अपेयपान ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग २३ ते २६

                               अपेयपान २३

चांगला स्वयंपाक करणारी माणसे खूपच मोजकी असतात. इतर काही न सुचून आपण प्रेम व्यक्त करण्यासाठी घरच्या एखाद्या बाईचे स्वयंपाकासाठी कौतुक करतो ते केवळ सोय म्हणून. घरातल्या बायकांचे कौतुक करण्याची दुसरी सोपी पद्धत आपल्याला माहित नसते म्हणून आपण पटकन फार विचार न करता त्यांच्या स्वयपाकाचे कोडकौतुक करून मोकळे होतो. शिवाय आपल्याला एखादी चव सवयीची झाली असते हासुद्धा त्या कौतुकामागचा एक भाग असतो. आपण नवे काहीतरी चाखून पाहिलेलेच नसते मग घरचे आणि सवयीचे जे काही असेल ते आवडत राहते हा सुद्धा अनेक माणसांच्या बाबतीत घडणारा प्रकार असतो. खरं तर बहुतांशी घरातील गृहिणी ह्या अतिशय सामान्य आणि सरधोपट स्वयपाक करतात कारण भारतातील कुटुंबांमध्ये त्यांच्यावर स्वयपाक करण्याची सक्ती तयार होते. त्यात आवडनिवड नसते. ज्याला आपण हाताला चव म्हणतो ती फार कमी माणसांच्याच हाताला असते आणि तसे रुचकर खाणे शोधून त्याचा आस्वाद घ्यायला तुम्हाला खाण्यापिण्याची आवड असावी लागते. हल्ली ती फार कमी लोकांना असते. ह्याचे कारण Diet करण्याचे चुकीचे उगवलेले fad. त्याने पाककलेचे आणि खाद्यसंकृतीचे फार नुकसान केले आहे आणि अतिशय वेगवान जीवनशैली ,ज्यामध्ये रोजचे जेवण कसे असावे ह्याचा आपण आनंदाने आणि चवीने विचार न करता जे काही बनेल किंवा जे काही दिसेल ते उचलून तोंडात कोंबून पोट भरून पळत असतो.

मी अनेक वयाने ज्येष्ठ बायकांशी गप्पा मारताना त्या मला नेहमी म्हणतात कि घरच्यांना माझे , माझ्या बुद्धीचे मोल कधी कळलेच नाही. नुसते स्वयपाकात कौतुक करून घरच्यांनी मला त्या कौतुकात मारून टाकली. पण माझ्या हौशी वेगळ्याच होत्या. केवळ मी आई किंवा बायको आहे म्हणून माझे कौतुक स्वयपाकात करणे ठरून गेले आहे. पण मला तसे नको होते.

माझी आई हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. तिला स्वयपाकाचा बाऊ केलेला खपत नाही. तिच्या बुद्धीला आणि हातापायांना खूप इतर कामे तिने लाऊन घेतली आहेत. त्यामुळे नाजूकसाजूक चविष्ट मोजका स्वयपाक करण्यापेक्षा तीचा भर हा पटापट घाऊक स्वयपाक करण्यावर असतो. पन्नास लोकांचा स्वयपाक ती आरामात तासाभरात करून मोकळी होते आणि तिच्या कामांना निघून जाते. त्याविषयी कौतुकाने बोलत बसलेले तीला आवडत नाही .

हि झाली एक बाजू. दुसरी बाजू आहे ती अतिशय बिनडोक आणि सारासारविचारशून्य स्त्रीवादी बायकांची. ह्या बायकांनी अविचाराने भारतीय स्त्रीला गोंधळलेले आत्मभान देऊन हाती जे स्वत्व होते ते गमवून बसवण्याची वेळ आणली आहे. स्वयपाकाचा उद्धार करून घरदार सोडून उंडारण्यात कसे आयुष्याचे समाधान आहे ह्याचा मूर्ख प्रसार करून ह्या अर्धशहाण्या स्त्रियांनी स्वयपाक , घरकाम ह्या सगळ्याबद्दल जो अनादर पूर्वी पसरवला होता तो खूप हास्यास्पद होता. नशिबाने सध्या स्त्रीवादी बायका नामशेष होत आहेत किंवा त्यांचे म्हणणे गांभीर्याने घेण्याचा एकोणीसशे ऐंशीच्या दशकाचा काळ आता संपला आहे असे दिसते. परिषदा घेऊन आरडओरडा करत फिरले कि समाज सुखी होत नाहीच आणि सुधारत तर त्याहून नाही. समाज आनंदी होतो ते आवडीचे काम केल्याने आणि करू दिल्याने त्यामुळे तात्पर्य हे कि ज्याला जे आवडेल ते त्याने मोकळे पणाने करावे. आवडत असेल तर स्वयपाक करावा किंवा करू नये. दोन्ही गोष्टीत विशेष काहि नाही .पण खाण्यात मात्र खूप मज्जा आहे. त्यामुळे मस्त चांगलेचुंगले निवडून हौशीने आणि चवीने खात आयुष्य काढावे. मग ते खाणे स्त्रीने केलेले असो कि पुरुषाने. घरचे असो कि शेजारचे.

साधे सोपे रुचकर जेवण करून घर निगुतीने चालवणाऱ्या बाईला आपण आदर द्यायला शिकले पाहिजे आणि चहासुद्धा न करता येणाऱ्या कुणा मुलीला सुद्धा समजून घेतले पाहिजे. ज्याने त्याने आपापल्या आवडीने वागले कि सोपे होते आणि आपण घरात जेवायचे आहे कि बाहेर हे ठरवता येते.

ज्यांना साधी आमटी चांगली बनवता येत नाही अश्या मुलींवर स्वयपाकाची सक्ती करून घरात रटाळ जेवण्यापेक्षा बाहेर जेवलेले बरे. शरीराच्या सगळ्या भुकांच्या बाबतीत खरे तर हाच नियम आहे.आपण उगाच स्वतःची स्वयंपाकघरे फार गांभीर्याने घेतो

माझा मित्र अभिजित देशपांडे अतिशय उत्तम स्वयंपाकी आहे. आता व्यवसायाने तो फिल्म एडिटर झाला असला तरी त्याने आपल्या हाताचे स्वयापाकाचे वळण आणि चव अजिबातच जाऊ दिलेली नाही. आम्ही दोघेजण बसून फिल्म एडीट करताना सगळ्यात आधी फार आवडीने रोजचा ब्रेकफास्ट प्लान करतो. त्यामुळे आमचा कामाचा पुढचा दिवस फार चांगला जातो. एव्हढेच नाही तर महिन्यातून एकदा दोनदा वेळ काढून साग्रसंगीत स्वयंपाक करतो. जवळजवळ दहा बारा वर्षे आमचा हा उपक्रम चालू आहे . आम्हाला हे करताना सिनेमाचे खूप काम आहे म्हणून स्वयंपाकाचे दडपण येत नाही . आम्ही स्वयपाकाच्या तयारीचा बाऊ करीत नाही आणि बनवलेल्या जेवणाचे फोटो फेसबुकवर टाकत नाही. आम्ही दोघे जे असेल ते सगळे खातो. सगळे प्राणी सगळ्या भाज्या ,सगळ्या प्रकारचे ,सर्व राज्यातले सर्व देशातले स्वयंपाक आम्हाला आवडतात. एकदा मला खूप कमी वेळात एका छोट्या नाटकाचा ड्राफ्ट बनवून द्यायचा होता. माझे मुंबईत फक्त एका खोलीचे घर होते . मी टेबलापाशी लिहित बसलो आणि मला काही कळायच्या आत अभिजितने सुंदर मासे बनवायला घेतले. त्या स्वयपाकाच्या वासानेच माझे मस्त लिखाण पूर्ण झाले.

मधला एक मोठा काळ असं होता जेव्हा मला tv च्या शोज वर पाहून स्वयपाक करण्याची चटक लागली होती . पण त्यात मोठा दोष हा कि स्वयपाकाची तयारी आणि नंतरची आवराआवर त्यात कधी दाखवत नाहीत. सगळे कापून चिरून ठेवलेले आणि आपण मेक अप करून उगाच ढवळल्या सारखे करायचे. त्यात मजा येईना. स्वयपाक हा सकाळच्या साखरझोपेत सुरू होतो. आज काय करायचेय ह्याचा विचार करत लोळत पडावे लागते. मग घरात जे नाही ते बाजारहाट करून आणावे लागते. बाजारहाट करण्यासारखे दुसरे सुख नाही. मंडयीत जावून भाज्या विकत घेण्यासारखे दुसरे सुख नसते. स्वयपाक ह्या सगळ्यातून सुरु होतो. शेवटी ओट्यावर तो फक्त आकार घेतो.जेवायला साधी चार पाच माणसे येणार असली तरी सकाळपासून जी मनात खेळगाडी सुरु होते त्याला स्वयपाकाचा आनंद घेणे म्हणतात.

शाकाहार कि मांसाहार असले फालतू विधिनिषेध मी लहानपणी प्रवासाला बाहेर पडलो तेव्हाच गळून पडले. मुकाटपणे समोर येईल ते खायची सवय लागली. तुमच्या घरी तुमचे सतत लाड करणाऱ्या आणि चोवीस तास डोक्यावर पदर घेऊन स्वयपाक घरात राबणाऱ्या बायकांचा ताफा असला कि तुमचे असे फालतू लाड होवू शकतात. माझ्या आजूबाजूला मी इतक्या कामसू आणि घराबाहेर पडून कामे करणाऱ्या स्त्रिया पहिल्या आहेत कि असले पाणचट शाकाहारी लाड मी स्वतःचे केले नाहीत. जिथे जाऊ तिथे लोक जे खातात ते चाखून पाहणे.

लहानपणी मी मुंज करताना आईला बजावले होते कि अंडी बंद करणार नाही. चिकन सुद्धा नाही . हे मान्य असेल तर हवे ते संस्कार मी स्वतः वर करून घेईन .त्या दिवसापुरते. एकट्या राहणाऱ्या माणसाला सतत ह्या न त्या प्रकारे जगाशी जुळवून घ्यावे लागते. आणि खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी त्यातून तयार होत असतात. पूर्वजांनी सांगून ठेवलेले मी कधीच काही ऐकत नाही . मग मी काय खावे आणि प्यावे हे कुणी सांगायचा प्रश्न कधीच उद्भवला नाही.

मला सतत आपण जगात जे जे उत्तम आहे ते करून आणि चाखून बघण्याची इतकी प्रबळ हौस लहानपणीपासून होती कि इतर लोक जे खातात वाचतात कपडे घालतात बघतात ऐकतात ते सगळे आपण करून पाहायला हवे. माझ्या खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी ह्याच मध्यमवर्गीय मानसिकतेतून आणि सतत दुसऱ्यासारखे जगू पाहण्याच्या न्यूननगंडामधून तयार झाल्या. तुम्ही खूप श्रीमंत किंवा खूप गरीब कुटुंबात जन्मलात कि तुमचे सगळे खूप लहानपणीच ठरायला मदत होते. मध्यमवर्गीय घरात वाढलेली मुले सतत इकडे जाऊ कि तिकडे जाऊ ह्या दोलायमान अवस्थेत असतात. त्या दोलायमान अवस्थेचा फार मोठा फायदा मला आयुष्यात अनेक ठिकाणी झाला. त्यामुळे परदेशी शिकायला गेल्यावर पहिल्या दिवशी समोर शिजवलेला लुसलुशीत ससा आला तो मी शांतपणे खाल्ला.

IMG_1766

अपेयपान २४

मी ह्या शहरामध्ये राहायला आलो तेव्हा ह्या नव्या शहरातील प्रत्येक नवी गोष्ट नि जागा अनुभवयाला आणि प्यायला आसुसलेला होतो. लोकल ट्रेन च्या डब्यातून प्रवास करताना मी हिरीरीने खिडकीची जागा पटकावून बाहेरची दृश्ये पाहत बसायचो . Taxi किंवा कुणाच्या कारमधून प्रवास केलाच कधी तर शेजारी कोण काय बोलतंय ह्याकडे माझे लक्ष्य नसायचे इतका मी ह्या नव्या शहराच्या प्रेमात होतो.

लहानपणी मी पुण्याहून येणार असे ठरले कि माझी काकू तिची फियाट गाडी काढून मला VT स्टेशनवर न्यायला येत असे . ती स्वतः उत्तम ड्रायवर होती. मला काकूचे ते रूप फार म्हणजे फार आवडते आणि काही केल्या VT स्टेशन पहिले कि मला सर्वप्रथम तिची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. तेव्हा आमच्याकडे गाडी नव्हती. फक्त मोठ्या काकांकडे होती. पण काकू कधीही गाडीला आमची गाडी म्हणत नसे .ती आपली गाडी असे म्हणायची .त्यामुळे मला काही काळ आपल्याकडेही गाडी आहे असे ह्या शहरात वाटायचे आणि खूप मस्त गुदगुल्या व्हायच्या. काकू तीच्या नीट नेसलेल्या सुंदर पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून ओढून घ्यायची आणि VT स्टेशनबाहेर सुसाट गाडी हाणायची. मी एखाद्या सुपरवूमन कडे पाहावे तसे तिच्याकडे पाहून घ्यायचो आणि कुलाब्यातील आमच्या घराच्या वाटेवर दिसणारे ब्रिटीशकालीन जुन्या आर्किटेक्चर मध्ये घडलेले हे अद्भूत भव्य आणि ताकदवान शहर पाहत बसायचो. माझे काका तेव्हा आधी कुलाबा पोलीस स्टेशनला इन्स्पेक्टर आणि मग दक्षिण मुंबईचे सहाय्यक पोलीस कमिशनर होते. त्यामुळे रस्त्यावरचे सगळे ट्राफिक पोलीस काकूची गाडी ओळखून रिगल सिनेमाजवळील आणि त्यापुढील सिग्नलला साल्यूट मारायचे आणि मला काकू अजूनच सुपरवूमन वाटायची.

मी उंच इमारती पाहून घ्यायचो,रस्त्यारून फिरणारी सुंदर कपड्यातली माणसे पाहून घ्यायचो,जुनी ब्रिटीशकालीन रस्त्यांची नावे वाचायचो.माझ्या शहरातला छोटा गोड आटोपशीरपणा जाऊन इथे मला एखाद्या ताकदवान धबधब्यासमोर आपण उभे आहोत असे वाटायचे . हे शहर माझ्याशी बोलायचे . मला ह्या शहराची कधीही भीती वाटली नाही.

लंडन शहराविषयी मी थोडेफार वाचले होते त्याची प्रतिकृती असल्यासारखे होते तेव्हा हे शहर . माझ्या अनुभवातील मुंबई तेव्हा मरीन लायींस च्या पलीकडे जायची नाही.पुढच्या उपनगरांची नावेसुद्धा मला माहित नव्हती. गिरगाव नंतर मुंबई संपते असे मला वाटायचे. ह्याचे कारण काकूची मुंबई हीच माझी मुंबई होती. ती नेयील तितकी. काकू वाहतुकीचे नियम नीट पाळायची आणि गाडी वळण्याआधी हात बाहेर काढून गोल फिरवायची तेव्हा तर मला आश्चर्याने भोवळ यायची बाकी असायची . कसं काय बुवा जमतं हिला असं वाटायचं.

हे शहर मला त्या काळी खूप उर्जा द्यायचे आणि मोठी स्वप्ने रंगवायला मदत करायचे. मला इथले विविध प्रकारचे अनेक मजेशीर आडनावाचे आणि खूप भाषा बोलणारे लोक आवडायचे. आपल्याला इंग्रजी बोलता येत नाही ह्याचा एक त्वेष मनात हे शहर उत्पन्न करायचे. मला हे माहित होते कि एक दिवस मी इथे कायमचा राहायला येणार आहे . कुठे राहणार आहे , काय करणार आहे हे कळात नव्हते पण मला इथल्या बहुभाषिक वातावरणाचे जितके आकर्षण तयार झाले होते तितके अजून कुठल्याही गोष्टीचे झाले नव्हते. मला भाषा मोहात पडतात ह्याचा मला लहानपणीपासून अनुभव आहे. एखादा माणूस परकी भाषा सहजपणे बोलला कि त्या व्यक्तीविषयी एक sex अपील तयार होते. त्याचा शरीरीकतेशी संबंध नसतो .

हे माझे म्हणणे त्यांनाच कळेल ज्यांना sex अपील ह्या शब्दाचा अनुभव आणि अर्थ जगून माहित आहे . परक्या भाषेकडे माझे मन आसुसून धाव घेत असे हा माझा लहानपणीपासूनचा अनुभव आहे. कारण परक्या भाषेत दोन माणसे बोलतात आणि आपल्याला ते कळत नाही तेव्हा खूप मोठी गुपिते आपल्या अंगावरून वाहून जात असतात. आणि मला गुपिते निर्माण करायला खूप आवडतात. आपण गुपिते निर्माण करायची आणि इतर लोकांपुढे ओल्या चार्यासारखी फेकून आपण मजा पहात बसायचे हे करायला मला इतके आवडते कि काय सांगू !

माझ्या गोड साध्या एकपदरी ऐतिहासिक शहरातली गुपिते संपत चालली होती.हे नवे शहर इतक्या नवनव्या भाषा बोलणाऱ्या माणसांनी भरलेले होते कि इथे गुपितांना तोटा नसणार हे मला कळून चुकले होते. खऱ्या अर्थाने त्या वेळी मला मुंबई शहर सेक्सी वाटत होते. तिथे स्मगलर होते . सिनेमातले नट होते.पोलीस तर आमच्या घरातच होते .त्यामुळे लहान वयातच सुरु होणारा आणि प्रत्येकाच्या मनात दीर्घकाळ चालणारा चोर पोलिसाचा खेळ मला ह्या शहरात बसून खेळायला फार आवडायचे. माझा स्वभावाच बैठा. मला खायला प्यायला घालून हातात एक पुस्तक देऊन एका ठिकाणी बसवले कि मी विचार करत ,गोष्टी रचत कुणाला त्रास न देता पुन्हा भूक लागेपर्यंत तासनतास बसून असायचो. अशी बैठ्या स्वभावाची माणसे चोरपोलीस फार चांगले खेळतात. लपाछपी सुद्धा. मुंबई शहरात मी सैरावैरा धावत आरडओरडा करत असे खेळ खेळत बसायचो . मग संध्याकाळ व्हायची आणि काकू गाडीतून चक्कर मारायला जाऊया असे म्हणून आम्हाला घराबाहेर काढायची.

मला लहानपणीपासून ,म्हणजे माझा धाकटा भाऊ जन्माला तेव्हापासून ,मी सावत्र मुलगा आहे असे वाटायचे. तेव्हा दुपारच्या TV मालिका अस्तित्वात नव्हत्या तरीही असे विनोदी आणि नाट्यमय विचार माझ्या मनात सतत यायचे .मला वाटायचे कि आता आपल्या आईवडिलांना आपली गरज नाही तर आपण घरातून पळून जाऊ. मी तासनतास घरातून पळून मुंबईला येऊन इथे मोठा स्मगलर किंवा काकांपेक्षा मोठा पोलीस बनायचा विचार करत बसायचो. अमिताभचे सिनेमे फार लहान वयात प्रमाणाबाहेर पहिल्याचा तो परिणाम असावा. पण मला मुंबई माझी वाटू लागली होती.पुणे शहर हे गोड गोड बालोद्यान होते आणि खरे आयुष्य इथे होते.

आज हे सगळे आठवण्यामागचे कारण हे कि गेला एक तास मी गाडीत बसून पुस्तक वाचत होतो आणि एकदाही मी ढुंकूनही बाहेर ह्या शहराकडे पहिले नाही. मला रोजचे तेच ते रस्ते पाहावेसे वाटत नाहीत. मी स्मगलरांच्या आणि पोलिसांच्या ब्रिटीश मुंबईपासून खूप लांब एका उपनगरात राहतो.मी मुंबईत राहतो असे मी म्हणत असलो तरी मुंबईतल्या लोकांना ती मुंबई वाटत नाही.मला पिंपरी चिंचवड तळेगाव विषयी जे वाटते तसे मूळ मुंबईकरांना माझ्या उपनगराविषयी वाटत असावे. मी मध्येच मुंबईत आहे हे विसरूनच जातो. राबत बसतो.

मागे रणजीतने, माझ्या निर्मात्याने गौतम राजाध्याक्षाना आमच्या सिनेमासाठी अंधेरीत यायला फोन केला. ते गिरगावात राहायचे.ते मोठा उसासा टाकून म्हणाले, “आहो,तीथे अंधेरीत कुठे येऊ हो? इथे मुंबईत शो असेल तेव्हा सांगा”. म्हणजे मी मुंबईत राहातच नाही तर !

इतके काम करतो मी आणि सतत धावत असतो तेव्हा मधेच असे वाटते कि हेच करायला तू ह्या शहरात आलास का?मला अचानक भान येते. आपला चोरपोलीसाचा खेळ चालू आहे कि नाही ? तो चालू राहायला हवा . बाकीचे सगळे होत राहील.

खूप दिवस चोरपोलीस खेळले नाही तर मग मुंबईत कशाला राहायचे?साबरमती आश्रमात नसतो गेलो? मी स्वतःला बजावतो. आपल्याला मूळ काम काय करायचे होते? तर मनातला चोरपोलीसाचा खेळ जिवंत ठेवायचा होता. म्हणून तर आपण आपले गाव सोडले. बस आत्ता निवांत आणि सुरु कर तो खेळ . एक- दोन- तीन .

ह्या शहरात चोर –पोलीस- स्मगलर,घर सोडलेला लहान मुलगा, त्याला ट्रेनमध्ये भेटणारी वेश्या, VT स्टेशनवर उतरल्यावर त्याचे कुणी कुणी नसणे ,नळावरचे पाणी पिऊन राहणे, हमाली करणे , बूट पोलिश शिकणे , मग एक दिवस फियाट गाडीतून एक सुंदर देखणी बाई गाडीतून उतरून येते आणि त्या मुलाला इंग्रजीत विचारते , तुम मेरे लिये काम करोगे ? हो मला आत्ता इंग्रजी येत नाही म्हणून हे हिंदीत आहे . पण ती इंग्रजींतच विचारणार आहे . मेरे लिये काम करोगे ? मग तो मुलगा म्हणतो क्यू नही madam? हम तो आयाइच है याहा काम करके नाम कमाने.

मग आपल्या पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून गच्च ओढून घेऊन ती बाई कुलाब्याच्या दिशेने सुसाट गाडी सोडते. सत्यावारचे पोलीस तिला साल्यूत करतात तेव्हा तो मुलगा म्हणतो, एक दिन ये सारे पोलीस्लोग हमकोभी साल्यूत मारेंगे.

G (109)

अपेयपान २५

लहान असताना पैसा आजूबाजूला दिसत नसे. मुलांना तो हाताळायला मिळत नसे आणि सतत सगळे पैश्यांविषयी आणि वस्तू विकत घेण्याविषयी बोलत नसत. नोकरी करून ज्यांचे घर चालते अश्या सध्या मराठी मध्यमवर्गीय कुटुंबांमध्ये पैसा हा एकाच वेळी अतिशय जपून, अतिशय उदात्तपणे आणि फारसा न दाखवता बाळगायची किंवा खर्च करायची सवय असे.

आई वडिलांनी आम्हाला कधीही कशाचे कमी केले नाही . आपल्याला एखादी गोष्ट परवडते का , आपली ती करण्याची ऐपत आहे का ह्याची काळजी आपल्या मुलांपर्यंत आईवडील अतिशय नाजूकपणे पोचू देत नसत. एखाद्या खर्चाला मुलांना नाही म्हणण्याची विशिष्ठ पद्धत प्रत्येक मध्यमवर्गीय कुटुंबामध्ये समजुतीने तयार झालेली असे.

मी पैसा अनेक वर्षे हाताळलाच नव्हता. खूप एकत्र पाहिलासुद्धा नव्हता. आमच्या भागातले सगळे दुकानदार हे लहानपणीचे माझ्या वडिलांचे खेळगडी होते.काही लागले तर आईची परवानगी घेऊन त्या दुकानात जायचे आणि लागणारी वही , पेन , पेन्सिल घेऊन यायचे. संध्याकाळी किंवा दिसर्या दिवशी बाबा जाऊन बिल चुकते करून यायचे.

माझे घराजवळच्या बँकेत मायनर अकौंट उघडले होते ते अकरा रुपये भरून. माझ्या हातात माझे स्वतःचे पासबुक देण्यात आले होते तेव्हा मला काहीतरी वेगळेच वाटून गेले होते. तरीही पैसा मी पहिलाच नव्हता. हातात फक्त पासबुक होते. त्यावर अकरा रुपये खात्यात असण्याची नोंद होती. म्हणजे ह्या जगात ते अकरा रुपये फक्त माझे आणि माझे होते. मला ते हवे तेव्हा मिळणार होते का ? तर नाही . कारण बचत करण्याची सवय लागावी म्हणून ते खाते उघडले गेले आहे असे मला सांगण्यात आले होते. मला बचत म्हणजे काय ते कळत नव्हते. वेळ आली कि ते पैसे कामी येतात . पण मी लहान असल्याने वेळ येणे वगरे उच्च मराठीतील विचार मला कळत नव्हते. मला असे वाटले कि एक वेळ झाली घड्याळात कि सगळेजण आपापले पैसे काढून घेणार आहेत.

त्या पासबुकासोबत मला एक नाणी साठवायला मातीचे मडके देण्यात आले . ते मडके सर्व बाजूंनी बंद होते पण एक नाणे आत जाऊ शकेल अशी खाच त्याला वरच्या बाजूला होती. त्यात एक रुपयाची शंभर नाणी मावतात असे मला सांगण्यात आले. ते मडके भरले कि बँकेत नेऊन द्यायचे मग बँकेतले काका त्यातले पैसे तुझ्या अकौन्टला जमा करतील. अकौंट म्हणजे काय ? माझ्या मनात दुसरा प्रश्न. मी गौरी गणपती आले कि आईसोबत बँकेच्या लॉकररूम मध्ये जाऊन चांदीचे दोन पेले , एक ताट आणि नथ असे घेऊन येत असे. मला लॉकर हीच अकौंट आहे अशी समजूत होती . म्हणजे आपले अकरा रुपये अश्याच एका लॉकरमध्ये ठेवले आहेत आणि हे मातीचे मडके भरले कि ते त्या लॉकरमध्ये जाणार आहे. नाही तसे नसते. एक दिवस मला बसून बँक , व्याज , खाते अश्या अनेक गोष्टी वडिलांनी समजावल्या. मला हा बँकिंग चा उपद्व्यापच काळाला नाही . मान्यच झाला नाही . आपले पैसे आपण त्यांना का द्यायचे ? त्यांनी चोरले तर ? अशी मी वडिलांशी हुज्जत घालत बसलो. मला त्यात सगळ्यात नाट्यमय घटना हि कळली कि मडके भरले कि ते फोडायचे आहे आणि त्यातली नाणी प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून बँकेतल्या काकांकडे नेऊन द्यायची आहेत. मला फारच आनंद झाला. मला काचा फुटणे , मातीची भांडी फुटणे , कपबश्या फुटणे ह्या गोष्टी इतक्या म्हणजे इतक्या आवडत कि सांगता सोय नसे. माझे मनच फार फिल्मी होते. कधी एकदा ते मडके पूर्ण भरते आहे आणि मी ते जोरात फोडतो आहे असे मला झाले होते. शंभर नाणी बाहेर पडणार होती . ती मोजून प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून , पिशवीला रबर लावून बँकेतल्या काकांकडे नि ऐटीत चाललो आहे असे दृश्य मला दिसले. आणि मी नाणी गोळा करायला सुरुवात केली. बचतीची आवड लागावी म्हणून मला ते मडके दिले होते. मला बचतीचे जवळजवळ वेड लागल्यासारखा मी वागत होतो. मिळेल तशी एक रुपयाची नाणी जमवायचा मी सपाटा लावला. खाऊचे पैसे मडक्यात जाऊ लागले. लहानपणी कुणाला नमस्कार केला कि प्रेमळ माणसे अकरा रुपये हातावर ठेवीत. मी सारखे न चुकता घरी आलेल्या ज्येष्ठ लोकांना नमस्कार करू लागलो. पेप्सीकोला खाण्याऐवजी तो एक रुपया मडक्यात ठेवू लागलो. त्या मडक्याचे वजन माझ्याइतकेच वाढू लागले आणि मला मडके फुटून नाणीच नाणी बाहेर पडतायत अशी स्वप्न पडू लागली. शंभर नाणी. म्हणजे अलीबाबाबाच्या गोष्टीत असतात तश्या मोहरा. त्याच्या गुहेत मोहरांनी भरलेले रांजण होते. माझ्याकडे नाण्यांनी भरलेले मडके होते. मी मध्येच रात्री उठून ते मडके खळ खळ वाजवून पाहायचो आणि परत झोपी जायचो.

एकदा मी बाबांसोबत बँकेत गेलो असताना बाबांनी मला पासबुक भरून आण असे सांगून एका बायींकडे पिटाळले. त्यांनी मला सोळाशे प्रश्न विचारून माझे पासबुक घेऊन त्यात काहीतरी खरडून ते माझ्या हातात दिले आणि मला भोवळ यायची बाकी राहिली होती. माझ्या पासबुकावर एकोणीस रुपये झाले होते. अकराचे एकोणीस ? कुणी केले ? मला त्या बाई खूप आवडल्या. ह्यांनी पासबुकात लिहिले कि ती रक्कम वाढते. वाह . माझा बँक ह्या गोष्टीवर विश्वास बसला.

एकदा रात्री मी आईवडिलांना कसल्यातरी चिंतेत बोलताना ऐकले. असे कधी घडत नसे. कारण आईवडील आमच्यासमोर कधीही कसलीही रडगाणी गात नसत. मी झोपलो आहे असे समजून ते दोघे बोलत होते . त्यांना घरखर्चाचे केव्हडेतरी ताण आले होते. दिवाळी येत होती .अनेक आधीची बिले थकली होती . आणि सुट्टीत सगळ्या पाहुण्यांचा तळ आमच्याघरी असणार होता. कुजबुजत ते दोघे कसा मार्ग काढायचा ह्याचा विचार करत होते . तेव्हा मी घाबरलो आणि मला एकदम रडायलाच आले. कारण आईबाबांना सगळे सोपे असते आणि त्यांच्याकडे पैसे असतात अशी माझी सोपी समजूत होती. बाबांना पगार मिळतो हे मला माहिती होते. पण पगार म्हणजे काय , कधी मिळतो , किती मिळतो , मला काही कल्पना नव्हती. पैसे कमी पडू शकतात हा अनुभवच नव्हता. पैसे असतात . आई आपल्याला एखादी गोष्ट घेऊन देत नाही तेव्हा ती नाही म्हणत नाही . आपण ती पुढच्या महिन्यात घेऊ असे म्हणते. त्या रात्री मला आईवडिलांचे हे बोलणे ऐकून एकदम असहाय वाटले. आपल्यामुळे तर अशी वेळ नाही न आली ? आपण वह्या जास्त आणतो. सारखे आईस्क्रीम खातो. मावशीकडे जाताना बस ने न जाता रिक्षाने जाण्याचा हट्ट करतो. त्यामुळे तर असे झाले नसेल न ? मला कशाचे काही कळेनासे झाले. वेळ आली कि असे जे आई सारखे म्हणते ती अशीच काहीतरी असावी. आपले एकोणीस रुपये आणि सत्तर ऐंशी नाणी आपण त्यांना देवून टाकूया का ?

पैशाची भीती वय वाढले तशी वाढतच गेली . तो कमवायला लागलो तेव्हापासून तो कमावण्याच्या आनंदापेक्षा ते भीती नेहमी मोठी होत राहिली. असे का झाले ? कुठून आली हि भीती ? मला कळेनासे झाले आहे.

पैसा दिसू लागला आहे , त्याची किंमत कमी होत गेली आहे पण त्याची भीती नाही. एक विशिष्ट प्रकारची भीती घेऊन येतो पैसा . तो असला तरी आणि नसला तरी. भुंग्यासारखा मनात गुणगुणत राहतो. बँकेत पडून राहिला तरी आठवत राहतो. आनंदाचा एखादा मोठा खर्च करताना मनाला अपराधी वाटवत राहतो. मोकळे असे सोपे त्याच्याबद्दल वाटत नाही. अजूनही. स्वतः कमवायला लागलो तरी. आताहि मडक्याचा आकार तितकाच आहे .

DSC_0651
{KAUSTUBHA BAPAT}

अपेयपान २६

मी माझ्या शहराचा इतका राग करतो मध्येमध्ये ह्याचे कारण माझे त्या शहरावर प्रेम आहे. प्रेम आहे म्हणूनच राग येतो. आणि त्यामुळे मी सोडून इतर कुणाला ह्या शहरावर मनापासून रागावण्याचा हक्क असणार ? मी ह्या शहरात जन्मलो आहे , वाढलो आहे. मी कंटाळून ह्या शहराला सोडून गेलो आहे आणि ह्याची जाणीव होवून सारखा पुन्हा पुन्हा परत येत राहिलो आहे कि ह्या शहरासारखे पाणी दुसरीकडे कुठेही नाही. इथे मी केलेल्या चुका माहित असलेली माणसे आहेत. शिवाय इथे माझे बालपण जुन्या नासक्या भाजीसारखे गोठून राहिले आहे. देवळात जुना कोरडा नारळ असावा तसे. न फोडलेला. आणि त्यामुळे तीन दिवसांच्यावर इथे राहायला मला कंटाळा येतो.मला इथली सर्व गावात जगप्रसिद्ध असलेली सांस्कृतिक आगावू माणसे हास्यास्पद वाटू लागतात.

प्रेम करायला आणि रागवायला सुद्धा एक व्यक्तिमत्व असावे लागते ते माझ्या शहराला आहे. ज्याच्यावर भरपूर रागवावे असे व्यक्तिमत्व किती शहरांना असते ? महाराष्ट्रात अशी शहरे दोनच. पुणे आणि मुंबई. माझे नशीब बरे कि मी ह्या दोन शहराच्या आसपास वाढलो. राहायचे ह्या दोन शहरांमध्ये आणि वसवस करत आपल्या ओसाड गावच्या परंपरा आठवत बसायच्या हे करायची वेळ देवाने माझ्यावर आणली नाही. पश्चिम महाराष्ट्रात जन्मल्याचे आणि वाढल्याचे फार आपसूक आणि अतोनात सुख आयुष्याने मला दिले आहे . इतर कुठेही जन्म घेण्याची मी कल्पनाच करू शकत नाही.

माझे शहर प्रेम करावे, कंटाळावे आणि रागवावे असे समृद्ध आहे. त्याला अनेक कथा उपकथा आहेत. उगाच कुठलेतरी उजाड ओसाड गाव नाही ते.

आयुष्यात उशिराने ,ह्या शहरात नळाला भरपूर पाणी येते ,आपल्या मुलांना चांगल्या शाळांमध्ये शिकता येते किंवा आपल्या मुलांचे बोली मराठीचे उच्चार शुद्ध होतील म्हणून आपापली सामान्य आणि सौम्य गावे सोडून इथे आलेल्या निमूट लोकांना माझा राग कळणे शक्य नाही. कारण ज्यांना स्वतः च्या जन्मागावावर धाडसाने प्रेम सुद्धा नीट करता येत नाही ती माणसे रागवायला तरी कशी शिकणार? राग हि प्रेमाचीच एक बाजू असते आणि ज्यांना रागवायची अदब आणि ताकद असते तीच माणसे रागावू शकतात. बाकीची माणसे फक्त ‘ट्राफिक फार झाले आहे ’ किंवा ‘भाज्या महाग झाल्या आहेत’ किंवा असली पाणचट धुसफूस करू शकतात. मला ती करता येत नाही.

मला घाईघाईने समता आणि बंधुता विकत आणता येत नाही. शिवाय मी सामाजिक जाणीव असलेल्या लोकांविषयी खूपच जास्त सावध असल्याने मला खोट्या सहिष्णू वागण्यात करियर करायची वेळ आलेली नाही. सामाजिक जाणीव असलेल्या पुणेरी स्त्रीपुरुषांसारखे लबाड कोल्हे जगात इतर कुठेही नाहीत. मी त्यांच्यासोबत पूर्वी शिकारी केल्या आहेत म्हणून अनुभवातून सांगतो आहे. त्यामुळे मी न घाबरता रागावतो, काही वेळा चुकीचे वागतो ,किंवा लिहितो. ते करणे मला जास्त सोपे आणि प्रामाणिक वाटते.

मला सुंदर लालबुंद राग येतो. तो राग मी प्रेम करून कमावलेला असतो. मी माझ्या शहरावर रागावतो तेव्हा मला हे माहित असते कि ते करण्याचा मला पूर्ण हक्क आहे. मी माझ्या माणसावर , माझ्या रस्त्यांवर, माझ्या परिसरावर रागावतोय. मी रागावण्यासाठी उत्तम शब्द शोधू शकतो. मी ते नीट वापरून पुन्हा गार करून , पुसून आत ठेवू शकतो. कारण मला लिहिता येते. आणि लिहिता माणूस रागवतो तेव्हा तो उगीउगी धुसफूस करत नसतो. त्या रागाला अर्थ असतो. तो राग येतो आणि शांतपणे जातो. तीव्र रागाचे आणि शांत प्रेमाचे चक्र चालू राहते. आणि त्या चक्राकार भावनांमधून माझे आणि माझ्या शहराचे नाते संपृक्त होत राहते. माझा माझ्या शहरावरचा राग हि माझी त्या शहराशी असलेली खासगी आणि अतिशय कोमल बाब आहे.

मला प्रवास करून हे लक्षात आले आहे , कि आपले गाव एकच असते. चार पिढ्या दुसरीकडे घालवल्या तरी तिथली माणसे पूर्णपणे तुम्हाला त्यांच्यात घेत नाहीत. आणि आपल्याला डावलले जाते आहे हे आपल्याला कधी कळतहि नाही. आमच्या शहरातली माणसे तर त्यात फार चतुर. झाडावरचा आंबा वेगळ्या माणसाला देतात आणि खाली पडलेला आंबा वेगळ्या माणसाला. सगळ्यांना वाटते मीच महत्वाचा . खरी ताजी भाजी तुमच्या वाट्याला इथे कधीच येत नाही आणि पैसे फेकून विकत घेतले पुढचे सीट तरी सवाई गंधर्व महोत्सवातल्या गाण्यावर प्रेम करता येत नाही. तिथे तुम्ही उपरेच राहता. विजेच्या बिलावर नावपत्ता छापून आला कि तुम्ही त्या शहराचे होत नाही. धुराने गच्च भरलेल्या रस्यांवर स्थलांतरित माणसाकडे शहरातील मूळ रहिवासी फार रागाने पाहत असतात. स्थलांतरित माणसाची पाठ फिरली कि त्याचे उच्चार, त्याची भाषा, त्याचे विचित्र खाणेपिणे ह्याची सर्व शहरांमध्ये खिल्ली उडवली जाते.

मी उत्साहाने बाहेर राहायला गेलो , तेव्हा अनेक वेळा अशी खिल्ली उडवलेली गेली ती मी अनुभवली त्यावरून मी काही आडाखे बांधले. घाइने दुसर्या शहराला पटकन आपलेसे केले तरी ते सारखे व्यक्त करत बसायचे नाही. नव्या शहरात गप्प राहून शांत अनुभव घेत राहायचे. आपले नवखेपण मोकळेपणाने मान्य करायचे , उगाच लगेच तिथल्या माणसांच्या खांद्यांवर हात टाकायचे नाहीत. आणि टेकडीवरच्या ग्रुप मध्ये फिरायला गेलो तरी लगेच घरीबिरी यायला जायला लागायचं नाही. वाट पाहायची. मिसळून घेतली जाण्याची वाट पहावी लागते. पैसे फेकून , श्रीमंतीचे दर्शन घडवून किंवा विद्यापीठात प्रोफेसरकी करूनही नव्या शहरात रुजायला जितका वेळ लागतो तितका लागू द्यावा. जिथे तिथे आपले तोंड उघडून बोलत बसू नये.

शहरातील ज्या गोष्टींच्या प्रेमाने आपण ह्या शहरात आलो त्या गोष्टी तुमच्या वाट्याला पूर्णपणे यायला खूप वर्षे जावी लागतात. जी गोष्ट पुण्याची , तीच मुंबईची , तीच लंडनची , तीच सिडनीची , तीच जगातल्या कुठल्याही शहराची. त्यामुळे स्थलांतरित माणसाने आपापले राग वेगळे शोधायचे असतात. मूळ जन्मलेला माणूस त्या जागेवर का रागावला असे त्याला विचारायचे नसते.

आमच्या इथे पूर्वी एक wachman होते त्यांना सगळे ‘अहो नागपूरकर’ अशी हाक मारायचे . आणि ते हाकेला ओ देवून जायचे. मला नंतर कळले कि त्यांचे आडनाव वेगळेच आहे. आणि ते दहा वर्षे पुण्यात राहत असले तरी इथल्या जगासाठी ते ‘नागपूरकर’ आहेत. त्यांचे खरे आडनावसुद्धा कुणाला माहित नाही . त्याची गरज पडलेली नाही .

राग तयार व्हयाला खूप चांगले नाते तयार व्हावे लागते हे लक्षात घायचे असते. गप्प आणि शांत राहून कष्ट केले तर नवे शहर तुम्हाला ताजे नाते देते. नाहीतर आपल्याला नातीसुद्धा आपल्या मूळ गावाहून आणावी लागतात आणि सुताराला बोलावून एकाचे दोन जोडपलंग करून घ्यावे लागतात. असाच मानवी व्यवहार आहे. सानेगुरुजींची मानवतावादी गाणी गाऊन तो बदलत नाही.

तुम्ही जगाला प्रेम अर्पण करत बसलात तरी तुम्ही गेला आहात त्या शहराला तुमचे प्रेम हवे आहे का ? हे आधी तपासावे लागते. ते आधी तपासून बघा आणि मग आज रविवारचे गजरेबिजरे आपापल्या मागाहून गावाहून आणलेल्या बायकांना घालून , संध्याकाळी मराठी नाटके पाहायला घेऊन जा. चांगली असतात म्हणे हल्ली. आणि त्यात सगळे TV मालिकेतले लोक प्रत्यक्ष दिसतात आणि प्रयोगानंतर आत जाऊन त्यांना हातपण लाऊन बघता येतो. नाटकाच्या तिकीटामध्येच नटांना हात पण लावू देतात. त्यासाठी वेगळे तिकीट काढावे लागत नाही.

Sachin .

Advertisements

2 thoughts on “अपेयपान ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग २३ ते २६”

  1. ज्याला चांगले खाणे आवडते त्यांना चांगले बनवता येते या म्हणण्याशी सहमत . पण स्त्रीमुक्तीने पाकक्रीयेला बिनमहत्त्वाचे ठरवले हे मान्य नाही. त्यांच्यावर लादले जाऊ नये हे तुम्ही म्हणता हीच स्त्रीवादाची भूमिका होती. बाकी निरीक्षणे उत्तम.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s