अपेयपान लोकमत मधील लेखमाला भाग ३७ते ४०

अपेयपान ३७

आई देव खरंच असतो का ? असला तर मग तो कुठे असतो ? आपल्या देवघरात आहेत ते सगळे देव वरती आकाशात एकत्र राहतात का ? त्यांचा वेगवेगळ्या सोसायट्या असतात का? मग वेगवेगळ्या सणांना ते आपल्या आणि इतरांच्या घरी येऊन जातात का ? लक्ष्मी तर रोजच संध्याकाळी येते आणि घरावरून नजर टाकून जाते असे तू म्हणालीस मग ती रात्रभर फिरते का ? कारण कितीतरी घरे आहेत ? आपले गुरुजी येऊन पूजा करून मूर्तीमध्ये प्राणप्रतिष्ठापना करून जातात तेव्हा गणपती खराखुरा आपल्याकडे पाच दिवस राहायला येतो ? मग आपल्याकडे येतो तसा सगळ्यांकडेच येत असेल न ? मग नक्की किती गणपती आहेत ? गौरी येतात त्या नक्की कुठून येतात ? हि पावले त्यांची असतात का ? आपल्या अंगणात ती कधी उमटतात ? मी दोन करंज्या खाऊ का ? नैवेद्य कधी होणारे ?एक लाडू तरी देतेस का ? मी सोवळे नाही नेसले तर चालेल का ?, माझे पोट खूप मोठे झाले आहे मी गुरुजींसमोर असं उघडा बसण्या ऐवजी सोवळ्यावर टीशर्ट घालू का ? मूर्ती विसर्जन केली कि ती देव नदीतून पोहत स्वर्गात जाणारे का ? म्हणजे आपली मुठा नदी पुढे स्वर्गात जाते का ? नद्यांची नवे कुणी ठेवली ? तुला मोदक कुणी शिकवले ? आज्जीला मोदक कुणी शिकवले ? आज्जीच्या आईला ? आई रस्त्यावरच्या गणेशोत्सवाची वर्गणी मागायला ती मवाली मुले परत आली तर काय सांगू ? दार उघडू का ? ओटी म्हणजे काय ? आजी परत कधी जाणारे ? ती गेली कि मग तू मला आम्लेट करून देशील का ? पण स्वयपाकघरात बनवले तर गणपती गौरीना कळेल का ? मग विसर्जन झाले कि बनवून देशील का ? कट म्हणजे काय ? गणपती नसतो तेव्हा वर्षभर आपले गुरुजी काय करतात ? ते सिनेमा बघतात का ? गणपती पाहायला कधी बाहेर पडायचे ? कावरे आईस्क्रीम घेऊन देशील का? आई सनम बेवफा गाणे आहे त्यातले बेवफा म्हणजे काय ? बाबा हे तुझे सनम आहेत का ? गणपतीला हिंदी येते का ? संस्कृत ? बिल्लनची नागीण म्हणजे काय ? टिळक कोणती गाणी लावायचे ? टिळकांच्या वेळी हिंदी पिक्चरची गाणी होती का ? पारतंत्र्य म्हणजे काय ? पण ब्रिटीश लोक हिंदू नव्हते का ? ख्रिचन लोक इंग्लिश बोलतात का ? आपल्याकडे पाच आणि गोखले काकूंकडे दीड दिवस कारण काकू आळशी आहेत का ? घरचा गणपती दहा दिवस का नसतो ? आपल्याकडे गौरी येतात आणि शिंदे काकूंकडे महालक्ष्म्या येतात त्या सेमच असतात का ? शाळेच्या संस्कृत मंडळाला दगडूशेठ हलवाई गणपती समोर सकाळी पाच वाजता अथर्वशीर्ष म्हणायला बोलावलंय तर मी जाऊ का ? सकाळी रिक्षा मिळेल का ? सगळे साबुदाणे आणि केळी का खात बसतात तिथे सकाळी सकाळी ? तिथे सोवळ्यावर मला टी शर्ट घालता येईल का असे सरांना विचारशील का ? सगळ्यांना उघडे करून का बसवतात देवापुढे ? मुलांनीच का टी शर्ट काढायचे ? मुली का नाही काढत ? अमेरिकेतपण गणपती असतो का ? का नसतो ? अमेरिकेत पारतंत्र्य नव्हते का ? ब्रिटीश लोकांचे अमेरिकेवर राज्य नव्हते का ? तुमच्या लहानपणी तुम्ही डेकोरेशन कसे करायचात ? प्रस्तुतकर्ता म्हणजे काय ? देणगी म्हणजे काय ? गणपती बरोब्बर त्याच दिवशी कसा येतो ? स्वर्गात कालनिर्णय लटकवलेले असते का ? स्वर्गात अप्सरा आणि दारू असते ती कुणासाठी ? मग बाबा गणपतीत घरी का पीत नाहीत ? स्वर्गात हिंदी सिनेमाची गाणी लागतात का ? आजोबा स्वर्गात गेले आहेत ते वर गणपतीला भेटत असतील का ? महाभारत सिरीयल मध्ये असतो तसा तिथे धूर निघत असतो का सतत ? म्हणून तुम्ही उदबत्त्या लावता का ? देवांना दोन तीन बायका असतात मग आपल्याला एकच का असते ? चिकन शाकाहारी नसते का ? गणेशोत्सव मंडळाची मुले मवाली का असतात ? ते शिव्या देतात आणि मांडवाखाली दारू पितात ते चालते का? बुद्धीची देवता असते तर मग इंग्लंड अमेरिकेत ज्यांना बुद्धी आहे ते पण गणेशोत्सव साजरा करतात का ? न्यूटन कडे पण गणपती बसायचा का ? देवा हो देवा गणपती देवा तुमसे बढकर कौन स्वामी तुमसे बढकर कौन हे गाणे सारखे का लावतात ? मिथुन चक्रवर्ती त्या मूर्तीवारचे दागिने चोरणार असतो का ? अमजद खान गणपतीजवळ गेलेला चालतो का ? आपल्याकडे तीनच आरत्या का म्हणतात? फार गोड गोड जेवण झालेय थोडी तिखट भजी तळतेस का ? गणपती आणि santa clause एकमेकांना स्वर्गात भेटत असतील का ? कॅम्प मध्ये गणपती का बसत नाही ? बिन अंड्याचा केक घेऊन दे न चालेल का ? आपण आपले मंडळ काढूया का ? म्हणजे आपली आवडती गाणी मोठ्यांदा वाजवता येतील ? जया बच्चन ने गणपतीला सोन्याचे कान दिल्यावर मग अमिताभ बरा झाला का ? आपण माझ्या स्कॉलरशिपच्या परीक्षेआधी गणपतीला सोन्याचे नाक देऊया का ? cadbury मध्ये अंडे असते का ? गणपतीला नुडल्स आवडतील का ? पॉपकोर्न ? पु ल देशपांडे गणपती बसवतात का ? आणि कुसुमाग्रज बसवतात का ? अंधश्रद्धा म्हणजे काय ? त्या दोन गौरी एव्हढा चिवडा आणि शेव घेऊन जाणारेत का ? मग मला तू पुन्हा करून देशील न ? आजी गणपतीला नमस्कार करताना का रडते ? मला दगड टोचतात तर विसर्जनाला चपला घातल्या तर चालतील का ? मी विसर्जनानंतर video कॅसेट आणून सिनेमा पाहू का ? ते पेशवे अजून त्या शनिवार वाड्यात राहतात का? बँकेतून गणपतीत सोन्याचे दागिने सगळ्यांना देतात का ? सोन्याचे दागिने दुकानातून का नाही आणत ? बँकेतून का आणता ? तोळा म्हणजे काय ? धर्मेंद्रला दोन बायका आहेत तर मग त्याच्याकडे दोन गणपती बसतात का ? प्रत्येक बायकोला वेगळा गणपती बसवावा लागतो का ? नगरसेवक म्हणजे काय ? महापौर बायकाच का होतात ? तू महापौर होणारेस का ? पुण्याच्या महापौर आणि मुंबईच्या महापौर भांडत असतील का ? हिंदी सिनेमात गणपती असतो तर गौरी का नसते ? नवस म्हणजे काय ? मावशीने गणपतीला स्वेटर शिवलाय तिचे डोके फिरले आहे का ? पिको म्हणजे काय ? आणि फॉल ? हरतालका इतक्या छोट्या का असतात ? त्या बसून का असतात ? आपल्या गौरींना हात का नसतात ? परंपरा म्हणजे काय ? म्हणजे बाबा वागतात तसेच मी वागायचे आहे का ? गुप्ते आज्जी गौरी च्या दिवशी वाईन पितात ते कसे चालते ? सोन्याचे पाणी म्हणजे काय ? इंग्लिश मिडीयम च्या मुलांना आरत्या कोण शिकवणार ? अनाथनाथे आंबे म्हणजे काय ? नयना मला म्हणाली कि ती तिच्या बॉयफ्रेंड सोबत विसर्जनाच्या गर्दीत पळून जाणारे तर पळून कुठे जातात ? पळून लग्न करणे म्हणजे कसे करायचे ? मी कुणाचा बॉयफ्रेंड आहे ? मनाली ला आरत्या येत नाहीत तर तिला पाप लागणारे का ? मला आरत्यांचे किती पुण्य मिळणारे ? पुण्य साठले कि काय करायचे ? कुणाला सांगायचे ? कुळाचार म्हणजे काय ? अमिताभ आजारी होता तेव्हा रेखाला त्याला भेटू दिले का ? गांधीजी गणपती बसवायचे का ? टिळक गेले आणि गांधी आले मग त्यांनी गणपती का बसवला नाही? गांधीजी गुजराती होते न ? त्यांना आरत्या येत नव्हत्या का ? गुजरात्यांकडे आपल्यासारख्याच आरत्या असतात का? डालडा म्हणजे काय ? त्यापेक्षा दिवाळी आधी का येत नाही ? गणपतीत फटाके का घेत नाहीत ? नानाआजोबा आले कि सारखे श्लोक का म्हणून दाखवायला सांगतात ? त्यांना मी सिनेमाचे गाणे म्हणून दाखवू का? हार्ट attack म्हणजे काय ? त्यांना परत कधी येणारे ?

IMG_1629.JPG

अपेयपान ३८

मत प्रदर्शित करण्याचे आणि हवे तसे व्यक्त होण्याचे स्वातंत्र्य प्रत्येकाला असायला हवे हे खरे आहे. आपल्याला काहीतरी सुचणे आणि ते व्यक्त करणे ह्या दोन्हीच्या मध्ये काळाचे अंतर जायला हवे. आपण राग आला कि दहा आकडे मोजून मग तो बाहेर काढावा असे म्हणतात तसेच आपल्याला काही सुचले आणि म्हणावेसे वाटले कि ते काही वेळाने म्हणावे. कदाचित असे केल्याने आपले म्हणणे जास्त टोकदार आणि आवश्यक होयील. कदाचित असे होईल कि काही वेळाने ते म्हणायची गरज उरणार नाही. पण असे केले तर आपल्या आणि दुसऱ्याच्या मनाचा आत्मसन्मान टिकून राहू शकतो. आणि आपल्या म्हणण्याला थोडी किंमत उरू शकते. लिहिणे आणि गरळ ओकणे ह्यात फरक आहे. तसाच फरक मते मांडणे आणि बरळणे ह्यात आहे. फेसबुककर्ते श्री झुकरबर्ग हे हुशार व्यक्तिमत्व आहेत . त्यांना महाराष्ट्रात मनोरुग्ण तयार व्हावे असे अजिबात वाटत नव्हते. त्यांना फेसबुक तयार करताना महाराष्ट्र माहीतच नव्हता. ( अरे बापरे किती हा घोर अपमान ) आणि आपल्याला मात्र वाटते आहे कि हे सगळे पांढरे निळे मायाजाल मराठी समाजाच्या परंपरांच्या अस्मितेसाठी आणि संस्कृतीसंवर्धनासाठी जन्माला आले आहे. पण तसे नाही. जसे कि परदेशात महाराष्ट्र मंडळे निघावीत आणि अमेरिकेत नाट्यसंगीताचे स्वर कानी पडावेत म्हणून software कंपन्या इथल्या कोवळ्या, हुशार आरत्या पाठ असणाऱ्या किंवा सुरळीची वडी करता येणाऱ्या मुलामुलींना खुडून सातासमुद्रापार कामाला नेत नाहीत. तसेच आहे हे . सर्व गोष्टींचा उद्देश मराठी माणसांपाशी आणि त्यांच्या इतिहास आणि परंपरा ह्यांच्यापाशी येऊन थांबत नाही. आपल्यामागे आपल्यापुढे आणि आजूबाजूला खूप विशाल विस्तृत आणि जग पसरले आहे ह्याची जाण ठेवली कि मग घरातून ऑफिसला जाताना सिग्नल ला उभे असले कि माझ्या मुलाच्या वाढदिवसाच्या फोटोला किती लाईक पडले असतील ह्या विचाराने जीव घाबरा होत नाही. ब्लडप्रेशर वाढत नाही.
आपले राहते जग सोडून मनाच्या पातळीवर इतरत्र रहावेसे वाटणे हि मनुष्याभावना खूप महत्वाची आहे. शांतता आणि स्थैर्य आलेल्या मनाला सुचू लागते तसेच अतिशय अस्वस्थ मनाला खूप काही सुचते . मग ते मन ते मन आजूबाजूच्या ओळखीच्या वातावरणातून सुटका मागते आणि वेगळ्या जगामध्ये जायला उत्सुक बनते. हि भावना प्रत्येक जगणाऱ्या मनुष्याला आहे. नुसतीच लेखकांना असते असे नाही .लेखक ह्या भावनेला अतिशय कष्टाने घाटदार आकार देऊन परिश्रमपूर्वक कथा आकाराला आणत असतात. पण वेगळ्या आभासी जगात जाण्याची इच्छा आणि तसे करण्याची ताकद प्रत्येक माणसाकडे असते. पण ह्या ताकदीचे काय करायचे ह्याची समज जर शिक्षणातून आली नसेल तर मग सातत्याने पर्यायी आणि आभासी जग तयार करून त्यात राहण्याचे व्यसन आधी एकेकट्या व्यक्तीला आणि मग मोठ्या प्रमाणावर संपूर्ण समाजाला लागते. व्यसन जरूर केले पाहिजे पण त्याचे दीर्घकाळाने होणारे परिणाम लक्षात घेऊन आणि त्याची संपूर्ण किंमत फेडायची ताकद मनात असेल तर ते करावे. आयुष्यभर व्यसने करून मग भक्तिमार्गाला लागणारी आणि इतरांना व्यसने सोडायला लावणारी माणसे व्यसनाचा अपमान करत असतात. व्यसनाचा शेवट हा ते करणाऱ्या माणसाच्या अंतामध्ये असतो आणि त्यामुळे अतिरेक आणि व्यसने हि फक्त जिगरबाज लोकांनाच शोभतात. हि जाणीव आता पर्यायी आभासी जगात सतत वावरणाऱ्या माणसांना यायला हवी आहे. पर्यायी जगात सतत वावरले कि मग प्रत्यक्ष आयुष्यातले छोटे आनंद आणि शांतता उपभोगण्याची माणसाची क्षमता नष्ट होत जाते. पर्यायी जगात जर काही आपल्याला लागेल असे बोलले गेले तर त्याचा मोठा परिणाम आपल्या विचारांवर आणि प्रत्यक्ष जगातील आपल्या कृतींवर होत राहतो. आपण गरजेपेक्षा जास्त मोठे होवून बसतो. चित्रपटातील नट हे काम संपले कि त्यांच्या खाजगी जगात गुप्तपणे आणि शांतपणे राहतात. कारण प्रसिद्धी हा त्यांचा व्यवसाय असतो , गरज नसते ह्याची त्यांना जाणीव असते. सामान्य माणूस पर्यायी जगामध्ये स्टार होवून बसला कि त्याला आपल्या आजूबाजूचे दिवे बंद करून अंधारात एकट्याला बसताच येत नाही. स्वतःला तो गरजेपेक्षा जास्त महत्वाचा मानून बसतो. त्या जगात कोणी त्याला काही बोलले कि तो क्रूरपणे त्या माणसाला तिथे जाऊन डसतो. आपल्याला वाटणे आणि आपल्याला कळणे ह्यातला फरक त्याला कळेनासा होतो. आणि तो इतरांच्या कामावर , ज्ञानावर आणि कलाकृतींवर जहरी टीका करून आपण मोठे झालो आहोत असे स्वतःला मानून घेऊ लागतो.
महानगरमध्ये राहणाऱ्या माणसाला आपण सामान्य आहोत हि आवश्यक जाणीव रोजच होत असते पण छोट्या शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये राहणारी माणसे प्रसिद्धीला भयंकर भुकेली बनतात आणि मग समाजमाध्यमांवर नकळतपणे स्वतःच्या प्रतिमा तयार करत आणि त्या सांभाळत बसतात. तिथे माणसाची दमणूक सुरु होते. सुशिक्षित आणि हुशार शहरी माणसाला हे माहित असते कि समाजमाध्यमे हि भुकेले राक्षस असतात. तुम्ही तुमचा सगळा वर्तमान तिथे ओकलात कि मग ती तुम्हाला तुमचा भूतकाळ तिथे ओकायला लावतात असे करत करत ती तुम्हाला जगासमोर नागडी करून ठेवतात. तुम्ही काही वर्षांनी तिथे आपल्याजवळचे सगळे खाजगी , वैयक्तिक आणि मोलाचे असे देवून बसता आणि तुमच्या आयुष्याचे एक TV channel कधी तयार झाले हे तुम्हाला कळतच नाही. काही वर्षांनी नकळत माणसाच्या मनावर ह्या गोष्टीचा मानसिकदृष्ट्या गंभीर परिणाम होवू लागतो. आपण प्रत्यक्ष कसेही दिसू पण पर्यायी जगात आपली प्रतिमा चांगली राहायला हवी. आपले सेलिब्रेटीसोबत तिथे भरपूर फोटो हवेत. आपल्या हसऱ्या सेल्फी हव्यात. आपले घर आपले कुटुंब ह्याची इतर माणसांना असूया वाटायला हवी असे आपल्याला सतत वाटत राहते. कारण आपल्याला आपल्या गावात आपल्या गल्लीत आपल्या कुटुंबात स्टार होण्याचे व्यसन सतत समाजमाध्यमे वापरून तयार झाले आहे हे आपल्याला कळत नाही.
पर्यायी जगामध्ये जाऊन शांतपणे मनाला मोकळे सोडण्यासाठी माणसे एकटी किंवा एकत्र येऊन दारू पितात , गांजा ओढतात त्यापेक्षा वेगळे असे काहीही ह्या बाबतीत घडत नसते. शिवाय महाराष्ट्रात समाज उपयोगी आणि सामाजिक जाणीव असण्याचे जे व्यसन लागले आहे त्यामुळे अनेक माणसे घरची सोडून गावाची धुणी धूत बसतात आणि त्याविषयी कंटाळा येईल इतके बोलत बसतात. समाजसेवा करून स्टार बनता येते ह्याचे वाईट व्यसन आपले चित्रपट कलाकार आपल्याला लावत असतात आणि आपण सगळेच महान समाजसेवक बनून तिथे वावरतो.
कधीतरी मेन स्वीच बंद करून टाकायला हवा आणि ह्या जाळ्यातून मोकळे आणि निवांत व्हायला हवे.
मनाने उभारी घेतली आणि काही सुचले तर डायरीत लिहून ठेवायला हवे . आपला खाजगीपणा आपली मुले , आपले कुटुंब मोलाचे असते . ते लोकांच्या स्पर्धात्मक नजरेतून जपायला हवे. एखादी गोष्ट नाही आवडली तर काही वेळाने विचार करून मग व्यक्त व्हायला शिकायला हवे. सारासार विचार करण्याची आपली बुद्धी जागृत ठेवायला हवी . मुख्य म्हणजे आपल्या गल्लीत प्रसिद्ध होण्याची हौस थोडी आवरली तर आपलेच हसे होणार नाही ह्याची जाणीव असायला हवी. समाजमाध्यमांचे फार चांगले परिणामही होत असतात . अनेक माणसे एकत्र येऊन चांगले उपक्रम करायला आणि आपल्याकडे असलेल्या आवश्यक माहितीची देवाण घेवाण करायला त्यांचा चांगला वापर करत असतात. आपल्या चेहर्याचे फोटो आणि आपल्या कुटुंबाची माहिती अशी उघड्यावर टाकणे चांगले लक्षण नाही. आपल्याला हे माहित असते कि दुसर्याविषयी उगाच आपण वाईट बोललो कि आपले आपले मन आपल्याला खाते. हे असूनही जवळजवळ रोज आपण सर्व गोष्टींविषयी इंटरनेट वर जाऊन गरळ ओकत बसतो हे किती योग्य आहे ह्याचा विचार प्रत्येकाने नीट आणि समंजसपणे करायला हवा.
छोट्या गावात आणि अर्धवट मोठ्या शहरात जे हल्ली अनेक लोक समिक्षक बनून चित्रपटांना स्टार देतात त्यांना ह्या मानसिक रोगाची किती मोठी लागण झाली आहे हे आपल्याला लक्षात येणार नाही. सगळा फरक हा आपल्याला वाटणे आणि आपल्याला कळणे ह्या एकाच गोष्टीत असतो. वाटले म्हणजे कळले असे नाही. पण फेसबुकवर जाऊन बसले कि सगळे वाटलेले कळले आहे असे आपल्याला वाटू लागते. हि मानसिक आजार होवू लागण्याची लक्षणे आहेत.
सिनेमातील माणसे आणि राजकारणी माणसे जेव्हा फेसबुक वापरतात तेव्हा ते नीट आखून विचार करून आणि ठरवून केलेले असते . त्यांची प्रतिमा तयार करणारी अक्खी टीम त्यावर काम करत असते कारण प्रतिमा तयार करून ती विकणे हा त्यांचा व्यवसाय आहे. स्वतःच्या मुलांचे , घराचे फोटो कधी टाकायचे , केव्हा किती शब्दात कुठे आणि काय बोलायचे , कशावर आणि कुठे मते व्यक्त करायची हे त्यांचे आठवडा आठवडा आधी नीट ठरलेले असते. आपल्याला नटांचे वागणे आपलेसे करायचे असेल तर त्यामागचे त्यांचे डावपेच सुद्धा कळायला हवेत. आणि आपल्या खाजगी आयुष्याची शोरूम होण्यापासून स्वतःला वाचवायला हवे.

img_1627

अपेयपान ३९

TV वर पाहिलेल्या दोन प्रतिमा डोळ्यासमोरून जात नाहीत. प्रत्येक पिढीची TV वर पाहिलेल्या आणि न विसरता येणाऱ्या क्षणांची आठवण असते . माझ्यासाठी हे दोन प्रसंग आहेत. सुस्मिता सेन ने मिस युनिवर्स स्पर्धा जिंकल्याचा क्षण. आणि न्यूयॉर्क मधील वर्ल्ड ट्रेड सेंटरचे दोन्ही towers कोसळतानाचा क्षण. TV वर मी हजारो लाखो प्रतिमा जवळजवळ रोज पाहत आलो असेन. पण ह्या दोन क्षणांनी आपल्या सगळ्यांच्या आयुष्यावर जे अप्रत्यक्षपणे दूरगामी परिणाम केले त्यामुळे बहुदा हे क्षण मला विसरता आले नसावेत. एक क्षण विजयाचा आणि अभिमानाचा आणि दुसरा दहशत आणि मती गुंगवून टाकणाऱ्या जागतिक राजकारणाचा.

सुस्मिता सेन आणि पाठोपाठ मिस वर्ल्ड बनलेल्या ऐश्वर्या राय चा सगळ्या देशाला खूप अभिमान वाटला होता. त्या क्षणापासून ते आज TV वर शाहरुख खान आणि जॉन अब्राहम पुरुषांनी गोरे बनण्याच्या क्रीम ची जाहिरात करीत आहेत , ह्या दोन गोष्टींच्यामधील वीस बावीस वर्षांत भारतीय माणसाने स्वप्रतीमेचा फार मोठा असा प्रवास केलां आहे .
आपापल्या घरांमधील जुने फोटोंचे अल्बम काढून पुन्हा शांतपणे कधी पाहत बसला आहात का ? कशी होती ती माणसे? जास्त साधी होती. फोटोग्राफी हि अशी एक कला आहे जी भूतकाळाची कविता तयार करते. जुन्या फोटोमध्ये नुसती त्या प्रसंगाची आठवण नसते तर माणसाच्या आयुष्याचे त्या काळचे डिझाईन त्या फोटोत गोठवून ठेवलेले असते. आपले चेहर ,आपले हसू ,आपली उभे राहायची बसायची पद्धत. आपले पेहराव , आपलं आत्मविश्वास .आपली घरे. त्यात कुठे कुठे आपण स्वतः सुद्धा बसलेलो असू .साध्या परवडेल अश्या कपड्यात. कुणी दिसण्याची फरशी तमा न बाळगता प्रेमाने एकत्र आले आहेत. सर्व भावंडांना एकसारखे कपडे शिवले आहेत. बायका बाहेर पडण्यासाठी,फोटो साठी किती सोपेपणाने तयार होत असत. त्या त्या गावच्या किंवा शहराच्या बाजारात सर्वोत्तम जे मिळेल आणि परवडेल ते घालून. आपण आणि सिनेमातले नट ह्यात फरक असतो हि जाणीव होती आपल्या सगळ्यांना त्या काळामध्ये.
जुने फोटो पाहताना मला लक्षात येते कि ज्याचा हातात कॅमेरा असे त्याच्या हातात फार मोठी सत्ता आहे हि नकळत भावना समोरच्या लोकांच्या चेहऱ्यावर येई. माणसाच्या हसण्यामध्ये काळानुसार जो फरक पडत जातो त्याचा फार सुंदर अंदाज जुन्या फोटोंचे अल्बम पाहताना येतो. त्या काळच्या फोटो मधील हसू सुद्धा जास्त सोपे आणि निरागस होते. दात पुढे असलेली एखादी मावशी कधी ते लपवत नसे. तसेच मोकळेपणाने हसायची. फोटो काढायचा क्षण आला कि माणसे श्वास रोखून पोट आत घेत नसत. माणसे जास्त शांत निवांत होती. दिसण्याची स्पर्धा आणि भीती समाजात कमी होती. माणसांना पाप पुण्याची , नीती अनीतीची , फसवले जाण्याची भीती असेल पण मी कसा दिसतो आहे आणि मी असा दिसलो नाही तर लोक मला काय म्हणतील हि भीती घेऊन माणसे जगत नव्हती. हाउस आणि भीती ह्यात फरक असतो. माणसे साधी असली तरी त्यांना सौदर्याची आवड आणि जाण होती. दिवाळी दसर्याला, सणावाराला , लग्नाला माणसे तेजस्वी दिसत. कारण आतून काहीतरी फुलून आले असे. एक निरागसपणा होता. सणवार असतील तेव्हाचे मोजके आणि त्याचं वेळी मिळणारे दिखाव्याचे क्षण असत. त्यामुळे त्यांना किंमत होती.
सुस्मिता सेन आणि ऐश्वर्या राय ह्यांना जिंकवून भारतीय समाजाचा निरागसपणा खूप नकळतपणे कडून घेतला गेला.
उत्तरेला दिल्ली सारखी दिखाऊ वृत्तीच्ची सत्ताधारी श्रीमंत शहरे सोडता संपूर्ण भारत देश आपापल्या स्थानिक दृष्टीने स्वतः ला नटवत असे. त्यामुळे पोशाखांची जास्त विविधता होती. लोकांना भारतीय पेहरावाची लाज वाटत नसे , अगदी तरुणांनासुद्धा नाही. जुन्या फोटोमध्ये कुटुंबाच्या खास प्रसंगी किती विविधतेने नटलेली माणसे दिसतात. मला आठवते त्याप्रमाणे माणसे भारतातील इतर प्रांतामधील पोशाख सणावारांना हौशीने घालायची. कितीतरी मध्यमवर्गीय मराठी कुटुंबामध्ये पुरुष पठाणी पोशाख शिवायचे , मुली गुजराती पद्धतीचे घागरे घालायच्या, गंमत म्हणून बंगाली पद्धततीच्या साड्या नेसायच्या. दर उन्हाळ्याच्या सुट्टीत आमच्या आजूबाजूची अनेक कुटुंबे काश्मीरला जाऊन येत आणि तिथल्या स्थानिक पोशाखात स्वतःचे फोटो काढून आणत.बहुतांशी घरात आता ते फोटो लाजून लपवून ठेवलेले असतील.
माझा एक काका होता ज्याला फोटो काढायची खूप आवड होती. काही दिवसांनी अचानक तो कॅमरा घेऊन आमच्याकडे येत असे. माझा धाकटा भाऊ आमच्या घरात सगळ्यात गोरा गुबगुबीत आहे. काकाला त्याचे फोटो काढायचे असत. त्याला तयार करून त्याचे फोटो काढणे सुरु झाले कि मी खूप हिरमुसला होवून घरामध्ये बसून राहत असे. असे किती तरी वेळा घडल्याचे मला आठवते. आपण चांगले दिसत नाही हि जाणीव मला घरातल्या काकाच्या फोटोच्या अनेक प्रसंगांनी करून दिली. आमच्याकडे तीन चार तरी फोटो असे आहेत ज्यात मी कंटाळून रडतो आहे , कारण माझ्या भावाचे फोटो काढून संपल्यावर मग माझा एक फोटो काढायला काकाने मला बोलावले आहे. उगाच माझी समजूत घालायला.
आपण चांगले दिसत नाही, आपले हसू इतरांपेक्षा बरे नाही.आपले शरीर सुंदर नाही,आपल्याला टक्कल आहे , आपले दात पुढे आहेत , आपण गोरे नाही , आपण उंच नाही, आपण सडपातळ नाही अश्या अनेक न्यूनगंडात्मक भावना भारतीयांच्या मनामध्ये वाढू लागल्या जेव्हा सुस्मिता सेन ने आंतरराष्ट्रीय सौदर्यस्पर्धा जिंकली . स्त्रीने आणि पुरुषाने कसे दिसायचे , कोणत्या मापात असायचे ह्याचे सक्त मापदंड शहरी नागरिकांमध्ये वेगाने पसरू लागले. दिसण्यावर अतिरिक्त पैसे खर्च करायची सवय भारतीय मध्यमवर्गाला लागली. गावोगावी प्रचंड वेगाने gym उघडल्या , ब्युटी पार्लर उघडली. शिवून घेण्याच्या कपड्यांची संस्कृती संपत गेली, आणि दुकानात ज्या अमेरिकन किंवा युरोपियन मापाचे छोटे कपडे मिळतात त्या कपड्यात बसण्याची सक्ती सामान्य माणसावर येऊन पडली. सर्व समाजामध्ये असणारा एक अबोल निरागसपणा होता तो वेगाने नष्ट होत गेला . भीड आणि संकोच वाढीला लागला. भारतीय शरीराची एक निसर्गदत्त ठेवण आहे. तिला संपवून टाकायला सुरवात झाली. छाती कंबर ह्याची मापे आंतरराष्ट्रीय fashion catalog नुसार ठरू लागली.
आजच्या लग्नसमारंभात घरातले लोक ज्यापद्धतीने नटतात ते पहिले कि मला त्यांची दया येते. पंजाबी आणि गरीब अमेरिकन धेडगुजरी पद्धतीने घातलेले कपडे, बायकांच्या चेहर्यावर थापलेला मेक अप , जे घालून पायाला फोड येतील असे बूट. आपल्या सर्व मराठी सणसमारंभात माणसे फार भयंकर आणि कुरूप दिसतात. आपले जुने फोटो काढून पाहावेसे वाटत नाहीत ह्याचे कारण आपल्या समाजामधील आत्मविश्वास आणि निरागसपणा ह्या परस्परपूरक पण विरोधी भावना अगदी रसातळाला जाऊन पोचल्या आहेत आणि आपण TV आणि भडक चित्रपटाचे गुलाम होवून बसलो आहोत.
मी १९९४ साली बारावीत होतो. फार वेगाने पुढच्या दोन तीन वर्षात दिसण्याच्या पद्धतीत तरुण मुलांनी बदल सुरु केले. आमच्या शहराचा कपड्याचा आणि fashion चा सेन्स हा मुंबईहून येत असे कारण आमच्याकडे पुरेशी दुकाने नव्हती.
मी जाड दिसतो आणि तसे दिसणे चांगले नाही ह्याची जाणीव मला ह्या काळात नकळत करून दिली गेली. माझ्यातला न्यूनगंड ह्या काळात प्रचंड वाढीला लागला. आपण जाड आहोत म्हणून एकटे पडतो आणि आपण एकटे पडतो म्हणून अजून अजून जाड होत जातो ह्या दुष्टचक्रात माझा नकळत प्रवेश होवू लागला. मला बाजारात तयार कपडे मिळेनासे झाले. मी त्या काळात अघोरी उपासमार आणि चुकीचे व्यायाम केले . माझे चुकत असूनही ते का आणि कसे चुकते आहे हे सांगायला माझ्या आजूबाजूला कुणीही नव्हते. त्या काळात डी odorant मारून मुली पटवता येतात अश्या पद्धतीच्या जाहिराती tv वर सुरु झाल्या. सगळेच्या सगळे लोक गल्लीबोळात उघडलेल्या gym मध्ये जाऊन चुकीचे आणि घातक असे body बिल्डींगचे व्यायाम करू लागले. प्रेम आणि SEX ह्या दोन्ही गोष्टीमध्ये असणारा फरक कॉलेजच्या मुलामुलींना कळेनासा झाला. मी त्या काळाचे प्रोडक्ट आहे.

img_1619

अपेयपान ४०
नैसर्गिकरित्या चांगले दिसणाऱ्या माणसांना आयुष्य जगणे थोडे सोपे जात असेल का? ह्या प्रश्नाचे आजच्या काळातले उत्तर ‘हो’ असे आहे. जे गोरे असतात , उंच असतात , देखणे दिसतात , ज्यांचे हसू सुंदर आहे , दात व्यवस्थित आहेत , ज्यांना चश्मा नाही , ज्यांच्या केसांचा रंग काळभोर आणि चमकदार आहे अश्या सुंदर स्त्री पुरुषांना इतरांपेक्षा जगताना दरवाजे पटापट उघडले जातात. आजचे जग असे आहे जे दिसण्यावर फार लवकर भाळते. त्वचेचा रंग काळा असलेल्या , शरीराने जाड असलेल्या , टक्कल असलेल्या , केस पांढरे झालेल्या दात थोडे पुढे असलेल्या माणसांना ती कितीही हुशार असली किंवा संवेदनशील असली तरी जगण्याची लढाई थोडी जास्त करावी लागते. समाजामध्ये हे इतके बेमालूमपणे आणि अपोआप चाललेले असते कि वरवर पाहता तसे असण्यात काही चूक आहे असे दिसत नाही. आणि त्याविषयी कुणी काही बोलले कि त्या व्यक्तीला स्वतःविषयी खोटी सहानुभूती तयार करायची असेल असे वातावरण तयार केले जाते.
ह्याची सुरुवात शाळा कॉलेजातून होते. सुंदर दिसणारी माणसे शिक्षकांमध्ये आणि विद्यार्थ्यांमध्ये जास्त लोकप्रिय होतात. इतरांना आपल्यात काय कमी आहे असा प्रश्न पडत राहतो. गोऱ्या आणि देखण्या माणसांना नाटकात लवकर कामे मिळतात. त्यांच्यासाठी लेखक संहिता लिहितात. कॉलेजात पाहुणे आले कि स्वागत करायला नेहमी उंच गोऱ्या आणि ज्याला smart म्हणतात अश्या मुलांची निवड केली जाते. अश्या वातावरणात काळ्या दिसणाऱ्या , जाड्या असणाऱ्या , बुटक्या असणाऱ्या मुलांमुलींना काय वाटत असेल ह्याचा विचार कधी केला जात नाही. आपल्याकडे ह्या वयात अश्या सध्या दिसणाऱ्या लोकांच्या मनात फार मोठा न्यूनगंडात्मक भाव वाढीला लागतो आणि मग आयुष्यभर तो त्यांची साथ सोडत नाही. शुद्ध भाषा येणे हा त्यातला अजून एक भयंकर प्रकार. भाषेचे आपण इतके मोठे राजकारण आपण सर्वांनी करून ठेवले आहे कि संवेदना महत्वाची कि भाषा असा प्रश्न सुद्धा आपल्या पालकांना ,शिक्षकांना किंवा वर्गमित्रांना पडत नसावा कि काय असे वाटते.
मी ह्या सगळ्याचा अप्रत्यक्ष आणि थेट असं दोन्ही अनुभव घेतला आहे. आपण दिसायला चांगले नसतो तेव्हा आपण शाळाकॉलेजात कसे पुढे येत नाही हे मी अनुभवलेले आहे.नीट मराठी बोलता येत असले तरी नीट इंग्रजी बोलता न आल्याने आमच्या कॉलेजात माझे अनेक वेळा हसे झाले आहे. नुसते इंग्रजी बोलता येत नाही म्हणून नव्हे , तर आमच्या कॉलेजात जी मुले बाहेरगावाहून येत आणि आपल्या गावाकडची बोली मराठी बोलत त्यांनाही सगळे पुष्कळ हसत असत. जाडेपणावर सतत विनोद करणे, ज्यांना PT च्या तासाला धावता पळता येत नाही अश्या मुलांना आणि मुलींना शिक्षकांनी मारहाण करणे हे मी पहिले आणि अनुभवलेले आहे. माझ्या पुण्याच्या सुप्रसिद्ध वाणिज्य महाविद्यालयात आमच्या PT च्या बाई आम्ही पंधरा सोळा वर्षाचे असताना सुद्धा आम्हाला सतत कानाखाली मारायच्या , वस्तू फेकून मारायच्या आणि अर्वाच्य शिव्या द्यायच्या. मला शारीरिक कसरतींची कधी गोडी नव्हती. माझे वजन खूप होते आणि मला वेगाने धावता पळता येत नसे. त्या बाईंमुळे माझी कोलेजची सर्व गोडी संपली. मला ती जागा आवडेनाशी झाली. त्यांच्याइतकी भीतीदायक आणि बिकट बाई मी त्यानंतर कधी आयुष्यात पहिली नाही. आपण जे करतो आहोत त्याची त्यांना जरासुद्धा लाज कशी वाटत नसेल?
साध्या दिसणारया माणसांचे प्रश्न इथे सुरु होतात , ते संपत कधी नाहीत. त्यांची लग्ने होताना त्यांचे रूप आड येते. आपण कसेही दिसत असलो तरी सगळ्यांना मुली मात्र सिनेमातील नटी सारख्या हव्या असतात. आपल्या सिनेमातला हिरो कसाही काळासावळा असला तरी नटी मात्र गोरी आणि सुंदरच लागते. कुठलाही मराठी सिनेमा आठवून पहा. काळ्या नट्यांना आई ,मावशी , मैत्रीण अश्या भूमिका किंवा मग सरळ सामाजिक चित्रपटात समाजसेविकेच्या किंवा शिक्षिकेच्या भूमिका कराव्या लागतात. असा हा काळ आहे. महाराष्ट्र , तामिळनाडू , आंध्र , केरळ ह्या राज्यातील सर्व सिनेमात हिरो कसाही दिसला तरी चालतो पण मुलगी गोरीपान आणि देखणी असावी लागते हा सिनेमाच्या धंद्याचा नियम बनवून ठेवला गेला आहे.
हल्ली लग्नाच्या ज्या वेबसाईट उघडल्या आहेत तिथे फोटो टाकावा लागतो. जी मुले आणि मुली सुंदर असतात , गोरी असतात त्यांना आपसूक जास्त लग्नाच्या मागण्या येतात. मुलींनासुद्धा फक्त गोरे आणि देखणे नवरे असले कि पुरे असे वाटते. माझ्या आजूबाजूच्या कुटुंबातील अनेक मुलींनी कोलेजच्या वयात एकापेक्षा एक अश्या बिनडोक गोऱ्या मुलांशी लग्ने केली आणि आता त्या चाळीशीला आल्यावर पस्तावून बसल्या आहेत. आमच्या घरातसुद्धा अशी घाइने दिसण्याच्या प्रेमात पडून केलेली बरीच लग्ने मोडली. दिसणे आयुष्यभर पुरत नाही हे त्यांना तरुण वयात कधीच कळले नाही. माझी एक मोठी बहिण सरळ आणि शहाणी निघाली जिने रूपापेक्षा त्या माणसाचे गुण पहिले. मला तिचे फार कौतुक आहे. माणसाचे मन काय आहे , त्याचे विचार कसे आहेत , त्याच्या आवडीनिवडी आपल्याशी जुळतात का ह्याचा विचार सोयरिक जुळवताना जवळजवळ केला जात नाही. अनेक व्यवसाय आणि नोकऱ्या अश्या आहेत जिथे दिसण्याने छाप पाडणार्या माणसांनाच कामाला ठेवून घेतले जाते. मग उरलेली साधीसुधी दिसणारी माणसे आपले आयुष्य कसे जगत असतील ? मोठ्या शहरामध्ये जगताना जो एक सतत आत्मविश्वास गोळा करत राहावा लागतो तो कुठून गोळा करत असतील ? त्यांना त्यांची प्रेमाची माणसे “ तू छान दिसतोस किंवा तू छान दिसतेस , असे कधी म्हणत असतील का ? मला स्वतःला माझ्याविषयी हा प्रश्न अनेकवेळा पडला आहे आणि त्यामुळे तो मला इतरांविषयीसुद्धा पडतो.
अशी समाजाकडून अप्रत्यक्षपणे दुखावलेली आणि बाजूला सारलेली माणसे मग गोरे होण्याची क्रीम वापरतात. अघोरी व्यायाम आणि चुकीची उपासमार करून बारिक होण्याचे प्रयत्न करत राहतात. उंची वाढवणारी फसवी औषधे घेतात. tv च्या जाहिराती पाहून वेगवेगळ्या जडीबुटी घेत राहतात. सुंदर दिसण्यासाठी दातांचे आकार बदलून घेतात. अनेक चुकीचे सल्ले घेऊन शरीरावर शस्त्रक्रिया करून घेतात. केसांचे विग शिवून घेतात. टक्कल होते म्हणून हसणारा समाज तुम्हाला तुम्ही विग घातलीत तरीही हसत बसतो. ह्या सगळ्या उपायांचे माणसाच्या मनावर खोलवर परिणाम होत असतात. माझ्या मापाचे कपडे मोठ्या दुकानात मिळेनासे झाले म्हणून एका काळात मी महागडे बूट खरेदी करायचो. कारण मोठ्या ब्रांड चे काहीतरी आपल्याकडे हवे अशी ओढ मला वाटायची. माझ्या मापाचे दुकानात फक्त बुटच मिळायचे. दुकानात कपडे घ्यायला गेलो कि तीथले सेल्समन मला अनेक वेळा चेष्टा करून सांगत कि माझ्या मापाची रेडी मेड pant मिळणार नाही. ह्या गोष्टीमुळे मी रागावून व्यायामाला लागलो. आनंदाने आणि किंवा चांगल्या प्रेरणेने नाही. आणि त्यामुळे चांगल्या व्यायामाचे फायदेसुद्धा मला कधी मिळाले नाहीत.
माझी एक मैत्रीण मला म्हणाली कि तिने चरबी कमी करण्याची शस्त्रक्रिया करून घेतली कारण तीचा नवरा खाजगीत तिच्या बाळंतपणा नंतर वाढलेल्या कमरेबद्दल मित्रांसमोर चारचौघात तिची चेष्टा करून हसू लागला. त्या शस्त्रक्रियेनंतर तिला खूप त्रास झाला.
आपण लोकांची सतत चेष्टा केली नाही तर आपला काही तोटा होयील का ? काळ्यासावळ्या , जाड्या , टकल्या , दात पुढे असलेल्या, चष्म्याचा मोठा नंबर असलेल्या ,पायावर मोठी काळी जन्मखुण असलेलेया अश्या सगळ्या माणसांनी काय करावे अशी लोकांची अपेक्षा असते ? चुकीचे आणि अशुद्ध बोलणाऱ्या माणसाला आपण कधी पुढे येण्याची संधीच देणार नाही का ? लहानपणी केस पांढरे झालेल्या मुलीला कुणी लग्नाला स्वीकारणार नाही का ? सुंदर आणि smart असण्याची हि काय सक्ती आहे ?

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s