एकट्या माणसाचे स्वयंपाकघर

 

 

                                                          एकट्या माणसाचे स्वयंपाकघर

सचिन कुंडलकर

माझी लहानपणीची आमच्या पुण्याच्या स्वयंपाकघराची आठवण ही जिथे खूप आणि सतत जेवण बनत असते हि आहे. आमचे स्वयपाकघर कधीही दुपारचे शांत डोळे मिटून लवंडलेले मी पहिल्याचे मला आठवत नाही. आमचे घर अतिशय प्रशस्त आणि शहराच्या मध्यवर्ती भागात आहे .घरी कुलदैवत असल्याने कुळाचार वर्षभर होतात. आणि शिवाय माझे आईवडील हे मनाने अतिशय अघळपघळ प्रेमळ देशस्थ आहेत हे त्याचे अजून एक कारण असावे. जेवण कसे आहे यापेक्षा ते भरपूर आहे न ? अचानक कुणी आले तर उपाशी परत तर गेले नाही न ? ह्या भावनेत आनंद असणारे. देवाचे प्रसाद आणि सणाची जेवणे अतिशय साग्रसंगीत पद्धतीने पार पाडणारे , अपरात्री अचानक कुणीही आले तरी नुसताच पिठ्लभात नाही तर पोळी भाजी पापड कोशिंबीर असे सगळे वेगाने शिजवणारे , कुणाच्याही आजारीपणात त्या व्यक्तीकडे जेवण पोचवणारे , सगळे उपासतापास चविष्ट पिष्टमय पदार्थ रांधून साजरे करणारे आणि फ्रीज उरलेल्या पदार्थांनी ओसंडून वाहणारे असे आमचे स्वयपाकघर होते आणि अजुनी आहे . आई माहेरची कोकणस्थ शाकाहारी. वडील पक्क्के देशस्थ – अतिशय चमचमीत आणि तेलकट खाणारे , कोल्हापुरी पद्धतीचे जेवण आवडणारे. सर्व पदार्थ वाटून घाटून झणझणीत हवेत. कांदा लसूण मसाला आणि काळा मसाला वाटणात हवाच. चटण्या तिखट आणि भाजीचा रंग लाल नसेल तर वडील जेवायचे नाहीत. वडील आणि माझे काका ह्यांच्यामुळे मला मांसाहारी जेवण करायची आवड तयार झाली . धाकटा भाऊ आणि आई संपूर्ण शाकाहारी होते आणि राहिले .

आईचा एकमेव नियम हा कि जे काही करायचे ते कुटुंबात मिळून सगळ्यांसमोर करायचे. ती साधे अन्डेही खात नसली तरी ती इकडे तिकडे विचारून विचारून मासे,मटण ,चिकन करायला आमच्यासाठी शिकली. आपले घर हीच सर्व मौज मजा करायची जागा आहे. बाहेर लपवून काही करू नका असे तिने मला लहानपणीच सांगितले होते. आठवीमध्ये असताना ती म्हणाली, ‘’काय ती बियर प्यायची असेल आणि सिगरेटी ओढून पहायच्या असतील त्या घरात ओढून पहा. लपवून बाहेर व्यसने करू नका. जे कराल ते संयमाने करा. सगळे खा प्या , सगळ्या गोष्टी अनुभवा पण कशाच्याहि आहारी जाऊ नका.’’ असे सांगितल्याने मला कॉलेजात जाईपर्यंत कशाचे काही थ्रीलच उरले नव्हते. तुम्हाला खूप क्रांतिकारी वागायचे असेल पण क्रांती करायला काही विषय तर हवा?आमच्या आईवडीलांमुळे आमच्या क्रांतीला काही विषयच उरला नव्हता. आमच्या स्वयपाकघराला कशाचेच अप्रूप नव्हते आणि आईच्या स्वभावामुळे घरात होकाराची यादी जास्त आणि नकाराची यादी कमी होती.

 

आईने मला ठरवून दोन गोष्टी लहानपणीच शिकवल्या .एक म्हणजे लिहायची आवड लावली आणि दुसरे म्हणजे घर आवरायला आणि पोळी भाजी करायला शिकवले. कुकर लावायला शिकवले. तिला माझे भवितव्य दिसले असणार. माझा प्रवास तिने मूकपणे ओळखला असणार. सर्व आया आपापल्या मुलांचे प्रवास ओळखून असतात. त्या मुलांना दुरून शांतपणे पाहत असतात. विचार करत असतात. फार बोलत नसल्या तरी मुलांच्या आयुष्यात पुढे काय वाढून ठेवले आहे याचे आडाखे बांधत असतात. आम्हा दोघा भावांपैकी मलाच तिने बरोब्बर ह्या गोष्टीचे ज्ञान का दिले ह्याचे मला आता आश्चर्य वाटत नाही. मला पुढे आयुष्यात कुठे कसे फिरावे लागेल ,एकट्याने काय काय उभे करावे लागेल हा सिनेमा तिने माझ्या लहानपणी तिच्या डोळ्यासमोर पहिला असणार ह्याची मला खात्री आहे. तिने मला माझ्या आयुष्याच्या त्या प्रवासासाठी सक्षम करायला घरकामाची आणि स्वयपाकाची आवड लावली.

घरात पुरुषांची कामे- बायकांची कामे असा भेदभाव कधीच नव्हता. आईवडील इतक्या गरिबीतून आणि कष्टाने वर आले होते कि वडिलोपार्जित मोठे घर सोडता आमच्याकडे फार काही नव्हते. त्यामुळे घरची सर्वच्या सर्व कामे आईसोबत बाबाही करत. स्वयपाकाची तयारी ,चीराचीरी बाबा करत . रात्री पाहुणे गेले कि भांड्याचे ढीग धुवून साफ करून ठेवत. सकाळचा पहिला चहा आयुष्यभर बाबा बनवत. मी फार लहानपणीपासून हे पहिले असल्याने मला कधी कणिक मळायला,पोळ्या लाटायला , कुकर लावायला लाज वाटली नाही. मी स्वयंपाकाच्या बाबतीत अतिशय gender neutral माणूस बनलो ते आमच्या आईबाबांमुळे.

तेवीस वर्षाचा असताना एका सकाळी माझ्या मित्राच्या कारमध्ये माझे कपडे , CD प्लेयर , कॅमेरा , कॉम्प्युटर , पुस्तके आणि एक मोठी आईने दिलेली पिशवी घेऊन मी घर आणि शहर सोडून मुंबईत राहायला आलो. त्याच्या एक वर्ष आधी मी फ्रांस मध्ये एका स्कॉलरशिपवर राहून आलो होतो आणि तिथे शिकत असताना मी परत भारतात गेल्यावर कुटुंबाबाहेर एकट्याने राहून पहायचा निर्णय घेतला होता. अर्थातच घरून माझ्या निर्णयाला संपूर्ण पाठींबा होता. आईने दिलेल्या पिशवीत घरचे तूप ,तिने आणि बाबांनी नुकतीच बनवलेली भाजणी आणि आमच्या घरातले दोन पिढ्या जुने असे पोळपाट लाटणे होते. मला मुंबईत ती पिशवी उघडून हे सगळे पाहिल्यावर फार बरे वाटले होते.

मी परदेशात शिकताना अनेक घरांमध्ये स्वयपाकघराविषयी कंटाळ्याची वृत्ती अनुभवली होती. आपल्या मनात फ्रांस हि एक जुनी भरजरी कल्पना असते.आपण तिथे जाताना ‘अपूर्वाई’ पुस्तकात वाचलेली १९६० सालातली रोमांटिक कल्पना घेऊन जात असलो तरी एकविसाव्या शतकात मिश्र संस्कृती , नोकऱ्या, भयंकर बेकारी, व्यसने ,घराचे हफ्ते, गुन्हेगारी , चोर्यामार्या , धार्मिक हिंसा , मोडणारी लग्ने ,एकटेपणा हे सगळे अंगावर वागवत सर्व जुनी युरोपियन शहरे जगत असतात. मी गेलो तेव्हा नुकतेच इंटरनेट ने जग जोडले जाऊ लागले होते. माझ्या पिढीच्या अनेक फ्रेंच माणसांनी मोठे कुटुंब आणि स्वयपाक हि गोष्ट फार पूर्वीच आयुष्यातून काढून टाकलेली मी पहिली. ती वेळखाऊ आणि अनावश्यक होती. माणसाची आयुष्ये सुटसुटीत होती,दिवसाचा जास्त वेळ माणसे काम करीत असत. मी तिथे राहताना वेळेचा आणि कामाचा आदर करायला शिकलो. घरे छोटी होती.लग्नसंस्था जवळजवळ शिल्लक राहिली नव्हती. आयुष्याचा वेग प्रचंड. ह्या सगळ्यात घरात रांधून खायला कुणालाहि वेळ नव्हता. कुठेही बाहेर जेवले तरी जेवण अतिशय उत्तम आणि बहारदार. घरासारखेच स्वच्छ.त्यामुळे एका माणसाचे स्वयपाकघर चालवायचे प्रयोजन कुणाला कळत नसे. कशाला एकट्यासाठी हे सगळे करत बसायचे? बाहेरचे शहर अतिशय उर्जा देणारे आणि रंगीत आणि वैयक्तिक राहायच्या जागा खूप मोजून मापून आखलेल्या. तरुण मुलांच्या एकेकट्याच्या घरात कुणी खायला बनवत नसे. एकत्र कुणाबरोबर राहत असतील तरी घरी महिनोन महिने स्वयपाक करत नसत. मित्र मैत्रीण स्वतंत्र बाहेरून जेऊन येत. मला हे सगळे नवीन होते. मी कुणाला कधीहि जोखत बसत नाही. व्यक्तीस्वातंत्र्य हवे असेल तर त्याची अशी किंमत असते एव्हडेच मला परदेशात राहून कळले होते. माझ्या ओळखीच्या सवयी आणि अपेक्षांमधून मी वेगाने बाहेर पडत होतो.

परत आल्यावर मी एकटा राहायची स्वप्ने पाहत असताना मात्र माझ्या मनात पुण्यातले माधुरी पुरंदरे ह्यांचे घर होते. देखणे आणि बुद्धिमान घर.आणि मुंबईतील माझी अभिनेत्री असलेली मैत्रीण सोनाली कुलकर्णी हिचे घर. सोनालीचे घर अतिशय शिस्तीचे .त्या दोन्ही घरांमध्ये एकएकटीच व्यक्ती राहत असली तरी चविष्ट असा संपूर्ण स्वयपाक केला जात असे. मोजका, रंगीत,सौम्य आणि आटोपशीर. मला आटोपशीरपणाचे फार अप्रूप वाटे कारण मी आयुष्यात आटोपशीरपणा कधी पहिला अनुभवला नव्हता. मी त्या काळात घराबाहेर इतका प्रवास करू लागलो होतो कि मला घरची सवय संपूर्ण गेली होती. माझ्या चवी सौम्य होवू लागलेल्या, मसाल्यावारचा हात कमी. माझे प्रमाण मोजके बनू लागलेले. माझी क्रोकरी आणि भांडी ह्याची आवड उत्तम आकार घेऊ लागलेली. मला कडू कॉफी आवडू लागलेली. पोळी भाजी भात ह्याचा आग्रह संपलेला. वन डिश मील चे महत्व आणि रूप परदेशात राहून आवडू लागलेले. घरी आईने किंवा बायकोने केलेली पोळी खाणे म्हणजेच सुख आणि ब्रेड खाणे म्हणजे भारी बिचारे दुर्दैव अश्या पुणेरी माणसांच्या घरी बसून बसून तयार केलेल्या मूल्यव्यवस्था मला पटेनाश्या झाल्या होत्या. आणि घरच्या माणसांकडून असणाऱ्या अपेक्षा शांतपणे संपत आलेल्या.

मला घरातून आणि मित्रांकडून काही गोष्टी शिकाव्या वाटत होत्या. मी सुनील सुकथनकर कडून सगळा स्वयपाक करायला शिकलो. सोनाली इतके सुंदर ताट वाढते कि पाहत बसावे. दडपे पोहे तर इतक्या ओलाव्याचे करते कि तिच्याशी लग्नच करावे असे वाटून जाते. माझ्या वडिलांसारखी खलबत्त्यात कुटून केलेली शेंगदाण्याची चटणी मला येत नाही. माझा मित्र अभिजित देशपांडे फार चांगले मासे आणि केरळी स्ट्यू बनवतो तसे मला अजुनी येत नाही. त्याच्या पास्ता सॉस ची consistency नेहमी फार उत्तम असते. बाई आणि पुरुष असण्याच्या पलीकडे ह्या सवयी असायला हव्यात असे मला वाटते . मला एकट्याचे घर असले तरी ते चालणाऱ्या स्वयपाकघराचे असायला हवे होते.

पहिल्या दिवशी मी त्या पार्ल्यातल्या रिकाम्या flat मध्ये सामान टाकून नुसता इकडे तिकडे पाहत उभा राहिलो तेव्हा मला लक्षात आले कि आपल्याला वाटते आहे तितके स्वतंत्र होणे सोपे नाही. म्हणजे एकटे राहायला लागून काही कुणी स्वतंत्र होत नाही. माधुरीताई , सोनाली किंवा महेश एलकुंचवार ह्यांच्यासारखे एकट्याने, टुकीने आणि नेटाने घर चालवणे हि सोपी गोष्ट नाही. खरे कबूल करायचे झाले तर मला मुंबईत येताक्षणी एकटा घरात असताना रडायलाच आले होते. आणि असे वाटले होते कि नको जाऊदे , नाही झेपणार आपल्याला. परत जाऊ.

मला तो दिवस आठवतो आहे. मी खाली जाऊन सगळे सामान आणले आणि दिवसभर राबून घर साफ केल्यावर रात्री बटाट्याच्या तेलकट काचर्या, दोन खूप जाड पोळ्या असे बनवून जेवलो. लाटताना चिकटू नयेत ह्या भीतीने प्रमाणाबाहेर पीठ लावलेल्या त्या पोळ्या. स्वयपाकाचे आणि दिवसभर केलेल्या साफसफाई आणि कष्टाचे कौतुक करायला घरात कुणी नाही ह्याचा जास्त राग येत होता. पण मन हे सांगत होते कि इंग्लिश सिनेमात माणसे एकटी राहतात तसे राहायचे असेल तर ह्याची सवय करून घ्यावी लागेल. जेवून झाल्यावर भांडी धुवून नुकत्याच साफ केलेल्या फिनैलचा वास येणाऱ्या गारेगार फरशीवरच पंखा लावून मी झोपून गेलो होतो. माझ्यापाशी दुसर्या दिवशी काही काम नव्हते. कुणी माझी वाट पाहणार नव्हते. मी घर सोडून एकटा राहायला आलो आहे ह्याचे glamour कुणालाही नव्हते.

एकट्या माणसाने स्वयपाकघर का चालवायला हवे ह्याचे उत्तर मला आजपर्यंत कधी मिळाले नाही. मी हा प्रश्नच स्वतःला कधी विचारलेला नाही. पण मी इतकी वर्षे आवडीने माझे घर चालवताना हे पाहत आलो आहे कि ज्या वेळी मी स्वयपाकघर बंद ठेवून हॉटेलातून येणाऱ्या होम डिलिव्हरी वर जगलो आहे तेव्हा जगण्याचा कसलातरी आकार हरवून बसला आहे. न सांगता येणारी अस्वस्थता तयार झाली आहे. आमच्या मूळ घराच्या सवयींपासून मी आता कितीतरी लांब येऊन पोचलो. लग्न न केलेल्या मुलामुलींच्या स्वयपाकघरावर त्यांच्या आया रिमोट कंट्रोल ने नको तितका ताबा ठेवून असतात. ती सवय मी रागावून मोडून काढली. घराला स्वतःची शिस्त आणि आकार दिलाच त्याचप्रमाणे बेशिस्त असण्याचीसुद्धा घराला सवय लावली.

सगळ्यात आधी उगीचच सणवार आणि व्रतांचा आरडओरडा करणारे आणि आपले खाणेपिणे त्यामुळे ठरवणारे ते ‘कालनिर्णय’ नावाचे भयंकर कॅलेंडर मी घरातून फेकून दिले. कधीतरी मस्त मासे मिळावेत बाजारात आणि त्या दिवशी नेमका दसरा कि फिसरा असावा कि ते मासे घशाखाली जाणार नाहीत. त्यापेक्षा नकोच ते ! बहुतांशी कृषिप्रधान भारतीय सणांचे अर्थ आणि गरज आता संपून गेली आहे. ऋतुचक्र संपूर्ण बदलले आहे. मी शेतकरी बितकरी नाही, माझ्याकडे गाई ,बैल,सवाष्णी वगरे कुणी नाही. माझ्या स्वप्नात कुणी विधवा येऊन मला शाप वगरे देत नाहीत. मला सुगीबिगी, पिक कापणी, पहिला पाऊस , काळी आई ,तिचे ऋण, नागोबा ,पणजोबा असले कोणतेही आनंद नाहीत. मला आज गांधी मेले कि उद्या टिळक जन्मले ह्याने रोजच्या आनंदात कोणताही फरक पडत नाही. कॅलेंडर मोबाईल फोन वर आल्याने माझी जातीतून आणि कर्मकांडातून बरीच सुटका झाली. मोदक, पुरणपोळी ,चिरोटे ,चकल्या हे खायला मी नित्यनेमाने पुण्याला जायचे ठरवले. सगळे सगळीकडे वर्षभर मिळते. चवीने खाणे कुणीही कधीही सोडू नये. उगाच समाजाचा राग प्रसादाच्या शिर्यावर का काढा? तो हवा तेव्हा बनवून मस्त चापावा. मनुके बदाम अहाहा. साजूक तूप घातलेले मोदक, ओल्या नारळाच्या कारंज्या . देवा देवा ! पोटाच्या वळ्या !

स्वयपाकघर हे त्या त्या दिवशीच्या मूड नुसार आणि आवडीनुसार रोज रंग वास आकार बदलेल ह्याची मी काळजी घेतली. स्वयपाकघरात शिस्तीचा आणि रुटीनचा बडेजाव तयार होताच त्यांना फेकून द्यावे. हे सगळे आपोआप आकार घेत गेले तरी आज बघताना असे लक्षात येते कि तसे करणे सोपे नव्हते. कारण बदल होत जाताना मनामध्ये सतत बदलाविषयीची अप्रिय आणि अपराधी भावना आपल्या आजूबाजूचे लोक फार नकळत तयार करत असतात. त्या लोकांकडे दुर्लक्ष करायला शिकावे लागते. माझे स्वयपाकघर आता मराठी ब्राम्हण कुटुंबात जन्मलेल्या पुरुषाचे स्वयपाकघर उरलेले नाही. त्याला जात नाही तसेच त्याला लिंगभाव नाही. ते मोठ्या वेगवान शहरात राहणाऱ्या आणि आवडीचे काम करणाऱ्या एकट्या व्यक्तीचे स्वयपाकघर आहे. असे स्वयपाकघर मुलाचे किंवा मुलीचे कोणाचेही असू शकते. ते अगदी टिपिकल भारतीय मात्र आहे. मी परदेशात मोठ्या शहरांमध्ये राहणाऱ्या माणसांची बेफिकिरी आणू शकत नाही. घरी कुणी आले तर मी पहिल्यांदा खायला प्यायला बनवतो. कुणी उपाशी असेल तर मला सहन होत नाही . माझ्या घरून कुणीही रिकाम्या पोटी जाऊ नये असे मला वाटते.

जी माणसे कधीच स्वयपाक करत नाहीत त्यांच्याविषयी मला कधी काही वावगे वाटत नाही. मी क्रिकेट खेळत नाही तशी ती स्वयपाक करत नसावीत इतके ते साधे आहे. मी सुटीला बाहेर गेलो तरी स्वयपाक करत बसतो. मी परदेशात किंवा बाहेरगावी घर भाड्याने घेऊन निवांत रहातो तेव्हा पहिल्या दिवशी bag घरात टाकताच मी supermarket मध्ये जाऊन सगळे सामान घेऊन येतो. लिहिणे आणि खायला बनवणे ह्या माझ्यासोबत आनंदाने सगळीकडे फिरणाऱ्या माझ्या सवयी आहेत.

माझ्या स्वयंपाकवर मी केलेल्या जगभरातील प्रवासाचा, मी सतत इंटरनेट वर पहात असलेया कुकिंग शोज चा आणि माझ्या त्या वेळी असणाऱ्या मूडचा खूप प्रभाव आहे. माझ्या मनाच्या नदीत तरंगणारे ते फ्लोटिंग किचन म्हणजे तरंगते स्वयपाकघर आहे. किनाऱ्यावर ज्या गोष्टी दिसतात त्याची त्यात रेलचेल होत जाते. एक असे ठराविक स्वरूप नाही. त्याला शिस्त आणि आकार असला तरीही कायमचे नियम नाहीत. मी बाहेर जाऊन नव्या उर्जेने उत्साही होवून रंग बदलून आलो कि माझे स्वयपाकघर तो आकार आणि रंग घेते.

सगळ्यात महत्वाचे अतिशय आणि सर्वोच्च महत्वाचे म्हणजे मला गौरी देशपांडे आणि ह्यांच्या पुस्तकांचा आता प्रमाणाबाहेर कंटाळा आहे. त्या जिवंत असत्या तर त्यांनाही हे पटून आम्ही दोघे मस्त रम पीत बसलो असतो ह्याची मला खात्री आहे.माझी एकटेपणाची कल्पना हि त्यांच्या पुस्तकातील आहे ती नाही. ती आता जुनी झाली आहे पण मराठी बायकांच्या घरी अजून नवा सिलेंडर आलेला नाही त्यामुळे त्या गौरीचा तोच सिलेंडर पुरवून पुरवून वापरतात हे मला दिसते.

त्याचप्रमाणे अरेरावी करत फणा काढून गावभर फिरणाऱ्या आणि अजून १९६८ ची क्रांतीच जगात चालू आहे असे समजणाऱ्या चळवळखोर स्त्री पुरुषांसारखे मी एकट्याने आयुष्य जगत नाही. तसे जगणे विनोदी आणि outdated आहे. मी तसले समतेचे आणि साधेपणाचे स्वयपाकघर उभे केलेले नाही. मी फार snobbish माणूस आहे. डाव्या अंगाने पहिले तर मी खूपच पारंपारिक आहे आणि उजव्या अंगाने पहिले तर मी खूपच अपारंपरिक आहे. मला फार चांगलेचुंगले खायची सवय आहे. घरातल्या वाईन , कॉफी आणि चीज नेहमी उत्तमच असायला हवीत. ब्रेड ताजा आणि मुंबईतल्या सर्वोत्तम बेकरीतलाच हवा , घरात नेहमी ताजी खमंग भाजणी असावी, ताजा नारळ भरपूर खवून ठेवलेला असावा , फ्रीजमध्ये भरपूर अंडी आणि चिकन असावे , चार माणसे अचानक आली तर लवकर करता येतील असे पदार्थ कपाटात असावेत. चार पोळ्यांची कणिक मळून नेहमी फ्रीजमध्ये तयार असावी आणि पार्ल्याच्या भाजीबाजारातून आलेल्या ताज्या भाज्या असाव्यात ह्याकडे माझे नीट लक्ष्य असते. ज्या गोष्टी ज्या देशात उत्तम बनतात त्या तिथूनच यायला हव्यात असे मला वाटते. मला योगासने आवडत नाहीत. By the way पार्ल्याचा भाजीबाजार हे खूपच सेक्सी ठिकाण मुंबईत आहे.

अनेक वर्षे पाश्चिमात्य देशांमधील शेकडो लेखक, कलाकारांनी त्यांचे एकट्याने राहणायचे अनुभव नोंदवून ठेवले.स्वतःच्या रोजच्या सवयी, वैयक्तिक आवडीनिवडी स्वयपाक ह्याविषयी भरपूर लिहिले. मी लहान वयात युरोपमध्ये राहायला गेलो नसतो तर मला भारतात एकट्याने राहणे किती दुक्खाचे आणि जड गेले असते ? अवघड अजूनही जाते. पण आपले जगणे चुकीचे नाही अशी मला जी खात्री वाटते तशी खात्री मला कुठल्याही मराठी किंवा भारतीय पुस्तकाने किंवा सिनेमाने मोठा होताना दिली नाही. जी आत्ता मला अयान मुकर्जीचा ‘Wake up sid’ पाहून मिळाली. एकटे राहायचे असेल तरी रणबीर कपूर घरात येऊन जाऊन हवाच. नाहीतर कसली मजा? त्याने यावे ,पण जावे सुद्धा. राहू अजिबात नये. मला घरात कुणी असले कि लिहिताच येत नाही.

एकट्यामाणसाच्या आयुष्याचे अनुभव नोंदवून ठेवण्याची आपल्याकडे पद्धत नसावी. कारण आपली सर्व कला , आपले साहित्य, आपले जगणे आणि पर्यायाने आपला सर्व स्वयपाक हा सामाजिक भूमिकेचा आहे. घोळक्याचा आहे. आपल्या समाजासाठी एकटेपणा हि विकृती किंवा दुक्ख आहे म्हणून आपण त्याची सांस्कृतिक नोंद केलेली नाही.त्याच्या अनुभवाविषयी नीट मांडणी होवू दिलेली नाही. दुर्गा भागवत हा एक मोठा अपवाद . जगण्याचे आणि त्याच्या विविध रसांचे जे चित्ररूप देखणे लिखाण दुर्गा भागवत करू शकल्या त्याने मला नेहमी फार बळ मिळत राहिले आहे. संशोधनपर गंभीर साहित्य निर्माण करताना दुर्गाबाई आपसूक जेव्हा स्वयपाकाकडे वळतात तेव्हा घरात जणू गप्पा मारायला येऊन बसतात असे मला सारखे वाटत राहिले. त्या सोडता माझ्या आयुष्याची रचना मला भारताबाहेरच्या लेखकांनी करून दिली तशीच ती भारताबाहेरचे सिनेमे पाहून झाली. मुख्यतः भरपूर चांगले देशोदेशीच्या साहित्याचे वाचन करून झाली. भारतीय पाकसंस्कृती जगातल्या अतिशय प्रगत आणि सुधारित संस्कृतींपैकी एक अशी आहे. आपल्या जेवणाला , त्यामागच्या विचारला आणि सजावटीला तोड नाही .पण तरीही अजूनही आपली स्वयपाकाची भांडी , आपल्या स्वयपाकघराच्या वास्तुरचना , आपले मेन्यू ह्या सगळ्यात कधीही वैयक्तिक विचार केला जात नाही .किंबहुना तो करणे चुकीचे मानले जाते. असे होणे स्वाभाविक आहे कारण शांत आणि कार्यमग्न एकट्या जगण्याची आपल्या समाजाला पुरेशी ओळख नाही. नव्याने आकार घेणाऱ्या महानगरांमध्ये आता ह्याची नुकती सुरुवात होवू घातली आहे.

मी नुकते मुंबईत स्वतःचे घर विकत घेतले तेव्हा मोजकी छोटी भांडी आणली. पसारा कमी ठेवला. साठवणुकीचे कोणतेही डबे घरात येऊ दिले नाहीत. मी ठरवून माझे लहानपण आणि गोंगाट पुसून टाकायला निघालो. माझ्या लहानपणीच्या व्यवस्था , माझे शहर, मी मोठा होत असताना सतरा अठराव्या वर्षी त्या मराठी मिजासखोर पारंपारिक शहराने मला दिलेले दुक्ख आणि भोगायला लावलेला एकटेपणा हे सगळे मी स्वयपाकघराच्या माध्यमातून पुसून टाकले. आपल्याला पुढे जायचे असते तेव्हा सगळ्यात सोपे असते ते आपल्या लहानपणावर रागावणे. तुम्हाला जेव्हा एकट्याने उर्जा कमवायची असते तेव्हा ती तुम्हाला प्रेमातून नाही तर रागातूनच कमवावी लागते. मी स्वयपाकघरातून माझे सगळे लहानपण पुसून काढले तेव्हा मला मोकळे वाटू लागले. मी माझे स्वयपाकघर ज्या दिवशी लावले त्या दिवशी माझ्या अतिशय वेदनामय लहानपणाला समजून घेऊ शकलो. स्वयंपाकाने आणि घरकामाच्या सवयीने मला इतरांना समजून घेण्याची दृष्टी हळूहळू मिळत गेली. तसेच अनेक माणसांना आणि घटनांना माफ करण्याची दृष्टी नकळत स्वयंपाकामुळे मिळाली . असे कसे झाले ह्याचे विश्लेषण करणे फार सोपे नाही .पण स्वयपाक करणे हे एखादी आवडती स्पोर्ट्स activity करण्यासारखे आहे. टेनिस खेळणे, कुशलतेने पोहणे किंवा football खेळणे ह्यासारखे ते आहे. त्यातून जशी चांगल्या खेळाडूला जगण्याची उमज आणि जगाची समजूत येते तशी काही जणांना स्वयपाक करण्यातून येत असावी. वेळेची आखणी आणि संयम ह्या दोन गोष्टी तुम्हाला स्वयपाकघरात फार चांगल्या शिकायला मिळतात. सारखे झाकण उघडून बघायचे नाही हि समजूत आयुष्यात फार महत्वाची असते. तसेच अपयश पचवायची सवय तुम्हाला स्वयपाक करताना लागते.मी बनवलेले नेहमी सगळे चांगलेच होत नाही.रोज गोष्टी फसतात. पोळ्या तर मी फारच वाईट बनवतो.त्या बाबतीत मी अगदी सातत्य टिकवून आहे.

माझे ज्या व्यक्तींवर प्रेम आहे त्यांना हाताने करून खाऊ घालायला मला फार आवडते. माझ्या ह्या तरंगत्या स्वयपाकघरात सतत संगीत वाजत असते. मी हल्ली स्वयपाक करताना Jazz ऐकतो. मी घरात लिहित असतो तेव्हा लिहून हात दुखू लागले कि मी नकळत स्वयपाकघरात जातो , इंटरनेट वर एखादी रेसिपी पाहतो आणि विचार करत करत भाज्या चिरायला,कांदे सोलायला घेतो. विजय तेंडुलकर मला नेहमी सांगायचे कि लिहिणे म्हणजे लिहून काढणे नाही .The act of writing हे आपल्या मनात सतत चालू असते. आपण टेबलापाशी प्रत्यक्ष लिहितो तेव्हा फक्त उतरवून काढत असतो. मला त्यांचे म्हणणे पटते .मी स्वयपाक करताना बहुतांशी लिखाण मनामध्ये आपोआप करत असतो. डोसा करून खाताना मात्र नेहमी असे हळहळत वाटते कि घरात कुणीतरी दुसरे माणूस असायला हवे. एकट्याने डोसा करून तो खात बसणे फार कंटाळ्याचे होते. मग मी पुण्याच्या घरी किंवा इतर कुणाकडे गेलो आणि कुणी मला काय करू तुझ्यासाठी? असे विचारले तर मग जे पदार्थ तव्यावरून पानात थेट येत राहण्यात मजा आहे असे पदार्थ मी त्यांना करायला सांगतो. आंबोळ्या,डोसे, धपाटे आणि धिरडी.

मी मुलगा असून कसे सगळे घरातले करतो ह्याचे कुणी कौतुक केले तर ते माझ्यापर्यंत आत पोचत नाही. मला असल्या मध्यमवर्गीय मानसिकततेच्या कौतुकांचा फार कंटाळा येतो. मी नीट स्वयपाकघर चालवून काही वेगळे करतो आहे असे मला वाटत नाही. कारण ज्या क्षणी मला घर चालवायचा कंटाळा येतो त्या क्षणी मी डोक्यातले ते बटण बंद करून निवांत बाहेरच्या खाण्यावर जगतो. होस्टेल मध्ये राहणाऱ्या मुलांसारखा चार दिवस आळशीपणा करतो. ZOMATO वरून सारखे घरी जेवण मागवतो. मला काही काळ असे करण्यात काही वावगे वाटत नाही.

आता माझी, एक रात्री खूप उशिरा करून खायच्या एका आवडीच्या पदार्थाची रेसिपी . रात्री उशिरा गादीवर लोळत पुस्तक वाचता वाचता.

एका काचेच्या भांड्यात ओट्स घ्या. ते संपूर्ण बुडतील एव्हढे दूध घाला. त्यात वरून दालचिनी पावडर आणि ड्रिंकिंग चोकलेट पावडर घाला. मायक्रोवेव्ह मध्ये २ मिनिटे शिजवून घ्या . बाहेर काढून एक चमचा मध घालून ढवळून घ्या आणि हळू हळू पुस्तक वाचत मिटक्या मारत खात राहा.

 

सचिन कुंडलकर

 

IMG_1960

 

 

 

 

Advertisements

4 thoughts on “              एकट्या माणसाचे स्वयंपाकघर”

  1. Wow, Sachin …….khup chhan vatala he sagala vachun………mastachhhhhhhh……..shabd nahit describe karayala………this is stupidofuntabulous…………

    Like

  2. Hi Sachin,
    I have ben meaning to write to you since I read this article in October 2016. Love it! Must have read it once a month since then. What I love the most is that I don’t agree with everything you’ve said (at this juncture in my life, perhaps), but I don’t doubt its honesty one bit. Your take on contentment with the ‘kitchen for one’ or just contentment with single life is exemplary; something I relate to and celebrate. And most importantly, when I come across things I don’t agree with in your article, and still end up liking the thought/concept you’ve put across, I feel it’s a sign of a healthy heart and head 🙂
    Thanks for this one!
    Kind regards
    Arnika

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s