पुण्यातील सानिध्य आणि त्यांनी मर्यादित काळासाठी निर्माण केलेली जवळीक आणि मैत्री खूप आठवली . तो चित्रपट साहित्याचे विद्यार्थी आणि त्यांचा एक अफलातून शिक्षक ह्यांच्या नात्याविषयी आहे.

मराठी लेखकाच्या सामान्य स्वरूपाला नाकारून , त्याला एक भारदस्त आणि अप्राप्य असण्याचा जुना ब्रिटीश आयाम एलकुंचवारांनी दिला म्हणून माझे ते माणूस म्हणूनही अतिशय लाडके आहेत. एक शिक्षक ,लेखक आणि माणूस म्हणून माझे त्यांच्यावर प्रेम आहे. मी त्यांना मराठी साहित्यातला शेवटचा प्रिन्स म्हणतो कारण त्यांचे ठाशीव शीस्तबद्द आणि मोहक असे काम .आणि ज्याला इंग्रजीत unbelonging म्हणतात तशी समाजापासून थोडे लांब जाऊन एखाद्या राजपुत्रासारखे राहण्याची सुंदरपणे जोपासलेली प्रवृत्ती. महाराष्ट्रात ती अजुनी नवीन आहे. कारण आपण अजूनही बेशिस्त आणि अघळपघळ समाज आहोत. पण नागपुरात उगाच जाऊन जातायेता एल्कुन्चवारांकडे उठबस करता येत नाही . त्यांचा मोजका सहवास आपल्याला कमवावा लागतो. मला त्यांनी जोपासलेला हा ब्रिटीश शिष्टाचार खूप आवडतो .

त्यांनी मला खाजगीत जर काही माणूस म्हणून बहाल केले असेल तर ते म्हणजे त्यांच्या आणि माझ्यामधील एक अंतर आणि शांतता.