अपेयपान ‘लोकमत ‘मधील लेखमाला भाग ९ ते १२

अपेयपान ९

मला अनेक वेळा हा प्रश्न विचारला जातो कि तुम्ही चित्रपट दिग्दर्शित करण्याचे कसे आणि केव्हा ठरवलेत . त्याचे प्रामाणिकपणे उत्तर दिले तर मात्र लोक माझ्यावर विश्वास ठेवत नाहीत. कसे ठरवलेत हे थोड्या विस्ताराने सांगावे लागते पण कधी ठरवलेत ह्याचे उत्तर मात्र शाळेत असताना असे आहे . मी हे उत्तर दिले कि लोक “ काय काहीपण सांगता काय ? शाळेत कुणाला काही माहिती असते काय?” असे म्हणतात. पण त्यांना तसे वाटणे स्वाभाविक असले तरी माझ्या बाबतीत ते खरे घडले.

त्याला काही प्रमाणात घरच्या व्यक्ती जबाबदार आहेत .माझे आजोबा, आईचे वडील घरात सगळ्यांना सांगत कि एक वेळा उपाशी राहा, दोन कपडे जुने नेसा पण शुक्रवारी लागणारा नवा हिंदी सिनेमा चुकवू नका. त्यांना सिनेमाची भारी आवड होती. त्यामुळे ते हिंदी सिनेमाचे वेड आपसूकच त्यांच्याकडून आईकडे आणि मग माझ्याकडे चालत आले. साधे व्यावसायिक हिंदी सिनेमे बघण्याचे व्यसन. १९७२ साली माझी आई माहेरी वसईला राहत असताना तिने डिम्पलचा bobby पाहिला आणि घरात बंड करून short skirt घालणे सुरु केले. अशी माझी आई . माझ्या वडिलांच्या वडिलांना दादा कोंडके भारी आवडत. दादांचा सिनेमा लागला कि ते मस्त झकपक कपडे करून जाऊन पाहून येत .

आणि माझ्या वडिलांना हिंदी सिनेमाचा मनस्वी कंटाळा . ते इंग्लिश सिनेमाचे मोठे Fan . आमच्या घराजवळचे अलका चित्रपटगृह तेव्हा फक्त आणि फक्त इंग्लिश चित्रपटच दाखवे . बाबा मला खूप लहान असल्यापासून ते पाहायला नेत.आणि उत्तम ब्रिटीश आणि hollywood च्या चित्रपटांची विस्मयकारी दुनिया हि माझ्या वडिलांमुळे माझ्या आयुष्याचा भाग बनली.

मराठी सिनेमा आमच्या घरात पहिला जात नसे कारण त्या काळी तो फारच वाईट टुकार दर्जाच्या बनत होता आणि मराठी नाटकांना न माझे आई वडील जात न त्यांनी कधी आम्हाला नेले.त्या दहा बाय दहा फुटाच्या स्टेज वर चार माणसे इकडे तिकडे फिरत मोठ्याने बोलणार .त्यात काय मजा ? त्यापेक्षा ग्रेगरी पेक किंवा ओमार शेरीफचा चांगला सिनेमा पहा असे बाबांचे मत

बाबा मला शनिवारी tv वर लागणारे भालजी पेंढारकर , राजा परांजपे , जब्बार पटेल इत्यादी जुन्या लोकांचे सिनेमे आवर्जून पाहायला सांगत. त्यामुळे बरीच वर्षे मराठी सिनेमा काळा पांढरा असतो आणि हिंदी सिनेमा रंगीत असतो असे मला वाटे.

आपली मुले आपल्याला हवी तशीच नीट वाढवली जावीत असे प्रत्येकच आई वडिलांना वाटते. बर त्यात त्यांचे एकमत असतेच असे नाही .त्यामुळे जवळजवळ दर शुक्रवारी अमिताभ ,विनोद खन्ना, शत्रुघ्न सिन्हा ह्यांचे सिनेमे आई आणि मावशीसोबत जाऊन विजय चित्रपटगृहात पहायचे आणि दर रविवारी अलकाला जाऊन वडिलांसोबत इंग्लिश सिनेमे पहायचे ह्यात माझा मस्त वेळ जाई . आई इकडे येत नसे आणि बाबा तिकडे येत नसत पण दोघे माझे खूप लाड करत . लाड म्हणजे हळद तेल लावलेले ते पूर्वीचे popcorn आणि रंगीत आणि थंडगार goldspot .

अमीर खानचा ‘कयामत से कयामत तक’ येईपर्यंत सिनेमाचे सगळे निर्णय आईवडील घेत . त्या चित्रपटापासून आमचे सगळेच बदलले आणि आम्ही सर्वार्थाने वयात येऊन स्वतंत्र झालो .

मला सिनेमा फार म्हणजे फार आवडे . मी जे काही शिकायचो ते जवळजवळ हिंदी सिनेमे पाहून . माझी भावनिक वाढ मी जे सिनेमे पाही त्याप्रमाणे होत होती. प्रेम , सेक्स, हिंसा , लबाडी , त्याग अश्या अनेक खऱ्या आणि आवश्यक भावनांची हिंदी सिनेमामुळे माझी ओळख झाली. नाहीतर मराठी साहित्य वाचून जवळजवळ सखाराम गटणे होण्याची वेळ आमच्यावर आली असती . कारण आमच्या घरात समग्र वपु , समग्र पुल , मृत्युंजय आणि ती रमा माधवांची एक कोणतीतरी प्रसिद्ध कादंबरी . पेशवाई वरची, ज्याचे नाव मी आता विसरलो. खेळ खलास. एव्हडीच पुस्तके होती . हिंदी आणि इंग्रजी सिनेमाने माझे खऱ्या अर्थाने उत्तम पोषण करत ठेवले . सिलसिला , जंजीर , दिवार , मुक्कदर का सिकंदर ( ह्याचा अर्थ मला अजुनी कळत नाही), बेताब , मासूम , मिस्टर इंडिया  वाह वाह वाह !  सिनेमाच्या व्यसनी घरामध्ये अमचे बालपण फार मस्त चालू होते.

मी साहजिकच आणि आपसूकच ठरवले होते कि आपल्याला असे काहीतरी नाट्यमय करून गोष्ट सांगायची आहे .गोष्ट सांगायला आवडायची .गौतम राजाध्यक्ष ह्या व्यक्तीचे माझ्यावर अगणित उपकार आहेत ह्याचे कारण अगदी नेमक्या त्या काळात त्यांनी सुरु केलेले ‘चंदेरी’ हे मासिक . अतिशय नेमकेपणे आणि जाणतेपणे गौतमने तयार केलेलं चंदेरी मी नियमित वाचू लागलो आणि मला सिनेमाच्या जगाविषयी ओढ तयार झाली .

दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे त्या काळी घरी आलेला VCR . त्यामुळे थेटरमध्ये न बघता येणारे सगळे सिनेमे घरी भरपूर बघता येऊ लागले. ‘राम तेरी गंगा मैली’ पाहायला आपल्याला आई वडील का नेत नाहीत ? चला त्याची कॅसेट आणून गुपचूप घरी पाहू . एकदा तर मला ‘सागर’ पाहायला आईने नेले तर दारावरच्या क्रूर माणूस  ‘ह्या लहान मुलाला आत सोडणार नाही’ असे म्हणाला. त्यामुळे डिम्पलचा तो लाल साडीतला सुंदर शॉट घरी video वर पहावा लागला. शिवाय हे पण ठरवता आले कि आयुष्यात आपल्याला काय व्हायचे नाहीये . ‘हम आपके है कोन’ मध्ये जो मोहनीश बहल होता , सतत नम्र, अल्यागेल्यांच्या पाया पडणारा आणि रेणुका शहाणेसोबत सतत हसत बसणारा,  आपल्याला तसे पुचाट तुपकट व्हयाचे नाही हे पण कळले आणि सतत घरच्या लोकांसोबत नाचत बसायचे नाही हे सुद्धा ठरवता आले .

आणि मग दोन मोठ्या गोष्टी घडल्या . १९८९ साली ‘चालबाज’ आला. श्रीदेवीचा डबल रोल असणारा , सीता और गीता ह्या जुन्या चित्रपटाचा रिमेक . मी तो इतक्या प्रेमाने आणि इतक्या वेळा पहिला कि मी आधीचे- पुढचे- मागचे- वरचे- खालचे- शेजारचे- पाजारचे सगळे काही विसरून गेलो . मी तेव्हा सातवीत होतो . आणि मी ठरवले कि बस , जर काही आयुष्यात करायचे तर असे काही करूया. श्रीदेवीने मला उलटे पालटे करून ह्या सिनेमाच्या जगात नेवून विकून टाकले. मी तिचा ऋणी होतो आणि आहे .

आणि अचानक मला एक दिवशी आई म्हणाली कि किशोरीमावशींचा आशुतोष एक हिंदी सिनेमा बनवतोय . रविना टंडन आहे त्यात . मी फुल खल्लास . माझा आ वासलेला बंदच होयीना. त्या सिनेमाचे नाव होते ‘पहेला नशा’. म्हणजे आपण ज्याला अनेक वेळा  भेटलोय आणि ओळखतो तो माणूस डायरेक्ट सिनेमाच बनवतोय. म्हणजे असे करणे शक्य आहे , आपल्याला पण. आजूबाजूचे आणि  ओळखीचे कुणी असे करतय म्हटल्यावर मला फारच धीर आला .मी तर त्यावेळी ठरवलेच कि जर कुणी मला आता विचारले कि “बाळ , मोठेपणी तू काय करणार ?” तर आपण डॉक्टर , सैन्य , समाजसेवा , इंजिनियर असे काही न म्हणता  थेट उत्तर द्यायचे “ काका , मी सिनेमा बनवणार”

पुढचे सगळे प्रवास अतिशय अवघड होते पण शाळा संपताच तीन वर्षाच्या आत मी फिल्म च्या सेट वर clap देत होतो.  मी तेव्हा सतरा वर्षाचा होतो . आणि तेव्हापासून आजपर्यंत मी दुसरे कोणतेही काम केलेलं नाही.

मला अनेक वर्षांनी यश चोप्रा भेटले तेव्हा मी कधीही करत नाही ती एक गोष्ट केली ती म्हणजे त्यांना नीट वाकून नमस्कार केला. खूप मनापासून केला. ते माझ्या सेट वर काही वेळ आले होते आणि  माझ्यासोबत monitor जवळ उभे होते. मी मनात इतका खुश झालो , कि ज्याचे नाव ते. त्यांनी मला फिल्म स्कूल मध्ये जाण्याआधी , खूप लहानपणापासून सिनेमा शिकवला होता.

IMG_1553

 

अपेयपान १०

घरातून कामाच्या आवडीने बाहेर पडल्यावर आणि जगात एकटे फेकले गेल्यावर आपल्याला घराची, सुरक्षिततेची आणि आपल्या माणसांची खरी किंमत कळते , ह्याचा मला फारच गडद असा अनुभव येत राहिला आहे . ह्याची एक दुसरी बाजूसुद्धा आहे . ती सांगतो .

काम करताना मला अनेक तरुण मुले मुली भेटत राहिली ज्यांचे आईवडील आमच्या चित्रपटक्षेत्रात होते. किंवा आमच्या क्षेत्रात नसले तरी अतिशय नावाजलेले ,प्रसिद्ध किंवा ज्याला समाजात स्वयंप्रज्ञ म्हणता येतील असे होते. मी अगदीच माझ्या मर्जीने आणि स्वभानुसार घाईने जगाचा अनुभव घ्यायला बाहेर पडलो होतो. आमच्याकडे न भरमसाठ पैसे होते न समाजात मोठी पत किंवा ओळखीपाळखी होत्या. फक्त आईवडिलांचे प्रॉमिस होते कि तुला केव्हाही काहीही लागले तरी आपले घर उघडे आहे आणि तुझ्या सगळ्या निर्णयांना आमचा पाठींबा आहे . मी सरळ त्या ताकदीवर C A चा कंटाळवाणा अभ्यास सोडून चित्रपटक्षेत्रात उमेदवारी करायला सुरुवात केली होती .

ज्यांचे आईवडील मोठे लेखक ,चित्रपट दिग्दर्शक ,कलाकार ,गायक किंवा समाजात नाव कमावलेले विचारवंत होते त्या मुलांचा मला फार हेवा वाटे .असे वाटत राही कि ह्यांना किती सोपे आहे सगळे करणे .साध्या साध्या कामाच्या पहिल्या संधी ह्यांना किती सहज मिळतात ? ह्यांना काही सल्ला लागला,मार्गदर्शन लागले तर किती सहज  मिळत असेल. ह्याचे कारण ह्यांचे प्रसिद्ध आईवडील. मी मुंबईला राहायला आलो तेव्हा मला मुंबईत जन्मलेल्या माझ्या आजूबाजूच्या मुलामुलींचासुद्धा हेवा वाटत असे. ह्याचे साधे कारण त्यांची मुंबईत राहती घरे होती आणि काही जणांच्या आपसूकच चित्रपटक्षेत्रात ओळखी होत्या.ह्या जन्मतः मिळणाऱ्या सुखसोयी मला त्या काळात फार आकर्षित करत.कारण तुमच्या उमेदवारीच्या काळातला खूप मोठा आर्थिक आणि मानसिक ताण ह्या सगळ्याने कमी होत असतो .

पण आज मला, मी साध्या घरातून आलो आणि माझे आईवडील फार कुणी प्रज्ञावंत, विचारवंत आणि महत्वाचे नव्हते ह्याचे फार म्हणजे फारच बरे वाटते .कारण त्यामुळे माझे फार भले झाले.आणि अतिविचारी अतिप्रसिद्ध आणि ताकदवान आईवडिलांची माझ्या आजूबाजूची मुले फारच दुबळी सामान्य आणि फुकाची निघाली असे मोठ्या प्रमाणात जाणवू लागले. तुमची आडनावे तुमच्या नावापेक्षा मोठी होवून बसली कि तुमचा पराजय होत राहतो आणि सतत तुमच्या आईवडिलांचाच विजय होत असतो.

असे होण्यामागचे कारण आमच्या वेळी भारतात मुले कशी आणि का जन्माला घातली जात ह्यामागे आहे .

मुले होण्याचे कोडकौतुक आणि जन्म दिल्याचे भारावलेले फिलिंग आईवडिलांना होत असले तरी आईवडील होणे हे निसर्गाने दिलेले फुकटचे आणि कर्तृत्वशून्य काम आहे ह्याची जाणीव आजच्या तरुण जोडप्यांना असते तशी माझ्या आईवडिलांच्या पिढीला नव्हती . असुरक्षित संभोग करत बसले कि काही दिवसांनी  मुले होतात ह्यापलीकडे कोणत्याही जोडप्याचे पालक होण्यात कोणतेही कर्तृत्व नसते. आव मात्र असा आणला जाई कि आपण समाजाचे काहीतरी देणे लागत होतो ते फेडले, कुटुंबाला वारस दिला, कुलदैवताचा प्रसाद मिळाला ,वंश चालवला वगरे वगैरे फालतूपणा .मग मुलांना हे आईवडील आयुष्यभर हे ऐकवत बसत “ आम्ही तुमच्यासाठी इतके केले,आता तुम्ही आमचे ऐका”

सुदैवाने आता माझ्या पिढीतली तरुण मुले जर पालक झालीच तर दोन महिन्याच्या आत गुपचूप पोटापाण्याच्या कामाला लागतात.काही मूर्ख मुले फेसबुकवर अजूनही ‘proud parent झालो’ असे फोटो टाकतात . मुले दुसरीपासून शाळेत नापास व्हायला लागली कि लगेच ह्यांचे प्रावुडपण कमी होते आणि ते मुलांना बदडायला लागतात.

त्यात हि भारतीय पालक मंडळी सधन सुशिक्षित आणि सामाजिक विचारवंत घराण्यातील असतील तर मुले झाली रे झाली कि ती त्यांच्यावर आपली स्वप्ने लादायला लागतात .जणू आपली स्वप्ने आणि आपले उद्योगधंदे पुढे चालवायला हा जीव पृथ्वीतलावर देवाने पाठवला असावा असे आईवडिलांना वाटत असे. त्या काळी स्थलांतराचे प्रमाण कमी असल्याने सगळे आईवडील आपापल्या आईवडिलांकडेच राहत . त्यामुळे त्या बिचारया मुलामुलींवर आईवडील , आजीआजोबा , पणजीपणजोबा ह्यांनी दिवसरात पाहिलेली लाखो स्वप्ने पूर्ण करण्याची किंवा त्याचा आदर्शवाद पुढे चालवाण्याची जबाबदारी येई. आणि त्यात अश्या घरात जन्मलेल्या मुलांची पुरती वाट लागत असे . माझा एक मित्र मला म्हणाला कि माझे वडील स्मगलर असते तरी परवडले असते पण ते साले मोठे समाजसुधारक आहेत. सतत आदर्शवादी बडबड करतात आणि स्वतःचे करियर त्यात करतात .पण त्यामुळे आम्हाला साधे कॉलेजच्या कोपर्यावर बिड्या फुकत सुद्धा उभे राहता येत नाही .येता जाता सगळी पुणेरी माणसे मला त्यांचा मुलगा म्हणून ओळखतात.

मी स्वतः पालक आणि मुलांची अतिशय गंभीरपणे हिंसात्मक नाती पाहिलेली आणि अनुभवलेली आहेत आणि ह्या सर्व बाबतीत मला हे दिसले आहे कि आपल्या मुलांच्या आयुष्यात नको तेवढि  ढवळाढवळ करणारे हे सर्व पालक पांढरपेशा आणि बुद्धिवादी घरातील यशस्वी आणि जाणती माणसे होती आणि त्यांच्या मुलांचा आयुष्यातला सर्व वेळ आणि ताकद त्यांच्या आई वडिलांपेक्षा वेगळे होण्यात गेली.त्यात ती मुले दमून थकून जवळजवळ नष्ट झाली.  काही मुलांनी आईवडिलांच्या डोक्यावर यथेच्छ मिऱ्या वाटल्या आणि रागाने त्यांची घराण्याची पूर्ण बेअब्रू केली . उरलेली मुले घाबरून आईवडिलांचे अतिरिक्त गुणगान गात असतात ,त्यांनी चालवलेल्या संस्था चालवत बसतात ,त्यांचेच व्यवसाय पुढे चालवायचा प्रयत्न करत बसतात पण आतून त्यांना स्वतःचा आवाज सापडत नाही किंवा आईवडलांच्या धाकात त्या मुलांना तो सापडण्याची शक्यता नष्ट होते. अशी मुले गंभीरपणे अंतर्गत नैराश्यात जगत राहतात

सोपी उदाहरणे द्यायची तर अनेक मोठ्या फिल्मस्टार्सची किंवा खेळाडूंची मुले पाहता येतील. त्यांच्या आईवडिलांच्या जवानीचा बहर कधीच ओसरत नाही आणि त्यात हि मुलेमुली चाळीस चाळीस वर्षाची झाली तरी आईचा किंवा वडिलांचा हात धरून बसलेली असतात. आपल्याला अभिनय करता येत नाही ते आपल्या आईवडिलांचे काम आहे,  आपले नाही हे त्यांना कुणी सांगायला जात नाही. आणि ह्या पुढच्या पिढीचे बोन्सायवृक्ष होवून बसतात .तसेच गायकांच्या मुलांचे झालेले दिसते .त्यांच्या आईवडिलांचेच कौतुक आणि लाड समाजात इतके चालू असतात कि ह्या मुलांनी वेळच्यावेळी आपला वेगळा मार्ग शोधला नाही तर ती पन्नाशीची होईपर्यंत आईवडिलांचेच तंबोरे लावत बसलेली असतात. किंवा मग आईवडील मेले कि मग त्यांची चरित्रे लिहिणे हे एक बिनडोक काम अशी मुले करतात. हा भारतीय कुटुंबव्यवस्थेचा फार मोठा तोटा आहे. आपल्याकडे पुढील पिढीला आपण आपली कामे आणि स्वप्ने पूर्ण करण्याची factory म्हणून पाहतो.

अश्या अनेक प्रसिद्ध अप्पलपोटी क्रूर आणि ताकदवान आईवडिलांच्या घरात जन्मून आपली स्वप्ने धुळीला मिळालेली किंवा आपल्याला स्वतंत्र विचार करण्याची मुभाच नसलेली अनेक ओळखीची मुलेमुली मी पहिली तेव्हा मला मी साध्या आणि अजिबातच प्रसिद्ध नसलेल्या आईवडिलांचा मुलगा आहे ह्याचे फार बरे वाटले. पण त्याला थोडा काळ जावा लागला . इतरांचा नाश होताना पहिले कि आपल्याला आपले सुदैव कळते तसे झाले.

आम्ही मोठे होताना आमच्या आईवडीलानी फार विचार केला नाही आणि आम्हाला आमचे आमचे टक्केटोणपे खायला जगात सोडून दिले हे त्यांनी आमच्यावर केलेले सगळ्यात मोठे उपकार आहेत. साध्या मराठी शहरी मध्यमवर्गात जन्मल्याचे जे फायदे असतात त्यापैकी हा एक.

माझ्या आईवडीलांना माझ्या आणि माझ्या भावाच्या कार्याक्षेत्रातले काही म्हणजे काहीही कळत नाही. त्यामुळे ते आम्हाला सल्ले देत नाहीत आणि बहुमूल्य मार्गदर्शनपण करत नाहीत. ते आम्हाला एकटे सोडतात आणि आम्हाला आमच्या चुका करू देतात. अनेक वेळा आम्ही संपूर्ण हरलो आहोत तेव्हा त्यांनी घराची दारे आमच्यासाठी उघडी ठेवली आहेत हे मोठे आणि महत्वाचे काम त्यांनी केल्याचे बळ आम्हाला वेळोवेळी मिळाले आहे .

IMG_1655

अपेयपान ११

स्थलांतर केल्याचा नक्की असा एक दिवस नसतो . खूप आधी मनामध्ये आतल्याआत सामान बांधणे चालू झालेले असते .विचारांचे जाळे विणायला सुरुवात झालेली असते.

आपण शहर नक्की कधी सोडतो हे आठवेनासे होते. तो एक दिवस असा काही नसतो ती एक प्रक्रिया असते. आजूबाजूच्या वातावरणातला प्राणवायू पुरेनासा होतो, आणि मनाला पोषणासाठी वेगळ्या जगाची आस लागून राहते. मी पुणे शहर नक्की कधी सोडले ते मला आजपर्यंत आठवत नव्हते. असं काही एक दिवस होतं का? ते कळत नव्हते. पण परवा एका नव्या मित्राशी गप्पा मारता मारता त्या काळातले काही सांगता सांगता मला तो दिवस आठवला. मी शहर सोडल्याचा एक निश्चित असा दिवस होता . मित्राच्या कारमध्ये माझे सगळे समान भरून भल्या पहाटे आम्ही मुंबईत पार्ल्यात जिथे माझी राहायची सोय केली होती त्या घरी जायला निघालो होतो. फार सोपा नव्हता तो दिवस . मी सगळा प्रवास गप्प बसून केला होता . माझे भरपूर समान आणि ढिगावारी पुस्तके वरती पोचवून माझा मित्र मला म्हणाला होता कि चल मी आता निघतो . नीट राहा . काही लागले तर कळव . आणि तो  लिफ्ट पाशी गेला.

त्या घरातला फोन बंद पडला होता . घरात gas नव्हता . जुना एक फ्रीज होता जो गेली पाच सहा वर्षे बंद होता आणि नशिबाने नळाला पाणी होते. माझ्या पोटात जबरदस्त खड्डा पडला होता. आपल्याला फ्रान्समध्ये शिकताना आणि तिथला सिनेमा बघताना एकटी राहणारी माणसे पाहून तसे राहण्याचे फार आकर्षण मनात तयार झाले होते. शिवाय इथे गौरीची पुस्तके वाचून आमचे सदाशिवपेठी मन प्रत्यक्ष जाण्याधीच युरोपला पोचलेले. आता बसा बोंबलत. त्या कर्वे-परांजपे लोकांची पुस्तके वाचून भारावून जा .पहा अजून युरोपातले सिनेमे , त्यांच्या स्टायली मारायला जा . राहा एकटे.

त्या क्षणी मला पहिली उबळ आली ती म्हणजे धावत खाली जावे , मित्राला मिठी मारून म्हणावे कि माझी मोठी चूक झाली . चल सामान गाडीत भरू आणि आत्ताच्या आता मला पुण्याला घेऊन चल . पण काय कोण जाणे मी तसे केले नाही . तो परत जाताना मला वरून दिसला . गाडीत बसण्याआधी त्याने मला हात केला, तो हसला आणि त्याची गाडी कोपऱ्यावर वळून लुप्त झाली . ह्या सगळ्या गोष्टी मोबाईल फोन हातात येण्यापूर्वीच्या काळात घडल्या .

घर प्रशस्त होते. सहाव्या मजल्यावरचे हवेशीर . मजल्यावरची बाकीची दोन्ही घरे बंद . फक्त हेच एक घर राहते असणार होते. डाव्या बाजूच्या घरातले लोक अमेरिकेत राहत होते आणि उजव्या बाजूच्या  घरात नुकतीच कुणीतरी गळफास लावून आत्महत्या केली होती त्यामुळे ते घर बंद करून ते लोक निघून गेले होते. ह्या गोष्टीची भीती मला जाणवेल असे मला वाटले नव्हते पण माझा मित्र निघून जाताच मला ती भीती तीक्ष्णपणे जाणवली आणि मला हमसून हमसून रडू आले.डोळ्यांत पाणी वगरे नाही . चांगले भरपेट रडू . तिथल्या तिथे . उगाच आपण असे धाडस केले. भलत्याच विचारांच्या अधीन झालो .कशाला एकटे जगायचं आहे? चांगले आईवडिलांच्या घरात राहत होतो काय कमी होते? मन स्वतःच्याच निर्णयांना विरोध करायला लागले. मी डोळे पुसले आणि मला तेव्हा अचानक चहाची तल्लफ आली . असे वाटले कि सिनेमात लोक पितात तसं दुख्ख झाले असता गरम चहा पीत नित विचार करावा. नाक फुरफुरत . पण घरात काहीही सामानच नव्हते . मी कुलूप लावून खाली उतरलो , आणि कोपर्यावर जाऊन टपरीवर चहा प्यायला . STD बूथ वर जाऊन  पुण्याला घरी फोन करून सांगितले कि मी नीट पोचलो माझी काळजी करू नका. मी असा कधी एकटा रिकाम्या घरात राहिलो नव्हतो जिथे फक्त रिकामा ओटा आणि रिकामी कपाटे होती. Paris मध्ये मी तीन महिने एकटा रहात होतो पण ती हॉटेल ची खोली होती. आणि त्यात शेजारच्या सर्व खोल्यात आमच्या फिल्म च्या कोर्स ला आलेली मुलेच राहत होती.

घरात आलो आणि मनातला सगळं रिकामेपणा समोर येऊन पुन्हा उभा राहिला . घर उभे करायला  कुठून सुरुवात करावी ?

मग पुढच्या दोन दिवसात मी रिकामे डबे ,स्वयपाकाची भांडी, धान्य , भाज्या , मसाले , इतर किराणा सामान आणले . घर झाडून लख्ख पुसून काढले . तयार पडदे आणून ते खिडक्यांना लावले . नवीन पायपुसणी आणली .बिल्डींगच्या कचरा गोळा करणाऱ्या माणसाना माझ्या घराची वर्दी लावून दिली. gas आणला . इलेक्ट्रिशिअन , प्लंबर ह्यांना शोधून काढले . मला मोलकरणी आणि काम करणाऱ्या मावश्यांची लहानपणीपासून खूप भीती वाटायची. त्यामुळे कुणाला केर फरशी करायला ठेवायचा प्रश्नच नव्हता. मी जमतील तश्या पोळ्या करायला शिकलो . भात पिठले कोशिंबिरी आणि भाज्या यांच्यात आठ दहा दिवसात गती येत गेली. फोडण्या जमू लागल्या. हळूहळू घर माझ्यासाभोवती आकार घेत गेले आणि माझ्या मनाची तगमग शांत होत गेली .

आणि आठ दहा दिवसात ती एक सुंदर संध्याकाळ आली ज्या दिवसाचे स्वप्न पाहत मी घर सोडले होते. माझ्या पुढ्यात मी शिजवलेले गरम गरम जेवण होते .फ्रीजमध्ये गार सरबत ,पाणी आणि बियरच्या बाटल्या होत्या .घर अतिशय स्वच्छ झाले होते . घरातला landline चा फोन चालू झाला होता.  नवे पडदे वार्यावर उडत होते .घरात मडोना गात होती.  समोरच्या पार्ले बिस्कीट factory मधून ताजी गरम बिस्किटे भाजली गेल्याचा सुंदर वास आसमंतात पसरला होता.( पुढे अनेक आठवडे  मी हि बिस्किटे भाजण्याची वेळ लक्षात ठेवून त्या वेळी घरी परत यायचो . एकटेपणा कमी करण्यासाठी . कारण त्या वासाने काहीतरी घरगुती प्रेमळ वातावरण तयार होत असे. मुंबईत सूर्योदय किंवा चंद्र वगरे असे उगाच दिसत नाहीत. घरात झाडे वेली लावता येत नाहीत.आपल्याला आपल्या घरातले छोटे आनंद असे शोधून काढावे लागतात) मी गरम गरम जेवणाचे शांत घास घेत माझ्या नव्या घराकडे कौतुकाने पाहत होतो आणि स्वतः ला सांगत होतो कि आपल्याला शहर सोडून दुसरीकडे जाणे जमले आहे. शेल्फमध्ये नीट रचून ठेवलेल्या माझ्या पुण्यातल्या खोलीतून आलेल्या पुस्तकांची मला त्या वेळी मोठी सोबत वाटली . त्या क्षणापर्यंत पोचायला मात्र मला खूप मेह्नत घ्यावी लागली .

आपल्या एकटेपणाला नीट घाट ,पोत आणि आकार देत त्याचे चांगल्या गोष्टीत रुपांतर करण्याचा खेळ मी त्या दहा दिवसात शिकलो .त्यानंतरचे प्रश्न मी हळूहळू धडपडत सोडवले. ह्या नव्या शहरात आपले मित्र जमवणे.  काम शोधणे . ह्या शहराच्या वागण्याच्या चालीरीती शिकणे . हे सर्व जमत गेले. पण मुंबईतली ती संध्याकाळ मला आजपर्यंत विसरता आलेली नाही.

घरकामाला कमी मानण्याचा तो दुर्दैवी काळ होता .बाहेर जाऊन वसवस करत पैसे मिळवणे जास्त महत्वाचे मानले जाई आणि घरात राहून जाणतेपणाने  आणि नेमकेपणाने ते चालवणाऱ्या व्यक्तींना कमी प्रतिष्ठा मिळत असे . याचे कारण आमच्या पुण्यातले विनोदी आणि अर्धवट feminism. आणि  त्याचा प्रचार करणाऱ्या कर्कश्श बुद्धिमान बायका . मी त्यांचे फार कधीच  ऐकले नाही आणि घरातल्या सगळ्या मुलींना बायकांना पाहत ,त्यांच्याकडून अनेक गोष्टी शिकत वाढलो . त्या सगळ्यांनी मला घरकामाला तयार केले आणि त्याला कमी न लेखण्याचे आपल्या कृतींमधून दाखवत ठेवले.

मला आजही माझे घरकाम स्वयपाक आणि त्याची हजारो व्यवधाने आयुष्यातल्या अनेक ताणानपासून मुक्त ठेवतात .ते माझे sport आहे. क्रिकेट किंवा badminton असावे तसे . आणि जगात बाहेर पडून कर्तुत्व गाजवणार्या अनेक व्यक्तीनइतकाच आदर मला निगुतीने शांतपणे आणि संयमाने उत्तम घरे चालवणाऱ्या आणि नेटका स्वयपाक करणाऱ्या हुश्शार व्यक्तींबद्दल आहे . किंबहुना त्यांच्याविषयी थोडासा जास्तच .

IMG_1643

अपेयपान १२

गेल्या आठवड्यात P.K नायर ह्यांचे निधन झाले तेव्हा मी एक गोष्ट करण्याचा मोह टाळला ती म्हणजे फेसबुकवर जाऊन त्यांचे निधन झाले आहे हे जगाला पुन्हा सांगणे आणि ते किती महत्वाचे होते ह्याची लगेच माहिती देणे.मला त्यांच्या जाण्याने खिन्न व्हायला झाले. आपल्यासाठी अतिशय चांगले महत्वाचे आणि आपल्या आयुष्याला नीट आकार देणारे काम करून ठेवलेली व्यक्ती आता ह्या जगातून कायमची नाहीशी झाली . नायर सरांची प्रकृती चांगली नव्हती आणि वयसुद्धा खूप होते. कामातून ते निवृत्त झाले होते पण अनेक चित्रपट महोत्सवांमध्ये ते भेटत असत . उत्साहाने नव्या दिग्दर्शकांचे चित्रपट पाहायला येत असत .

माझ्याप्रमाणेच अनेक चित्रपटकलेच्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्याविषयी आदर होता . ह्याचे कारण त्यांनी परिश्रमपूर्वक जवळजवळ एकहाती उभी केलेली “राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय” ( National Film Archives Of India )  हि पुण्यातील महत्वाची संस्था . ह्या माणसाने आणि पर्यायाने ह्या संस्थेने आमची चित्रपट शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांची  आयुष्ये बदलून टाकली . आमचीच काय , देशातल्या हजारो लोकांची , ज्यांना चित्रपट बनवायचे होते , त्याचे रसग्रहण करणे शिकायचे होते , जगातल्या उत्तम चित्रपटांचा अभ्यास करायचा होता आणि आस्वाद घ्यायचा होता.

पाठीला किंवा मांडीला खाज आल्यावर खाजवून आनंद होतो तश्या प्रकारची सोपी आणि तात्पुरती करमणूक करून घेणे हा भारतीय व्यावसायिक चित्रपटसृष्टीचा आजपर्यंतचा विशेष उपयोग मानायला हवा. आपण एक सततचा  दुखी आणि दुर्दैवी  समाज असल्याने वसवसलेली आणि उफाळलेली करमणुकीची भूक अधाश्यासारखी भागवून घेणे असेच आपल्याकडच्या बहुतांशी चित्रपटांचे काम असते.  चित्रपटांचा समाजाला एव्हढाच उपयोग असतो असे आपण मानतो . हे मनोवृत्ती आजही चालू असेल तर नायर सरांनी पूर्वी चित्रपटाच्या मोठ्या संपन्न वारश्याचे जतन आणि संग्रह करणारी संस्था उभारूया अशी कल्पना मांडली असेल तेव्हा किती लोकांनी त्यांना गंभीरपणे घेतले असेल ह्याचा विचारच न केलेला बरा. त्यांनी आपले जवळजवळ सर्व आयुष्य ह्या कामासाठी वापरले . ते केल्याबद्दलचे एक शांत समाधान त्यांच्या चेहऱ्यावर सतत दिसत असे. ते अतिशय संथ आणि सौम्य असे व्यक्तिमत्व होते . एक शास्त्रज्ञ , एक खेळकर संग्राहक आणि एक जाणकार इतिहासकार अशी सगळी रूपे तिथे एकवटलेली .

NFAI हि संस्था  पुण्यात आत्ताच्या फिल्म इन्सटीटयूटच्या प्रांगणात एका छोट्या बंगलीवजा इमारतीत सुरु झाली आणि कालांतराने त्याची मोठी देखणी वास्तू प्रभात रोडवरील जुन्या barister जयकर ह्यांच्या बंगल्यात उभी राहिली . जुन्या भारतीय चित्रपटांच्या प्रिंट्स आणि निगेटिव्ह चे काळजीपूर्वक जतन करणे आणि जगभरातील उत्तमोत्तम जुन्या आणि नव्या चित्रपटांच्या प्रिंट्स चा संग्रह करणे , चित्रपटाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकाना उत्तम ग्रंथालय आणि अभ्यासाची साधने उपलब्ध करून देणे हे ह्या संस्थेच्या स्थापनेमागचे महत्वाचे उद्दिष्ट .

माझी पुण्यातील महाविद्यालयीन काळातील आयुष्याला ह्या संस्थेमुळे फार मोठी कलाटणी मिळाली . ह्या संस्थेचे नायर सरांनी उभारलेले एक देखणे चित्रपटगृह होते जिथे दर शनिवारी भारतातील आणि संपूर्ण जगभरातील उत्तमोत्तम चित्रपट मोठ्या पडद्यावर दाखवले जात. अजूनही हा शनिवारचा फिल्म क्लब चालू आहे. ह्या चित्रपटगृहाचे एक मोठे अदबशीर वैशिष्ठ्य असे कि तिथे आत जाताना बाहेर चपलाबूट काढून शिरावे लागते. लाल मखमलीच्या खुर्च्या आणि पायाखाली उबदार गालीचा . समोर पांढरा मोठ्ठा पडदा. तिथे आम्ही लहान वयातच अनेक भारतीय , रशियन , जपानी , इटालीयन , फ्रेंच दिग्दर्शकांचे चित्रपट दर शनिवारी जाऊन पाहू शकायचो . आपल्या नाचगाणी आणि दंगेधोपे ह्यांच्या पलीकडे वेगळा चित्रपट आपल्या देशातही आणि बाहेरही बनतो ह्याची जाणीव आम्हाला झाली आणि उत्तम चित्रपट ३५ mm च्या प्रिंट वर बघण्याचे भाग्य आम्हाला घरबसल्या पुण्यात राहून सहजपणे मिळाले. नायर सर तेव्हा सरकारी नोकरीतून निवृत्त झाले होते पण ते आवर्जून शनिवारच्या ह्या फिल्म क्लबला येत. सगळ्यांसोबत बसून सिनेमा पाहत आणि नंतर अनोळखी लोकांशी मोकळेपणाने गप्पाही मारीत . मी माझी पहिली short फिल्म बनवेपर्यंत कधी त्यांच्याशी जाऊन प्रत्यक्ष बोलण्याचे धाडस केले नव्हते .

आपल्यापैकी कुणी ‘सिनेमा पारादिसो’ हा जुना इतलिअन सिनेमा पहिला आहे का ? त्या सिनेमातला लहान मुलगा म्हणजे आम्ही सगळे शनिवारचे प्रेक्षक  होतो आणि नायर सर हे त्या चित्रपटातले फिल्म प्रोजेक्टर चालवणारे त्या मुलाचे मोठ्या वयाचे मित्र होते.

अशी माणसे गेली कि काय करायचे ? माणूस जाण्याचे दुक्ख होते जेव्हा माणूस काम अर्धवट सोडून जातो किंवा त्याच्या कामाला पूर्णत्व येऊनही न्याय मिळत नाही . नायर सरांच्या कामाला नुसते पूर्णत्व आले असे नाही तर त्यामुळे भारतात दिग्दर्शक , लेखक आणि प्रेक्षकांच्या अनेक पिढ्या घडल्या . अनेक चित्रपटमहोत्सव भरवणे शक्य होवू लागले. भारतीय चित्रपटांचा अनेक परदेशी विद्यापीठांमध्ये अभ्यास सुरु झाला . अनेक जुन्या नव्या महत्वाच्या चित्रपटांच्या प्रिंट्स आज पुण्यात NFAI मध्ये काळजीपूर्वक जतन करण्यात आल्या आहेत. पुस्तके आहेत . सिनेमांच्या जुन्या जाहिराती आहेत . रसिकांना आणि अभ्यासकांना मदत करणारी माणसे आहेत . असे असताना नायर सरांच्या शारीरिक मृत्यूचे वाईट मला वाटले नाही . एका संपन्न अवस्थेत त्यांनी आम्हाला कायम ठेवले आणि ते स्वतः शांतपणे प्रसिद्द्धीचा हव्यास न करता केरळमधील आपल्या गावी आणि मध्येमध्ये पुण्यात असे सतर्कपणे जगले . त्यांनी त्यांचे जगण्याचे कारण संपूर्ण केले होते म्हणून त्यांच्याविषयी कोणताही गळेकाढू शोक मला कधीच करता येणार नाही .

एरवी शांत असणार्या नायर सरांचे एक वेगळे रूप मी आयुष्यात एकदाच पाहिले होते. मी त्यांना एकदा आवर्जून माझी एक short फिल्म दाखवली होती . आम्ही नेहमी भेटत असू असेही नाही . २००९ साली  केरळमधील त्रिवेन्द्रम अंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात माझ्या “गंध “ ह्या चित्रपटाची प्रेस कॉन्फरन्स  होती . ती सुरु झाल्यावर काही वेळाने शांतपणे नायर सर तिथे येऊन पुढच्या रांगेत बसले . मी त्यांना स्टेजवरून नमस्कार केला . प्रश्नोत्तरांना सुरुवात झाली होती आणि अचानक काहीतरी वेडेवाकडे वातावरण तयार झाले. केरळमध्ये सर्व कलात्मक रसग्रहण हे राजकीय दृष्टीकोनातून होते. आणि तिथले ‘राजकीय’ म्हणजे मार्क्सिस्ट . शब्दाला शब्द वाढत गेले आणि माझ्या स्वभावानुसार मी भडकलो आणि प्रेक्षकांच्या प्रश्नांना रागावून उत्तरे देऊ लागलो . नायर सर अचानक उभे राहिले आणि चिडीचूप शातंता झाली . ते मागे वळले आणि त्यांनी प्रेक्षकांना आणि पत्रकारांना फैलावर घेतले. आपल्याकडे वेगळ्या राज्यातून आणि वेगळ्या भाषेत सिनेमा बनवणारा एक दिग्दर्शक आला आहे . त्याचे बोलणे समजून न घेता तो तुमच्या मतांच्या फूटपट्ट्यानमध्ये बसत नाही म्हणून त्याच्याशी सभ्यता सडून बोलण्याचा अधिकार तुम्हाला कुणी दिला? ह्यासाठी आपण हे चित्रपटमहोत्सव भारावतोय का ? मग खाली बसून त्यांनी मला बोलायला सागितले आणि पुढची प्रेस अतिशय नीट पार पडली . मी खाली उतरलो आणि सरांना thanks म्हणालो आणि त्यांना माझ्या फिल्म च्या शो ला यायचे आमंत्रण दिले. ते मला हसून म्हणाले अरे मी तुझी फिल्म पहिली नसती तर तुझी बाजू घेऊन भांडलो कशाला असतो ? मला ती फिल्म खूप जास्त आवडली आहे. ती माझी नायर सरांची शेवटची भेट . त्यानंतर ते मला प्रत्यक्षपणे कधीच भेटले नाहीत

नायर सरांसारखी आपले आयुष्य घडवणारी  माणसे एका प्रकारे अप्रत्यक्षपणे सतत राहतील सोबत असतील असे वाटते. पण तसे होत नाही. शरीराचा मृत्यू होतो आणि मग एक खोलवर खिन्नता तयार होते. ती खाजगी असते . काही महत्वाच्या माणसांचे मोल सगळ्या जगाला असतेच असे नाही मग आपण कुणाकडे अशी खिन्नता व्यक्त करणार ?

P K नायर सरांवर The Celluloid Man नावाचा अतीशय सुंदर माहितीपट शिवेंद्र सिंघ डुंगरपुर यांनी २०२१२ साली बनवला आहे . भारतीय चित्रपटावर प्रेम असणार्या प्रत्येकाने पहावा असा. त्या माहितीपटाचा You Tube वर ट्रेलर आहे . मी खाली त्या ट्रेलरची लिंक देत आहे

https://www.youtube.com/watch?v=mTPcHAKk4bo

 

IMG_1650 (1)

 

सचिन kundalkar

kundalkar@gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s