अपेयपान लोकमत मधील लेखमाला भाग १८ ते २२

                                 अपेयपान १८

मी Paris मध्ये अडीच महिने शिकत असताना माझ्या मनात तिथून उठून युरोपमधील इतर शहरांमध्ये फिरायला जायचे सारखे येत होते . हि गोष्ट १९९९ सालची आहे . मी फ्रेंच सरकारची चित्रपटाच्या शिक्षणाची एक शिष्यवृत्ती मिळवून paris च्या फिल्म स्कूल मध्ये एका कार्यशाळेत सहभागी होण्यासाठी गेलो होतो. माझा पहिला परदेश प्रवास होता तो . पहिला परदेशप्रवास आणि पहिला विमानप्रवास सुद्धा. मे महिन्याच्या शेवटी मी तिथे पोचलो आणि लगेचच paris ने मला मिठीत घेऊन गिळून टाकले. तेव्हा फ्रांस हा देश स्वतःह्चे आर्थिक आणि सांस्कृतिक सार्वभौमत्व टिकवून होता . Paris शहराला स्वतःचा एक ताजा वर्तमानकाळ होता. आज युरोपिअन युनियन आल्यानंतर जे तेथील शहरांचे होवून बसले आहे तसे बिचारेपण paris ला त्या वेळी नव्हते. भारतात फ्रेंच भाषा शिकण्याला एक विशेष सांस्कृतिक महत्व होते आणि paris शहराच्या मिठीत जाणे फार सोपे नव्हते.

एखाद्या जादूच्या गुहेत फिरावे तसा मी ते शहर नुसते पिऊन घेत होतो . संगीत , सिनेमा , शिल्पकला , साहित्य ह्या सर्व क्षेत्रात माणसाने जे जे काही आजपर्यंत उत्तम केले आहे ते सगळे तिथे समोर सहज बघण्यासाठी उपलब्ध होते. रोजचे वर्ग संपले कि सोबतच्या इतर देशांमधील मुलांसोबत हे शहर पाहण्यात , तिथले संगीत ऐकण्यात, म्युझियम्स पालथी घालण्यात आमचा वेळ कसा जात असे ते कळतच नव्हते .

पण काही दिवसांनी माझ्या मनाला अशी एक उगाच रुखरुख लागून राहिली कि आपण एव्हडे तरुणबिरूण वयाचे , युरोपात आलोय आणि आपण हे सगळे काय करत बसलो आहोत ? किती सदाशिवपेठी जगतोय आपण इथेही ? नुसती म्युझियम्स आणि सिनेमे कसले पाहिचे ? जरा वाईल्ड असे काहीतरी केले पाहिजे . हे Paris चे कलात्मक कौतुक खूप झाले . खूप जुनेजुने काही पाहून झाले आता जरा रात्री बाहेर पडून मस्त जगू . Paris च्या रंगेल रात्री असे ज्यांना म्हणतात त्या जरा अनुभवू . झाले ठरले तर मग . एकदा ठरले कि आपले ठरते . आपण लगेच ते अमलात आणतोच .

संध्याकाळी कॉलेज संपले कि मी परत सगळ्यांसोबत हॉटेलवर जाणे टाळू लागलो . माझ्यासोबत शिकायला क्रांगुत्सा ह्या अतिशय अवघड नावाची रुमानियन मुलगी वर्गात होती. तिला मी म्हणालो कि आपण आजपासून परत रूमवर न जाता इथेच कपडे बदलून जरा पब्स मद्ध्ये किंवा नाईट क्लबमध्ये जाऊ . ती तयार झाली आणि एकदा सोमवारी शेवटचा क्लास पाच वाजता संपताच बाहेर पडलो . पण मला लक्षात आले कि paris ला रात्र सुरु होते त्या वेळी मला झोप येते. मला जागताच येत नाही . साडेदहा अकरा वाजताच जांभया आणि झोप यायला लागते. मी आणि क्रांगुत्सा मोन्मार्त्र वरील वेगवेगळ्या जागी बियर प्यायला , डान्स पाहायला , करायला जायला लागलो . रात्रीचे आणि दिवसाचे अशी दोन paris आहेत . पण ते रात्रीचे paris उगवायला रात्रीचे बारा वाजायला लागतात आणि झोप माझ्याचाने आवरत नाही . शिवाय सकाळी ८ वाजता क्लासेस न हजार राहायचे असे . उगाच शहाणपणा करून दोन तीन दिवस आम्ही मोठे हिरोगिरी करत मुलां रूज सारख्या मादक नाईटक्लब पाशी जाऊन आलो पण आम्हाला लक्षात आले कि त्याची तिकिटे आम्हाला परवडण्यासारखी नाहीत आणि तिथे भरत नाट्य मंदिरात जाऊन तिकीट काढून आत जावे तसे जाता येत नाही . तिकिटे आठवडा आठवडा आधी book करावी लागतात . त्यामुळे तो कॅनकॅन नावचा सुप्रसिद्ध फ्रेंच नाच आम्हाला बघता येणार नव्हता. श्या . फार वाईट वाटले मला. काहीतरी रंगेल राडाघालू करणे फार आवश्यक होते . नाहीतर paris ला राहून काय ती एखाद्या सिनेमातल्या नर्स सारखी दिसणारी मोनालिसा बघून आलो फक्त असे पुण्यात येऊन सांगावे लागले असते . ( अत्यंत सुमार टुकार पण तरीही जगप्रसिद्ध असे जर काही जगात असेल तर ती मोनालिसा आहे)

माझ्या वर्गातला चिली हून आलेला बेन्जामिन नावाचा मुलगा रोज रात्री नव्या पोरी पैसे देऊन मिळवे आणि त्यांना स्वतःच्या खोलीवर घेऊन येत असे.तो माझ्या शेजारी राहत होता आणि मी भांग बिंग पाडून सकाळी अतिशय वेळेत ब्रेकफास्ट साठी जायला दर उघडले कि त्याच्या खोलीतून कधी रशियन , कधी अरबी कधी spanish मुली बाहेर पडत . हे पहा , ह्याला म्हणतात मजा करणे असे मी स्वतःला म्हणत असे . पण मला क्रांगुत्सा म्हणे कि सचिन तू जर रोज साडेदहा अकरा वाजताच झोपलास तर तू कशी मजा करणार इथे ? तू मला साधा बाहेर रस्त्यावर हातात हात घेऊ देत नाहीस , तुझ्याचाने काही होणार नाही . तू आधी लवकर झोपायची आणि लवकर उठायची सवय बंद कर . आणि जरा मोकळेपणे नाचायला शिक . जाड असलास म्हणून काय झाले ? ढोली माणसे काय नाचत नाहीत कि काय . त्या ढगळ pant घालून सारख्या त्या वर ओढत रस्त्यावरून फिरू नको . चांगली jackets घाल. चांगली मैत्रीण होती म्हणून ती मला काय वाट्टेल ते बोलत असे. आणि माझ्या मनात राग येऊ लागला होता . सगळ्याचा राग . पुण्याचा राग , शाळेचा राग , मराठी कवितांचा राग , सानेगुरुजींचा राग , नातेवैकांचा राग . LIC जीवनबिमा , बँक ऑफ इंडिया , निरमा पावडर , अमूल , चितळे सगळ्यांचा राग . सगळ्या मराठी पुस्तकांचा आणि सिनेमाचा राग. वपु पुलंचा राग . असं कसा बनलो मी ? हुशार शिस्तप्रिय चांगला मुलगा ? काय घंटा मिळवले मी हे सगळे बनून ? मी का नाही पैसे देऊन मजा करायची ? मला साली झोप काय येते रोज ? शिव्या घालायचो मी स्वतःला.

मी तेवीस वर्षाचा आहे आणि अजुनी भारतात आईवडिलांकडे राहतो , ते माझी शिक्षणाची फी भरतात हे मी तीथे मित्रांना सांगितले तेव्हा प्राणी संग्रहालयातील जनावराकडे पहावे तसे सगळे माझ्याकडे पाहत राहिले. कारण आमच्या वर्गातील बहुतेक मुले अठराव्या वर्षी घराबाहेर पडली होती आणि नोकर्या करून शिकत होती , किंवा परवडत नाही म्हणून अनेकांनी कॉलेज सोडले होते . अनेकांनी देश सोडले होते . क्रांगुत्सा म्हणाली मी फार कष्ट करून हि स्कॉलरशिप मिळवली आहे . मला फिल्म कॅमेरा woman व्हायचे आहे . मी आता परत माझ्या देशात जाणार नाही . कम्युनिझमने आमची वाट लावून टाकली आहे . ( आज ती युरोपात उत्तम कॅमेरा करणाऱ्या स्त्रियांपैकी एक आहे .)

मी ह्यातली एकही गोष्ट अनुभवली नव्हती . मी अतिशय स्थिर साचेबद्ध आणि काही नवे न घडणाऱ्या समाजातून आणि अतिशय लाडावून टोपलीखाली मुले ठेवतात अश्या भारतीय कुटुंबपद्धतीतून तिथे गेलो होतो. त्यामुळे माझ्यात हा दोष होता कि मी सगळ्याला हे चांगले आहे , हे वाईट आहे असे लगेच म्हणून टाकायचो. लोकांना लगेच नैतिक कप्प्प्यात टाकून जोखायचो.

मी पैसे देऊन वेश्यांकडे गेलो नव्हतो , मी गुन्हा केल्यासारखे न वाटता कधी दारू प्याली नव्हती , कधी ड्रग्स केले नव्हते, तेव्हा तर साधा गांजाही प्यायला नव्हता . साधे paris मध्ये लोक सारखे करतात तसे दिवसा ढवळ्या कुणाला रस्त्यात उभे राहून kiss केले नव्हते . मला हे सगळे करून संपून जायचे होते आणि माझे काय होते आहे ते पहायचे होते .

एक दिवस मी रस्त्यावरून जात असताना Amsterdam ची तिकिटे स्वस्त आहेत असे लिहिलेली जाहिरात वाचली आणि का कुणास ठावूक फारसा विचार न करता मी आत त्या travel agency मध्ये शिरलो.

अपेयपान १९

मी पहिल्यांदा संपूर्ण एकट्याने असा केलेला प्रवास हा Paris हून Amsterdam चा . ज्या प्रवासाला कोणतेही असे काहीही कारण नव्हते. ना मला त्या शहराची खूप माहिती होती . Paris ला मी शिकायला आलो होतो आणि ह्या आधी विनाउद्देश एकट्याने अशी कोणतीही भटकंती मी आयुष्यात केली नव्ह्ती. मी पुढे जे एकट्याने अनेक आणि उगीचच प्रवास केले त्यातला हा पहिला. आणि म्हणून त्या दोन दिवसांमधील सगळे अनुभव माझ्या मनावर अजूनही गडद उमटले आहेत.

संपूर्ण रात्रभर बसमधून प्रवास करून मी पहाटे Amsterdam मध्ये पोचलो तेव्हा ते शहर नुकतेच झोपायला गेले होते. एका होस्टेल मध्ये माझी राहायची सोय केली होती तिथे माझ्या बस च्या ड्रायव्हरने मला सोडले आणि तो निघून गेला. होस्टेल वर माझ्याच वयाच्या विशीतल्या जगभरातून आलेल्या मुलामुलींची तुफान गर्दी होती आणि मी खोलीत पाउल ठेवले तेव्हा ते सगळे रात्रभर कुठेतरी नाचून झोपायला आले होते. माझ्याशी बोलण्यात किंवा मी कोण आहे कुठून आलो आहे हे असले काही गप्पांमधून विचारण्याची त्या कुणालाच शुद्ध नव्हती. खोलीत दहा बेड होते आणि बाहेर चार सामायिक बाथरूम्स होती . मी गपचूप तयार झालो आणि सामान साखळीने पलंगाच्या पायाला बांधून ,त्याला कुलुपे घालून , महत्वाच्या गोष्टी अंगावर घेऊन सकाळीच बाहेर निर्मनुष्य शहरात आलो .

एकट्याने केलेल्या प्रवासात पहिल्यांदा अंगावर येऊन आदळतो तो अतिशय एकटेपणा. तो पेलायला भरपूर प्रवास करून शिकावं लागतं .त्या एकटेपणालाच घाबरून बहुतांशी लोक ओळखीच्या घोळक्याने प्रवास करतात. नव्या अनोळखी शहरात कितीही जादूमय गोष्टी असल्या तरी प्रथमदर्शनी तिथे एकट्याने पाउल ठेवताच , विशेषतः पाश्चिमात्य शहरांमध्ये , आपल्याला पोटात खड्डा पडेल अश्या रिकामेपणाला समोर जावे लागते.

त्या सकाळचा माझा सगळा एकटेपणा घालवला Vincent Van Gogh ने . Amsterdam येथे त्याच्या चित्रांचा समग्र आणि मोठा संग्रह आहे. मी अकराला उघडणाऱ्या म्युझियमच्या बाहेर साडेदहापासूनच रेंगाळत होतो आणि ते उघडताच आत धावत जाऊन Potato Eaters ह्या चित्राला भेटणारा मी पहिला होतो. सुर्यफुले , पिवळीधम्मक शिवारे , चांदण्यांनी भरलेले रात्रीचे आभाळ , स्वतः ची खोली. माझी अंगावर काटा उभा राहिला. आजपर्यंत पहात होतो त्या चित्रांच्या प्रिंट मधून Van gogh हा चित्रकार मला उर्जा देत होता पण आज त्याची चित्रे प्रत्यक्ष पाहताना अंगातून वीज जावी तसे काही होते . मी धडपड करत इथे आल्याबद्दल मला खूप बरेच वाटले . potato eaters बघताना माझ्या डोळ्यात पाणी आले. असे सगळे त्या वेळी प्रवास करताना सतत होत असे. आता कधीच इतके भावूक काही वाटत नाही. पण त्या वेळी असे वाटे कि कोण कुठले आपण , आपली परिस्थिती नसताना कुठून इथे येऊन उभे राहिलो आणि हे काय सुंदर दिव्य आपल्यासमोर साकारले जाते आहे . मी संपूर्ण चित्रांचा संग्रह तीनदा फिरून पहिला आणि मनामध्ये साठवून ठेवला. त्या काळी असे वाटत असे कि परत इथे येऊ न येऊ . सध्या वाटतो तसा सहज आत्मविश्वास आणि सोपेपणा माझ्या मनात त्यावेळी जरासुद्धा नव्हता . नुसतेच अप्रूप . सगळे अनुभव एकदाच मिळणार आहेत असे वाटायचे आणि सगळ्याच चांगल्या गोष्टींचा उपभोग घेताना मन आसुसून जायचे. मला आज तो भाबडेपणा फार आठवतो . कारण मी वयाने मोठा झालो तसा तो गमावून बसलो आहे.

ट्युलिपची फुले पाहायला जाण्याइतका पुणेरी मी तेव्हाही नव्हतो त्यामुळे आमच्या बसमधील त्या सहलीला नाही म्हणून मी एकट्याने पायी शहर भटकायचे ठरवले.

दुपार झाली तसे माझ्या मनात असलेल्या धाडसाचे बीज रस्त्याच्या कोपर्यावर उगवू लागले. मी गेल्या रविवारच्या लेखात लिहिल्याप्रमाणे मला स्वतःच्या आखीव शहाण्या मनाचा कंटाळा आला होता. आणि सुप्तपणे amsterdam ला एकट्याने निघून यायचे कारण हे van gogh आणि rembrant चित्रे बघणे हे नसून sex आणि Drugs ह्या दोन बाबतीत सगळे युरोपात जाऊन करतात ती adventures करणे हे होते.

आता दुपार झाली तसे आपण इथे का आलो आहोत ह्याची आठवण मला माझे मन करून द्यायला लागले. शहर आता फुलू लागले होते. कोपर्या कोपर्यावर हव्या त्या प्रकारची शरीरे उपलब्ध होती.मी एकटा होतो. निर्णय माझा होता. आता कोणतीही तक्रार करायला जागा नव्हती . साध्या पब्स मध्ये सुद्धा हवी ती ड्रग्स मिळतात हे माझ्या ड्रायव्हरने मला सांगितले होते.

इंग्लिश चित्रपटात तरुण मुले प्रवासात जगताना दाखवतात ते पाहून आपण वर्षानुवर्षे चेकाळून गेलेलो असतो तसे माझे झाले होते. मला आजही ती amsterdam मधील दुपार आठवते कारण आपण खरे आतून कोण आहोत ह्याची माझी स्वतःची ओळख आणि माझा माझ्याशीच झगडा त्वेषाने आतून चालू होता . मला वाटले होते कि मी त्या दुपारी मनातल्या सुप्त भुका भागवून टाकीन . पण मी तसे काहीही केले नाही . स्वताशी भांडत मी रस्त्यांवरून फिरत राहिलो. निरुद्धेश . जे दिसले ते पाहत. पण जे ते धाडसाचे एक पाउल असते ते उचलून विकत घेतलेले sex किंवा ड्रग्स ह्या दोन्हीच्या जवळपासही मला जाता आले नाही . आपल्याला जर आज ते करणे जमले नाही तर यापुढे कधीही जमणार नाही हे माहित असूनही . मनाला सर्व प्रकारे ढकलूनही मी कोणतीही हिरोगिरी त्या दिवशी करू शकलो नाही आणि सूर्य मावळताना माझाच मला कंटाळा आला. राग आला. मी कोण आहे ,कसा माणूस आहे ह्याची ओळख पटल्याचा तो राग होता. मी साधा वाचणारा , चित्र बघून आनंदी होणारा, माणसांशी गप्पा मारायला आवडणारा मुलगा आहे . मी माझ्या आईवडील नातेवाईक ह्यांच्यापेक्षा फार वेगळा नाही , मी फ्रेंच कादंबर्या आणि सिनेमात जगणाऱ्या पात्रांसारखा नाही , मी रक्तामासाने , मनाने तोच आहे ज्याला त्याच्या घराने आणि जन्मागावाने घडवले आहे. मला मी इतरांपेक्षा खूप वेगळा धाडसी आक्रमक जे हवे ते लगेच मिळवणारा यशस्वी मुलगा आहे हे सत्य हवे होते पण ते खरे नव्हते. समोर सोपेपणाने हवे ते मिळण्याची सोय असताना मला ते उपभोगता येत नव्हते. त्या दुपारी माझ्यातले मोठे द्वैत संपुष्टात आले. आणि मी स्वतःशी भांडून मग शांत झालो तेव्हा मग मला amstermad शहर होते तसे समोर दिसायला लागले. किती सुंदर आहे ते शहर .

पुढचे दोन दिवस मी शहरात खूप भटकलो , उत्तम जेवणाची चव घेतली , फोटो काढले, अनोळखी माणसांकडे पाहून हसलो , होस्टेल वरच्या अमेरिकन मुलांशी गप्पा मारल्या , anne Frank ह्या तेथील कम्पलसरी मुलीचे घर पाहून कम्पल्सरी हळहळलो , कालव्यांमधून बोटींमधून फिरलो. आणि रात्री तिथल्या सुप्रसिद्ध वेश्या वस्तीत जाऊन काचेच्या खिडक्यांमध्ये उभ्या असलेल्या बायका जवळ जाऊन पाहिल्या आणि Rembrand ची चित्रे डोळे भरून पाहिली.

दुसर्या दिवशी मी एकटा बसून होतो तेव्हा मला अचानक रडायला आले. खूप जास्त. कसले आणि का ते कळले नाही . पण मी त्या दिवशी एकटाच रडलो हे मला अजुनी आठवते. बहुदा एकट्याने प्रवास केल्याबद्दलचे रडू असावे. सगळ्यांना सोबत कुणी न कुणी असताना आपण एकट्याने अनोळखी शहरात फिरणे हे फार पोकळी निर्माण करणारे असते.

दुपारी एका पबमधून बियर पिऊन बाहेर पडताना एक माणूस माझ्या मागेमागे चालत यायला लागला , मला ते जाणवू लागले कि तो आपला पाठलाग करतो आहे. मी वेग वाढवला. एका गल्लीच्या कोपर्यावर त्याने मला थांबवले आणि विचारले कि मला tablets हव्या आहेत का. मी नको म्हणालो. तो म्हणाला तुझ्याकडे काही dollars असतील तर मी त्याची चांगली किंमत देयीन. मी नको म्हणून निघून जावू लागतो तेव्हड्यात दोन्ही बाजूंनी कर्कश्य होर्न वाजवत पोलिसांच्या गाड्या आल्या आणि काही कळायच्या आत सहा पोलिसांनी आम्हाला दोघांना घेरले.

पोलिसांनी माझी झडती घेतली , माझा passport पहिला तेव्हा मी थंडीतही घामाने संपूर्ण भिजलो होतो. मला passport परत देऊन तो पोलीस मला thanks आणि sorry म्हणाला. त्या माणसाच्या मागे पोलीस तीन दिवस होते. त्याने ड्रग्स विकायचा प्रयत्न केला का ह्याची जबानी देणारा माणूस त्यांना हवा होता . मी हो म्हणालो. एक सही केली आणि त्या माणसाला गाडीत टाकून , मला तसदी दिल्याबद्दल sorry म्हणून पोलीस निघून गेले.

CixnkjgWsAALnjl.jpg-large

                                   अपेयपान २०

स्वतःच्या आनंदासाठी काम करणारे आणि त्यात परिपूर्ण वाटणारे लहानपणी आमच्या आजूबाजूला कुणीही नसावे हि फार मोठी दुर्दैवी अशी गोष्ट होती. एकाही शहाण्या माणसाला तेव्हा असे वाटले नाही कि आपल्या मुलांना त्यांच्या कोवळ्या वयात हे सांगावे कि आपण जे काम आयुष्यभर करण्यासाठी निवडतो त्यात आपला आनंद असायला हवा. काम करायचे ते पैसे मिळवायला, पोटाची खळगी भारायला, संसाराचा गाडा ओढायला अशीच आणि फक्त अशीच उदाहरणे आमच्या डोळ्यासमोर होती .

आपल्याला अनेक वेळा आपल्यापेक्षा मोठ्या माणसांना खूप कळते असे वाटत असते पण आपण थोडे मोठे झाल्यावर आपल्याला लक्षात येते कि आपल्या भोवतालची वयाने ज्येष्ठ माणसांची पिढी हि अतिशय घाबरट ,सरधोपट आणि शून्य दूरदृष्टी असलेली होती. पण आपल्याला हे कळते तेव्हा उशीर झालेला असतो आणि त्या पिढीने आपले खेळण्यातले माकड बनवून झांजा वाजवत नोकरीच्या आणि लग्नाच्या बाजारात विकायला काढलेले असते . आणि त्यांचा वंश आणि फालतू कुळाचार चालवण्याची सोय करून घेतलेली असते.

आईवडीलांना आणि एकूणच वयाने मोठ्या माणसांना काहीही कळत नसते .ती अतिशय साधी भित्रट आणि चारचौघांसारखे वागणारी माणसे असतात. ज्या ज्या मुलांनी प्रमाणाबाहेर जाऊन आपल्या आईवडिलांचे ऐकले आहे त्यांना पुढे आयुष्यात कंटाळा , नैराश्य आणि स्वतः वरचा राग ह्या भावनांना सामोरे जावे लागले आहे. आणि आईवडीलाना फाट्यावर मारायला आपल्याला कधीच कुणीच कुठेच शिकवत नाहीत . ते आपले आपल्याला समजून उमजून वेळेतच करावे लागते.

स्वतःच्या घराविषयी आणि आणि स्वत च्या परीसराविषयी आलेला राग आणि कंटाळा तुम्हाला नवे काहीतरी करायला प्रवृत्त करत असतो. त्यामुळे आईवडिलांनी आपल्या मुलाना योग्य वयामध्ये तो कंटाळा आणि राग येत असेल तर येऊ द्यावा आणि मुलांना चार पैसे देऊन सरळ देशोधडीला लावावे म्हणजे रखडत पडत झडत मराठी कुटुंबातली वरणभात खाऊन पुष्ट झालेली गोरीगोमटी बाळे योग्य वेळेत नव्या चार गोष्टी शिकतील.

असे जर केले नाही तर घराच्या अंगणात वाढवलेली अशी मुले आईच्या मांडीवरून बायकोच्या मांडीवर जातात आणि तिने बनवलेले उपासाचे पदार्थ भरवून घेतात. आणि अश्या मुली इतके दिवस वडिलांचे पैसे खर्च करीत असतात त्या आयुष्यातला उरलेला वेळ नवऱ्याचे पैसे खर्च करतात आणि तोंडाला रुमाल बांधून दुचाकीवरून गावभर उंडारत बसतात. आणि महर्षी कर्वे रोडवरचे ट्राफिक उगाच वाढवतात. आमचे बहुतेक सगळे पुणे हे अश्याच माणसांनी भरलेले आहे.

माझ्या कुटुंबातील लोकांनी माझे आडवयात तयार होणारे राग , संताप आणि एखाद्या सांस्कृतिक डबक्याप्रमाणे वाटणाऱ्या पुणे शहराविषयी येणारा कंटाळा सहन केला आणि मला घर आणि शहर सोडून जायची परवानगी दिली त्यामुळे माझे किती भले झाले हे मी सांगूच शकत नाही.

जन्मागावाचा कंटाळा येणे आणि कुटुंबातील लोक अतिशय नकोसे होणे हि एका ठराविक वयात सहजपणे उद्भवणारी चांगली भावना आहे. ती मुलांच्या मनातून मारून टाकू नये. त्यांना घराबाहेर पडून प्रवास करायला , टक्केटोणपे खायला , चार ठिकाणी डोके आपटून फुटायला , दोन तीन फसवणूका व्हायला मदत करावी . मग मुले त्यांना जे करायचे आहे ते करून , चार अनुभव घेऊन घरी परत येतात. किंवा येत नाहीत. पण निदान एका ठराविक वयात त्यांनी ज्या गोष्टी करायला हव्या त्या ते करतात. प्रमाणाबाहेर चुका करण्याचे एक वय असते . त्या वयात त्या केल्या नाहीत तर आयुष्यभर फार मोठी चुटपूट मनाला लागून राहते. ज्या त्या वयात त्या त्या चुका करायलाच हव्यात. नाहीतर आपण आपल्या पुढच्या पिढीला काय शिकवणार ?

काहीतरी मजेशीर घडते आहे सध्या . हल्ली पुन्हा तरुण मुलांमध्ये विशीतच लग्न करायची fashion आलेली दिसतेय. मध्ये निदान तिशी पर्यंत लग्न थांबवायचा विचार रुजू लागला होता. गेल्या महिन्यात आमच्या ओळखीतल्या दोन लहान लहान मुलांनी एकदम दोन लहान मुलींशी लग्नेच करून टाकली. एकदाही बाहेर कुठे affair नाही , चार दोन प्रेमभंग नाहीत . लग्नाआधी दोनचार शरीरे हाताळायला शिकेलेले नाहीत . वाटले- झाले- केले. अशी लहान लहान बाळे हल्ली लग्न करताना मी पाहतोय तेव्हा मला काळजीच वाटते. चुका करायच्याच राहून गेल्या बिचार्यांच्या. आता बसा बोंबलत. बाईला एकच बुवा आणि बुवाला एकच बाई . एकमेकांच्या कमरेचे घेर आयुष्यभर मोजत बसावे लागणार ह्यांना कायमचे .बसा आता एकमेकांची तोंडे पाहत.

नोकरी आणि लग्न ह्या दोन दगडांवर उभे राहून आनंदात आयुष्य घालवण्याचे शिक्षण आम्हाला प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे मराठी मध्यमवर्गीय समाजात राहून मिळाले. शिवाय दोन्ही एकच करायचे हे सांगणे न लगे . हळूहळू काळ बदलला तशी माणसे निदान एकापेक्षा जास्त नोकऱ्यातरी करू लागली. नोकरी मिळवणे , कुणीतरी ती आपल्याला उपकार केल्यासारखी देणे , ती टिकवण्यासाठी लाळघोटेपणा करत राहणे , जर ती गेली तर दुसरी मिळण्यासाठी जीव मुठीत घेऊन खटपट करत राहणे हे करताना आम्ही लहानपणीपासून सगळ्या वयाने मोठ्या माणसांना पाहत आलो. त्यामुळे आपल्याला आवडणारे काम करणे , ते काम करण्यासाठी योग्य शिक्षण घेणे , त्या कामासाठी त्या शिक्षणासाठी प्रवास करणे ह्या महत्वाच्या गोष्टी आमच्या आजूबाजूला आमच्याशी कुणी बोलेचना. मला तर लहानपणी हे खरं वाटत असे कि आपल्याला पण नोकरी करून लग्न करायचे आहे. बापरे. आज आठवले तरी अंगावर काटा येतो. आणि हे सुद्धा खरे वाटत असे कि त्या गोष्टी एकमेकांशी जोडल्या गेल्या आहेत. किती भयंकर असेल ते. आवड , प्रेम आणि स्वभाव ह्या तिन्ही गोष्टीविषयी तर बोलायचीच सोय आमच्या शहरात नव्हती .

त्यानंतर एक नवीन प्रकार जन्माला आला तो म्हणजे नोकरी करणाऱ्या मुलींची स्थळे. एखाद्या मोठ्या भावाचे लग्न ठरणार असेल तर या विषयावर श्रीखंड खात चाललेली मोठ्या माणसांची चर्चा आम्ही मुले ऐकत असू . कुणाला नोकरी प्लस लग्न हे मुलीचे डबल sandwich चालणार असे किंवा कुणाला ते चालणार नसे. त्या नोकरी करणाऱ्या सगळ्या मुली ह्या “सर आमच्याकडे चैत्रगौर आहे , तर हाफडे सुट्टी मिळेल का?” ह्या प्रकारच्या असत. खरे काम आणि कष्ट करून काही स्वताचे मिळवायचे असेल तर त्या मुली पुणे सोडून मुंबई लंडन किंवा अमेरिकेत वेस्टकोस्टला जात .

पुण्यातल्या मुली ह्या ‘श्रीमंत नवरा मिळाला तर कशाला मरायला हि नोकरी करू’ ह्या मताच्या असत .बराचश्या मुली लग्नानंतर सासरचा होरा जोखून मस्त राजीनामे वगरे देऊन प्रेग्नंट होत. अनेक वर्षांनी मला पुण्यात feminist ह्या प्रकारच्या बायका भेटल्या त्या मला सांगत कि स्त्री ला घराबाहेर पडून काम,स्वाभिमान,स्वतःचे उत्पन्न वगरे अमुक तमुक लागते. पण आमच्या घरीदारी असले काही नव्हते. आमच्या कोण्याही काकवा माम्या वाहिन्यांना कुणालाही काम- स्वाभिमान वगरे काहीही नको होते. घर, बुडाखाली गाडी,पोरे आणि नोकर मिळाले कि कशाला मरायला लागतोय स्वाभिमान ? मुले जन्माला घालून त्यांना वेळच्यावेळी नोकर्यांसाठी अमेरिकेत पाठवणे हि घरच्या सुनेची मोठी जबाबदारी होती.

आम्ही मोठे झालो तेव्हा आमच्या आडनावाच्या लोकांना सरकारी आणि बँकेच्या नोकर्या मिळणे बंद झाले होते.हा देश आपल्या बुद्धीची आणि कुवतीची कदर ह्यापुढे करणार नाही हे सगळ्यांना लक्षात आले होते. जुने आणि मळकट झालेले,गोंगाटाने भरलेले पुणे शहर हे बाहेरच्या खेड्यातल्या आणि इतर छोट्या शहरातल्या लोकांचे घर बनू लागले होते. लोंढ्याने माणसे पुण्यात राहायला येऊ लागली. मूळ पुणेकरांची तरुण पिढी पटापट देश सोडून जाऊ लागली. काहीच वर्षात सानफ्रान्सिस्को जवळ नवे पुणे उभे राहणार होते. त्याची हि सुरुवात होती .

ह्या सगळ्यासोबत आमच्या शहराला एक गोडगोजिरी सांस्कृतिक बाजू पण होती . ती म्हणजे रंगभूमी वर काम करण्याची .ते मात्र सगळ्यांना करावेच लागत असे. पर्यायच नसे . नोकरी असो वा लग्न . रंगभूमी ही हवीच .अनेक लग्ने तर मराठी प्रायोगिक रंगभूमीमुळेच जमत असत. आमच्या पुण्याच्या ह्या सांस्कृतिक भरजरी रंगभूमीमय वातावरणाविषयी पुढील रविवारी .

IMG_1772

                                 अपेयपान २१

आजकाल पुण्यात प्रत्येक घरात एक मराठी चित्रपट दिग्दर्शक असतोच . ‘आपल्याला नाही जमणार तर कुणाला जमणार ?’ असे जे पुण्यातल्या लोकांना अनेक बाबतीत वाटत असते त्यापैकी मराठी सिनेमा बनवणे हि एक फार महत्वाची गोष्ट आहे. सध्या पुण्यात तो प्रत्येकाला बनवता येतोच किंवा बनवायचाच असतो. आमच्या इथे वाडेश्वर आणि रुपाली नावाच्या दोन जागा आहेत . जिथे बसून कॉफी पीत अजिबातच पुणे न सोडता , घरचे गरम जेवण न सोडता, सणवार सांभाळून , अनेक तरुण पुणेरी मुले, पुणेरी डॉक्टर,पुणेरी स्वतंत्र बाण्याच्या मुली हे सगळे रोज शेकडो मराठी सिनेमे जवळजवळ मनामध्ये बनवतातच.

आमचे अतिशय नावाजलेले फिल्म प्रोफेसर ,माझे अगदी जवळचे मित्र आहेत. माझा कान उपटून हातात देऊ शकतील असे समर नखाते . त्यांच्या घरची मोलकरीण आठ दिवस न सांगता गायब झाली. तर सगळे फार चिंतेत पडले होते कि बया आता मराठी चित्रपट बनवूनच परत येते कि काय? कारण अचानक सगळ्या बायकाही कामेधामे सोडून दिग्दर्शिका झाल्या आहेत. इतकी मोठी लागण झाली आहे कि मराठी चित्रपटाच्या वंशवृद्धीची काळजीच मिटली आहे.

पण पूर्वी असे नव्हते. म्हणजे आपल्याला सगळे काही येते असे पुण्यात सगळ्यांना वाटायचेच . पण माणसे चित्रपट बनवत नव्हती . तर मिळेल तशी मिळेल तेव्हा मराठी नाटके बसवत होती . त्याला रंगभूमीची सेवा करणे असे साजरे नाव असे. आणि नाटकात कामे करणाऱ्या कोणत्याही माणसाला ‘रंगकर्मी’ असे भारदस्त नाव असे.

प्रत्येक घरात , एकजण तरी नाटकात असायचाच . त्याला पर्याय नव्हता . शिवाय नाटकाच्या संस्था मोप असत. स्पर्धासुद्धा किलोभर . शिवाय गोऱ्या गुबगुबीत मुली त्यानिमित्ताने गप्पा मारायला, सोडायला- आणायला मिळत . सावळ्या मुलींना स्मिता पाटील चे एव्हडे करियर झाले तर आपलेही भले होईल असे वाटत असे. डॉक्टर मुलांना आपल्या रटाळ आयुष्याची भडास काढायची असे. जब्बार- सतीश ला जमते तर आपल्याला का नाही ? असे त्यांना प्रत्येकाला वाटत असे . नंतर नंतर सिनेमा नाटकात येण्यासाठीच मुले BJ मेडिकल कोलेजला जातात अशी अफवा होती . जरा दाढी वाढली कि आपल्यात तेंडुलकर आले आहेत असे वाटे. बाथरूम मध्ये नाहताना ‘त्या मोडक ला चाली देणे जमते तर मला का जमू नये ? ’ असे वाटे. “ तो चंदू काळे उंचीला इतका कमी पण काय हलवून सोडतो राव स्टेज मी पण दाखवतोच आता आमच्या बँकेच्या नाटकात कमाल!” अशी ईर्ष्या वाटे . त्यामुळे जमेल तशी जमेल तेव्हा नाटके लिहिली बसवली आणि पहिली जात. रात्री शहरभर, अगदी संपूर्ण शहरभर कुठे न कुठे वेगवेगळ्या नाटकांच्या तालमी चालू असत.

TA आणि PDA हे नाटकातले दोन सर्वात मोठे माफिया लोक. सर्वात जुन्या आणि मोठ्या संस्था. शिवाय अतिशय काळाच्या पुढे आणि सतत प्रयोगशील. ह्या नावांचे फुलफॉर्म माहित नसले तरी प्रत्येक नवा रंगकर्मी ह्या संस्थांना घाबरून असे. तरुण असायचे असेल तर TA आणि PDA तल्या लोकांचे अपमान करायचे म्हणजे आपण फार नवे प्रतिभावंत साबित होतो असे कोलेजातल्या मुलांना वाटे . सगळे सगळ्यांना दबून किंवा धरून राहत . पण ह्या दोन संस्थांमधील माणसांनी मराठी प्रायोगिक नाटकाची आणि सिनेमाची कालची आणि आजची अक्खी पिढीच्या पिढी घडवली. प्रत्येकाला तुमचा अपमान करावा वाटतो तेव्हा तुम्ही किती महत्वाचे झालेले असता ह्याचे उदाहरण म्हणजे ह्या दोन मोठ्या संस्था. त्या महाराष्ट्राच्या जणू दंतकथाच बनून राहिल्या होत्या.

अगदी सगळे आणि सगळे पुणेकर नाटक करीत असत. माझे मामा बहिणी माम्या आत्या ह्या सगळ्यांनी एकदा दोनदा तरी मराठी नाटकात कामे केली आहेत. बँकेत नोकरी करायची आणि संध्याकाळी नाटक करायचे हि बहुतांशी माणसांची आयुष्याची घडी होती . नाटकावर आपले पोट भरणार नाही हे ती करणाऱ्या माणसांना अगदी चांगले माहिती होते आणि त्यामुळे आपल्या आयुष्याच्या व्यवहाराची घडी सांभाळून कितीतरी सध्या घरातली माणसे हट्टाने नाटक करीत.

प्रत्येक घरात मोठ्या झालेल्या काही बायका असत ज्यांच्याकडे जुन्या प्रियकरांचे नाटकाच्या तालमीच्या वेळचे फोटो असत. नंतर उसवून जुने झालेले भलतीकडे केलेल्या लग्नाचे आयुष्य जगताना त्या बायकांना हे कोलेजातले तालमीचे फोटो मोठा आधार देत. अश्या कितीतरी बायका आणि मुली माझ्या ओळखीच्या आहेत ज्यांचा आयुष्यातले नाटक संपले . संपले म्हणजे संपूर्ण संपले आणि त्या कुठल्यातरी श्रीमंत घराच्या सुना झाल्या. आपल्या कर्तबगार मैत्रिणी मोठ्या नट्या झालेल्या पाहून त्या रोज tv पाहत हळहळत बसून राहिल्या. मुलांना आपल्या जुन्या नाटकांच्या आठवणी सांगू लागल्या आणि ‘डॉक्टर लागू मला ओळखायचे’ किंवा ‘मी काम केले आहे सोनाली कुलकर्णीबरोबर’ ह्या आठवणीवर धीर वाटून घेऊ लागल्या.

आमच्या घरात नाटकांची पुस्तके लहानपणीपासून वाचायला आजूबाजूला असत . शाळा कॉलेजात नाट्य स्पर्धांचे पीक होते. नाटक शहराच्या रक्तात सळसळत वाहत होते . नाटक करणाऱ्या माणसाला पूर्वी आमचे शहर एक प्रतिष्ठा आणि भरपूर प्रेम देत असे. त्या प्रेमापायी आणि त्या प्रतिष्ठेपायी कसलेही हिशोब न करता माणसे आपले आयुष्य नाटकाला देत असत. नाटक करून , प्रयोग संपून गेले कि त्याच्या आठवणीची उब ते नाटक करणार्यांना अजून अजून पुढचे काम करायची उर्जा देत असे. एकमेकांशी बांधून ठेवत असे.

जे नाटके करत नसत ते प्रेमाने पाहत असत . नाटकाच्या मोठ्या जिवंत प्रवाहाने माझ्यासारख्या त्यातले काही न समजणाऱ्या मुलालासुद्धा सोडले नाही . तीन चार वर्षाचा काळ मोहित ह्या माझ्या अतिशय गुणी आणि बुद्धिमान मित्रासाठी मी सपासप नाटके लिहित होतो ह्यावर माझा आता विश्वास बसत नाही इतकी मोठी ताकद त्या उर्जेत आणि वातावरणात होती . आणि ती नैसर्गिक होती त्यापासून वेगळे राहणे शक्य नसावे असे वातावरण पुण्यात होते.

आमच्या आजूबाजूच्या जवळजवळ सर्व तरुण मुलामुलींची लग्ने नाट्य संस्थांमुळे झाली. ह्या एका वाक्यात सगळे कळावे इतक्या प्रमाणात पुण्यात नाटकाचे वातावरण होते.

सिनेमा पूर्वीही उत्तम पण मोजका बनत असे. प्रेक्षक तो पाहत असत . हिंदी सिनेमेही पुष्कळ पाहत. पण त्या कशानेच नाटकाच्या वातावरणाला नख लागले नव्हते. ते टेलीव्हिजन मुळे लागले. केबल tv आला आणि मराठी नाटकाचे दिवस संपले . करणाऱ्यांचेही संपले आणि बघणाऱ्या प्रेक्षकांचेही संपले.

आज इतक्या मोठ्या शहरात फक्त दोन चार चांगली माणसे उरली आहेत ज्यांना काळाचे भान आहे. मुख्य म्हणजे ती मोजकी माणसे वयाने लहान आणि संपूर्ण आजची आहेत. त्यांना आठवणींचा धाक नाही . विजयाबाई , दुबे वगरे माणसांचे अनावश्यक गुरुपण ओढवून घेतलेले नाही .खूप जुने माहित नसल्याचा चांगला फायदा त्यांना आहे. ती माणसे प्रवास करतात , बाहेर जातात , इतरांमध्ये मिसळतात आणि सातत्याने आणि कष्टाने त्यांचे नाटक करत राहतात. ‘नाटक कंपनी’ आणि ‘आसक्त’ ह्या त्या दोन महत्वाच्या संस्था. मोहित टाकळकर आणि अलोक राजवाडे हि ती दोन उरलेली बहुदा शेवटचीच माणसे. भूतकाळाचे धाक नसले कि जो फायदा होतो तो ह्या संस्थांमधील दमदार मुलामुलींनी पुरेपूर कमावला आहे.

बाकी आता पुण्यात फक्त खूप प्रगल्भ कि काय म्हणतात तशी पन्नाशीची बुद्धिमान पण दमलेली माणसे उरलेली आहेत. तीच दहा पंधरा माणसे सगळीकडे दिसतात , वाद घालतात , आठवणी काढतात आणि पुन्हा दुसर्या दिवशी दुसऱ्या एका कार्यक्रमाला भेटतात. मराठी पुस्तकांच्या दुकानात गेले कि जशी तीच तीच पाच पन्नास जुनी चांगली पुस्तके असतात तशी आता पुण्यात तीच ती दहा पंधरा माणसे आहेत . मला ती माणसे फार आवडतात . ती मूक झाली असली तरी फार महत्वाची माणसे आहेत. आमच्या शहराचे नशीब त्यांच्या समजुतीवर आणि जाणीवेवर उठले आहे. सगळे काही शांत होत चालले आहे.

images

अपेयपान २२

आपले स्वयंपाकघर नक्की कसे असले पाहिजे ह्याची जाण मला आयुष्यात अगदी आत्ताआत्ता आली. गेली सोळा वर्षे मी माझे स्वयंपाकघर माझ्या कुवतीनुसार,आवडीनुसार आणि गरजेनुसार व्यवस्थित चालवत असलो तरी त्या जागेवर आपली छाप पडायला आणि त्याची रचना आणि चाल आपल्याप्रमाणे तयार व्हायला माझी एव्हढी सगळी वर्षे गेली याचे कारण सतत इतर लोकांकडे काही बघून आपणही ते वापरतात त्या गोष्टी वापरून किंवा त्यांच्यासारखे करून पहावे असे वाटण्याची माझी बाळबोध पण उत्साही वृत्ती. मी माझे स्वयापाकघर आजपर्यंत इतरांची नक्कल करत राहण्यात चालवले. आणि आता कुठे काही महिन्यांपूर्वी शांतपणे एकटाच एकट्याचा मोजका स्वयंपाक करत उभा असताना मला लक्षात आले कि आपला सूर आपल्याला सापडला आहे. आपली स्वयंपाकाची जागा आता आपल्याशी बोलूचालू लागली आहे. ती संपूर्णपणे आपली आणि आपल्यासारखी आहे.

मला स्वयंपाक करण्याची कल्पना आवडते . म्हणजे तो रोज करायला आवडतो असे अजिबात नाही तर मनाला वाटेल तेव्हा आणि जवळची माणसे घरी असतील तर त्यांच्यासाठी काहीतरी करून खायला घालायला मला मनापासून आवडते. मला व्हायचेच होते शेफ ! एक छानपैकी restaurant उघडायचे होते. पण मी झालो चित्रपट दिग्दर्शक. बारावीची परीक्षा झाल्यावर मी दादरच्या केटरिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश घ्यावा कि नाही ह्याचा विचार करण्यात बराच वेळ घालवला होता . पण मी तसा शास्त्रशुद्ध स्वयंपाक शिकायला गेलो नाही.

मी घरातून मुंबईला काम शोधायला जाण्याआधी घरी रोजचा स्वयपाक शिकून घेतला होता. लहानपणीपासून मी घरी आईवडिलांना स्वयपाकघरात एकत्र काम करताना पाहत आलो असल्याने स्वयपाकाची तयारी करणे , टेबल मांडणे , नंतर ताटेवाट्या धुवून ठेवणे हि कामे घरात सगळ्यांनी मिळून करायची असतात ह्याची मला सवय होती . स्वयपाक करायला जसे मी घरातून शिकलो तसं दुसऱ्या एका व्यक्तीकडून शिकलो ती म्हणजे आमचा चित्रपटदिग्दर्शक मित्र सुनील सुकथनकर. मी सुनीलला सहाय्यक म्हणून अनेक वर्षे काम केले आहे आणि त्या काळात आम्ही शूटींगच्या निमित्ताने सतत प्रवास आणि एकत्र मुक्काम करत असू. आणि रोज संध्याकाळी काम संपताच सुनील आम्हाला नवीन आणि रुचकर असे काही नेहमी करून खायला घालत असे. सोबत मदतीला घेत असे . माझी खाणे बनवायची आवड त्या काळात रुजू लागली . कुणी आपण बनवलेले नीट आवडीने खाल्ले , पुन्हा मागून घेतले कि किती मोठे समाधान मिळते ! कुणी आपल्या घरी येऊन आपल्या स्वयंपाकघराचे कौतुक केले कि मला तर जणू बक्षीस मिळाल्याप्रमाणेच वाटते.

मी पाहिले आपापले स्वयपाकघर लावले ते माझ्या पार्ल्याच्या घरात. मुंबईतल्या पहिल्या घरात. तेव्हा मला गोष्टींचा अंदाज नव्हता. घरून आलेली अनावश्यक साठवणूक करायची देशस्थी सवय होती. एका माणसाचे स्वयपाकघर चालवणे हि मोठी कठीण गोष्ट असते. खरेदीचे , प्रमाणाचे , साठवणुकीचे अंदाज सारखे चुकतात आणि खूप सारे जेवण उरून बसण्याची सवय घरातल्या फ्रीजला होते. माझी अगदी सारखी चीडचीड होत असे माझ्या ह्या गलथानपणाबद्दल. पण घर चालवण्याची आणि त्यातून स्वयपाकघर चालवण्याची नीट अशी रीत सापडण्यात माझे जवळजवळ वर्ष गेले. मी तेव्हापासून इतकी घरे बदलली आहेत तरी सारखा नवीन काहीतरी शिकतोच आहे.

खूप वर्षे युरोपमध्ये प्रवास करत राहिल्याने आणि सतत तिथले सिनेमे पहिल्याने मला तिथल्या apartments मध्ये असते तसे सुटसुटीत स्वयंपाकघर आखण्याचा आणि चालवण्याचा मोह होत असे पण त्याचा ताळमेळ आपल्या भारतीय पद्धतीच्या स्वयपाकाशी बसत नसे. हे सगळे मी करत होतो तेव्हा चोवीस पंचवीस वर्षांचा होतो. त्या वयात सगळ्यांनाच इंग्लिश सिनेमात जगतात तसे जगायचे असते. मी पण कुठेही कमी नव्हतो.

पण भारतीय स्वयंपाक हि गोष्ट वाटते तितकी सोपी नाही. ती तुम्हाला इंग्लिश सिनेमात दाखवतात तसे जगायला मोकळे सोडत नाही. गोष्टी भिजवणे, दळून आणणे , वाटणे , फोडण्या देणे , विरजणे, घुसळणे , मोड आणणे , चाळणे ह्या सर्व गोष्टी तुमचे कंबरडे ढिले करतात. तुम्ही tv वर दाखवतात तसा fashion चे कपडे घालून स्वयंपाक करत बसू शकत नाही. शिवाय तो करताना तुम्हाला संयम , शांतता , चतुराई , तत्परपणा ह्या गोष्टी शिकून घ्यावा लागतात . तरच स्वयंपाक बनतो. त्यामुळे तो करायची आवड असावी लागते. खेळाची आवड नसेल तर तो खेळ खेळता येत नाही तसेच स्वयपाकाचे आहे. त्याची आवड नसेल तर तो येत नाही इतके ते साधे सोपे आहे.

कुटुंबामध्ये जन्मापासून अनेक वर्षे राहिल्याने आणि एका पद्धतीचे जेवण जेवायची सवय असल्याने माझे पहिले स्वयपाकघर अगदीच आमच्या पुण्याच्या घराच्या शिस्तीत चालत असे. सामान आणणे , डबे भरणे , कपाटे लावणे , मिसळणाचा मसाल्याचा डबा भरणे ह्यावर आधी कितीतरी दिवस मूळ घरची शिस्त होती. फोडण्या घरच्यासारख्याच असायला लागत. मी जसा प्रवास करायला लागलो तसे झपाट्याने माझ्या आयुष्यात जर काही बदलले असेल तर ते म्हणजे माझे स्वयपाकघर.

इतर लोक कसे राहतात , जगतात हे पहिले कि परत मुंबईत येऊन लगेच त्या गोष्टींची कॉपी करावीशी मला वाटत असे. पण त्यावेळी आज जसे सहजपणे मिळते तशी मुंबईतसुद्धा स्वयपाकाची वेगळी भांडी , तेल , मसाले अशी जगभरची सामुग्री सहज मिळत नसे. परदेशात माझे अनेक मित्र एकटे राहत आणि घरी जेवण बनवत त्यांच्याकडून मी एकट्या माणसाचे स्वयपाकघर कसे चालवायचे ह्याच्या अनेक युक्त्या शिकलो. एकटे राहणाऱ्या माणसला मोठ्या बारकाईने आणि शिस्तीने रविवारी फ्रीज भरून ठेवावा लागतो . त्याची सवय लावून घेतली. भारतीय स्वयपाक मोजका करण्यासाठी काय काळजी घ्यायची हे हळू हळू उमजत गेले.

कमलाबाई ओगले ह्यांचे रुचिरा हे पुस्तक अफलातून आहे. माझ्या फ्रिजवर ते नेहमी ठेवलेले असे आणि मी पटापट ते वाचून उद्याचा स्वयंपाक आखून ठेवायचो . त्यावेळी मला मुंबईत काम शोधायचे होते ,माझ्याकडे घरात कामाला कुणी नव्हते आणि सकाळी घर सोडण्याआधी मला दोन डबे घेऊन बाहेर पडावे लागत असे.

मी हे प्रामाणिकपणे सांगायला हवे कि मला त्या काळात आवड आणि उत्साह असूनही चांगला आणि रुचकर स्वयंपाक करता येत नसे. कारण त्यासाठी मनाला जी शांतता आणि स्थैर्य लागते ते बहुदा माझ्याकडे नव्हते .माझा उमेदवारीचा काळ चालू होता आणि काम मिळवणे हि माझ्यासाठी इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा जास्त महत्वाची गोष्ट होती. मी धांदरटपणा करून खूप चुका करत असे .

असे असले तरी मला आजूबाजूला मुंबईमध्ये राहणाऱ्या माझ्याएव्हढ्या मुलांचा अतिशय कंटाळा यायचा . सकाळी उठल्यावर पहिल्या चहापासून खालच्या टपरीवर अवलंबून राहणारी कळकट आळशी मुले पहिली कि आपल्याला चुकीचा का होईना पण आपापला स्वयंपाक करता येतो ह्याचे मला बरे वाटायचे.

स्वयापाकाने त्या काळात मला मोठ्या शहरात नव्याने येणाऱ्या नैराश्यापासूनही लांब ठेवले. मला घरात सतत करायला काही न काही काम असे आणि एखादा दिवस रिकामा असेल तर मी सरळ दक्षिण मुंबईत art galleries मध्ये प्रदर्शने बघायला जात असे किंवा मित्रांना घरी गप्पा मारायला आणि जेवायला बोलावून काहीतरी बनवत असे. रिकामा वेळ माझ्यापाशी उरत नसे.

घर म्हणजे स्वयंपाकघर. बाकी सगळ्या खोल्यांनी घर उभे राहत नाही . ते फक्त स्वयपाकघराने उभे राहते. शहरात भलेबुरे अनुभव घेऊन , गर्दीतून वाट काढून दमूनभागून घरी परत आल्यावर ,ओट्यावर करून ठेवलेला साधा सोपा स्वयपाक मनाला शांत करतो हा माझा अगदी नेहमीचा अनुभव आहे. तो आपणच बनवलेला असायला हवं असं नाही . पण आपण कमावलेले पीठमीठ वापरून बनवलेला तो असावा . आपल्या घरातला असावा. आणि त्याने आपली दिवसाची बाहेरची सगळी तगमग शांत होवून आपल्या असण्याला एक अर्थ यावा. असे सोपे पण मोठे काम घरचे जेवण आपल्यासाठी करते.

IMG_1644

Advertisements

One thought on “अपेयपान लोकमत मधील लेखमाला भाग १८ ते २२”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s