“अपेयपान” लोकमत मधील लेखमाला . भाग १३ ते १७ .

अपेयपान १३

 

पूर्वीच्या जगण्यामध्ये आमच्या आजूबाजूला मद्यपान करणे आणि मांसाहार करणे ह्या गोष्टींबद्दल कितीतरी मजेशीर वातावरण होते. त्या गोष्टी काहीतरी वाईट किंवा भयंकर आहेत अशी काहीतरी भावना . पण सगळेजण दोन्ही गोष्टी भरपूर प्रमाणत करत असत . अगदी आमच्या सोवळ्या सदाशिव पेठेत सुद्धा .

फरक हा होता कि कोणतीही गोष्ट करताना तारतम्य बाळगून करणे हे भारतात कधी शिकवले जात नाही आणि त्यामुळे संकोच आणि अपराध भावना . ह्यामुळे काळ्या प्लास्टिकच्या पिशव्यांमध्ये बांधून दारूच्या बाटल्या किंवा चिकन घरी येत असे. मांसाहार करण्याचे अंतिम टोक म्हणजे चिकन खाणे असे . त्यापलीकडे आमच्यातले कोणी गेल्याचे मला आठवत नाही . काळ्या प्लास्टिकच्या पिशव्यांचे प्रयोजन मला कधी कळले नाही. सगळेच काळ्या पिशव्यांमधून काय आणतात हे सगळ्यांना माहिती असेल तर मग चोरून आणि लाजून आणि ‘आम्ही नाही त्यातले’ असे म्हणण्याचे प्रयोजन कसे साध्य होणार असा मला प्रश्न पडत असे.

बर धार्मिक भावना वगरे असे काही असेल तर ते सगळे भुक्कड थोतांड होते. आमच्या घरात पार्टी असली कि सगळे एकजात स्टील च्या पेल्यामधून दारू पीत आणि आम्हा लहान मुलांना आम्ही कसे औषधच पीत आहोत असे सांगत . काही वेळाने आपापल्या बरळणाऱ्या आणि आउट झालेल्या नवर्यांना एक एक पतिव्रता आत नेवून झोपवत असे आणि आम्ही मुले घाबरून आपापली जेवणाची पाने साफ करत हा प्रकार पाहत असू.

मला आमच्या बिचार्या आईवडिलांचा पिढीची सतत दया येत राहते ती यामुळे कि आमच्या आजूबाजूची सगळी सुशिक्षित पांढरपेशा पिढी संकोचत आणि घाबरण्यात जगली .दारू पिणे आणि मांसाहार करणे ह्यात चांगलेही काही नाही आणि वाईटसुद्धा काही नाही . प्रत्येकाच्या जगण्याचा तो एक वैयक्तिक प्रश्न असावा . पण दिवसा सगळ्यांसमोर आम्ही कसे सोवळ्यातले शाकाहारी असे मिरवायचे आणि रविवारी दारे खिडक्या बंद करून आत तंगड्या तोडत ग्लासवर ग्लास दारू रीचवायची. असे करताना जो एक ओशाळ आनंद मिळेल तेव्हडा घ्यायचा कारण सतत आपल्याला कोण काय म्हणेल ह्याची भीती . सगळा समाज ह्या भीतीत राहत असे . मला नव्या जगात जगताना आजच्या काळातील सुट्ट्या कुटुंबव्यवस्थेत आणि मोठ्या शहरांमध्ये आश्वासक हे वाटते कि कुणीही कुणाला काहीही बोलू शकत नाही . निदान आमच्या आई वडिलांपेक्षा कमी संकोचाने आम्ही जगण्यातले रंगीत आणि अमान्य आनंद घेत राहतो. आम्हाला वर तोंड करून काही बोलायची सोय कुणाला आम्ही ठेवलेली नाही .

स्वतः कष्ट करून कमावलेल्या पैशाने उपभोग घ्यायचा नाही आणि उपभोग घेतलाच तर कुणालाळी कळू न देता गपचूप आपल्याआपल्यात दारे बंद करून तो घ्यायचा असे करणयात आमच्या पिढीच्या बहुतांशी लोकांची बालपणे गेली . ह्याचे कारण रिती आणि धर्म ह्याचा समाजावर असलेला अनावश्ह्यक पगडा . दुसर्या बाजूला आनंद कसा घ्यायचा आणि किती प्रमाणात घ्यायचा ह्याचे कधीही भारतीय कुटुंबात मुलांना न दिले गेलेले शिक्षण . अजिबात एखादी गोष्ट करायची नाही , एखादी गोष्ट आपल्यात चालत नाही एवढेच सतत सांगितले जाते. असे नसेल करायचे तर काय करावे , आनंद कसा घ्यावा , बेहोष मस्ती कशी करावी ह्याचे न घरी वातावरण असते न दारी. होकारार्थी संस्कारच नसतात. काय करू नये ह्याची अगडबंब यादी . त्यातून एकाबाजूला मनातून घाबरलेली आणि दुसर्याबाजूला सुखांसाठी हपापलेली पिढी तयार होते . आणि ती सर्व पिढी प्लास्टिकच्या काळ्या पिशव्यांमध्ये चिकन आणून बायकोला भरपूर खोबरे वाटून बनवायला सांगते आणि स्वतः भोक पडलेले बनियन घालून स्टील च्या ग्लास मध्ये दारू पीत क्रिकेट पाहत बसते. मराठी पांढरपेशा मध्यमवर्गाइतका घाबरट दुटप्पी आणि दुतोंडी वर्ग मी जगात अनेक ठिकाणी फिरलो तरी कुठेही पहिला नाही . ती आमच्या लहानपणीएक अद्वितीय जमात होती ती नशिबाने काळासोबत अस्तंगत होत जात आहे.

मला खोटी बंधने नुसती दाखवण्यासाठी पाळायला आवडत नाहीत . असे करणाऱ्या लोकांचा मला मनस्वी कंटाळा येतो .

घर, शहर ,जात आणि माझे बालपणीचे वातावरण सोडून बाहेर पडल्यावर मला गेल्या पंचवीस वर्षाच्या आयुष्याने संकोचाशिवायचा आनंद उपभोगायला शिकवला. मला अनेक मनस्वी, रंगीत, मनाने स्वच्छ आणि प्रामाणिक माणसे भेटली .‘नैतिक माज’ जो माझ्या पुणेरी मराठी बालपणात फोफावला होता तो विरघळून गेला. मला अनेक स्त्रीपुरुषांनी कसे—केव्हा– काय –खायचे प्यायचे , काय ओढायचे , कुठे ताणायचे , काय सैल करायचे ह्याचे मस्त शिक्षण देत देत लहानाचे मोठे केले . देशाबाहेर गेल्यावर पहिल्याच दिवशी समोर पानामध्ये ससा आला. गरम गरम लुसलुशीत . मी तेव्हापासून आपण कोणता प्राणी खात आहोत ह्याविषयी घृणा बाळगणे सोडून दिले. चवीवर आवडी निवडी ठरवल्या. त्याचप्रमाणे मैत्री करताना ,प्रेम करताना किंवा नुसते तात्पुरते शारीरिक संबंध मोकळेपणाने ठेवताना भीती संकोच शरम वाटणे कमी झाले. आपण काय करत आहोत ह्याच्या जबादारीचे भान आले. समोरच्या व्यक्तीच्या मनाचा आणि शरीराचा आदर कसा ठेवायचा ह्याचे ज्ञान जगण्यामधून मिळत गेले.भारतीय कुटुंबव्यवस्थेने हे जबाबदारीचे ज्ञान मला कधीही दिले नाही. इतर अनुभवांशी मिसळत , चुका करत , चार ठिकाणी थोबाडीत खात , रडतखडत जे काही मनाला आणि शरीराला सापडले तीच खरी मुंज होती. त्या ज्ञानाने एक अपार बेहोशी ,अपार उन्माद आणि त्यानंतर येणारी थंड शांतता पेलायला हळूहळू शिकवले.

आमचे सगळे घराणेच तसे रंगीत. त्यांचे औपचारिक आभार ह्या सगळ्यात मानायलाच हवेत. मी लहानपणी अनेक वेळा हे पाहत असे कि आजोबांचे हात लुळे असताना त्यांना बिडी प्याची हुकी येई तेव्हा आई बिडी पेटवून त्यांच्या तोंडात धरत असे. ते मजेत झुरके घेत . आमच्या सबंध घराण्यात एकही म्हणजे एकही पुरुषाने एकपत्नीव्रत पाळले नव्हते . अजूनहि आमच्यात ती पद्धत नाही. त्यामुळे आमच्या घरातील बायका फार सोशिक आणि शहाण्या आहेत . महा हुशार आहेत आणि सतत सावध असतात . आमची आई संपूर्ण कडक शाकाहारी पण तिचा नियम हा होता कि जी मौजमजा करायची ती घरात करा . हॉटेलात जाऊ नका . त्यासाठी ती चिकन , मटण मासे सगळे शिकली . दहावीत तिने मला बजावले कि मित्रांसोबत बाहेर जाऊन बियर वगरे पिऊ नकोस , काय करायचे आहे ते घरात मोकळेपणाने कर. व्यसनी बनू नका. माझ्या नजरेसमोर मोकळेपणाने राहा . माझा भाऊ त्याच्या निर्णयाने शुद्द्ध शाकाहारी राहिला , मला व वडिलांना तिने हवे ते करून खाऊ घातले. ‘जो जे वांछील तो ते लाहो’ अश्या घरात मी वाढलो . पण ते आमच्या चौघांचे अतिशय खाजगी जग होते. प्लास्टिकच्या काळ्या पिशवीतून पापलेट घरी येत असे. अचानक कोणी आजी आजोबा छाप माणसे आली कि आम्ही लगेच शुभंकरोती वगरे म्हणत असू . मी तर लहानपणी सारखं दिसेल त्याच्या पायापण पडत असे. मला लहानपणी पाढे आरत्या असला सगळा मालमसाला येई ज्याने नातेवायिक मंडळी आणि शेजारपाजारचे गप्प होतात .

उशिरा का होयीना पण मला माझे शहर सुटल्यावर मला जगण्याची तालीम मिळायला सुरुवात झाली . ह्याचा संबध नुसता खाणेपिणे आणि चंगळ करण्याशी नव्हता . ती मी पुष्कळ केली पण त्यापेक्षा महत्वाचे मला असे वाटले कि सतत आपण कुणीतरी विशेष , शुद्ध आणि महत्वाचे आहोत आणि जग सामान्य चुका करणारे आणि खोटे आहे हा जो पुणेरी विश्वात खोटा माज होता तो प्रवास केल्याने आटोक्यात आला. मला नवे चार गुण शिकता आले . प्रमाणात साजरे केले तर किती सुंदरपणे बेहोष होता येते ह्याचे शिक्षण मला मराठी लोकांच्या बाहेर राहून मिळाले. शरीराचे आणि मनाचे सर्व आनंद उपभोगणं ह्याविषयी असणारा संकोच आणि भीती हळूहळू मनातून जायला मदत झाली . काळ्या प्लास्टिकच्या पिशवीची गरज भासेनाशी झाली.

 

IMG_0353

 

 

अपेयपान १४

वयाने मोठे होताना आपल्यामधील अनेक सवयी, जुन्या भावनांची वळणे आणि आपले वागणे असे सगळेच बदलत राहते. काही बाबतीत आपण संपूर्ण होत्याचे नव्हते असल्यासारखे वागतो , तर काही भावना आपल्या मनाला लहानपणीपासून चिकटून बसलेल्या अजिबात सुटता सुटत नाहीत.

मी लहानपणी अतिशय एकलकोंडा आणि हळवा मुलगा होतो. ज्याला घरकोंबडा म्हणता येईल असा. सतत बसून पुस्तके वाचणारा आणि घरी आल्यागेल्या सगळ्यांशी तासनतास गप्पा मारत बसणारा. कधीही खेळायला बाहेर न जाणारा . घरी आलेले कुणी जायला निघाले कि मला वाईट वाटून रडायला येत असे . कितीही कमी वेळामध्ये माझा माणसावर खूप जीव बसत असे . नंतरच्या आयुष्यात अतिशय घातक ठरू शकेल अशी हि सवय . माझा समोर आलेल्या माणसावर अतोनात विश्वास बसत असे आणि त्या व्यक्तीविषयी एक कायमची आपुलकी मनामध्ये काही क्षणात उमटत असे. एखाद्या सोप्या पाळीव कुत्र्याचे मन असावे तसे शेपूटहलवे मन माझ्या लहानपणीच मला लाभले . जागा आणि माणसे सोडून जाताना माझ्या मनावर त्यांचे दाट आणि गाढ रंग उमटत असत .

अश्या वेळी मी रडायचो . आणि मग घरचे मला समजवायचे कि अरे चिंचवडची मावशी थोडीच कायमची सोडून चालली आहे ? ती लगेचच परत येणार आहे . किंवा असे सांगायचे कि मी फक्त ऑफिसला जातो आहे , हा गेलो आणि हा आलो . आणि मग ती माणसं निघून जायची आणि बराच काळ पुन्हा समोर यायची नाहीत.

काही वेळा ती परत कधीही भेटायची नाहीत . माणसांप्रमाणे जागासुद्धा लुप्त व्हायच्या . काहीतरी melodramatic विश्वास होता माझ्या मनात , कि आता परत काही या जागी आपण येणार नाही . हि वेळ शेवटची . आमच्या शहरात विद्यापीठाच्या बाहेर एक सुंदर भव्य कारंजे होते पूर्वी . आम्हाला लहानपणी तिथे फिरायला नेत असत . त्या कारंज्याच्या तुषारांचा गारवा मला त्या बुजवलेल्या जागी धुरकट ट्राफिकजाम मध्ये आजही उभा असताना जाणवतो . मी ते कारंजे अचानक बुजवून नाहीसे झाल्यावर खूप उदास झालो होतो . ते कारंजे म्हणजे माझ्या शहराच्या दाराशी उभा असणारा हसरा दरबान होता. तो गेला. त्याने मला जाताना काही सांगितले नाही .

एखादी व्यक्ती आपल्याला ह्या आयुष्यात आता पुन्हा कधीही भेटणार नाही हा आपला मृत्यूच असतो. त्या व्यक्तीच्या नातेसंबंधात आपण जे काही तयार झालो असतो त्या आपल्या व्यक्तिमत्वाचा मृत्यू.

अनेक वर्षांपूर्वी जेराल्ड हा माझा मित्र Paris च्या एयरपोर्टवर मला आग्रहाने सोडायला आला. त्याच्या स्कूटरवर डबलसीट बसून फिरत मी दीडदोन महिने Paris पहिले होते . माझा तो चांगला मित्र झाला होता. त्या दिवशी सकाळी लवकर उठून गावाबाहेर लांब असणार्या एयरपोर्टवर तो का येतोय हे मला लक्षात येत नव्हते . कारण तसे वागायची उठसूट पद्धत युरोपात नाही . इमिग्रेशन करून आत जाताना मी वळलो आणि त्याला पाहून हसलो आणि टाटा केला . भेटूच लवकर . त्याने मला पुन्हा जवळ बोलावले आणि मला म्हणाला नीट राहा , काळजी घे आणि एकटा पडण्यापासून स्वतः ला जप . तो काय बोलतो आहे हे माझ्या मनात नीट उमटले नाही कारण मी चार महिन्यांनी भारतात घरी परत जाण्याच्या आनंदात होतो . फोन करू कि , e मेल पाठवू कि . आणि मी येइनच ना परत पुढच्या वर्षी . मला असे सगळे वाटत होते . मी त्याला हसून होकार दिला आणि वळलो . ती आमची शेवटची भेट असणार होती . तो जाणीवपूर्वक माझा नीट शांत निरोप घेत होता हे मला लक्षात आले नाही. मी परत आलो आणि काहीच दिवसात जेराल्ड paris मधून काहीतरी गूढ घडल्याप्रमाणे गायब झाला. फोन बंद, घर सोडले आणि स्वतः चे नामोनिशाण पुसून टाकले. विरघळून गेला आणि संपला. अजूनही त्याच्या मृत्यूची कोणतीहि बातमी आलेली नाही . त्याच्या दुक्खांनी त्याला गायब केले आहे . मी त्या दिवशी त्याच्या निरोपाची खूण ओळखली नाही.

मी त्यानंतरच्या काळात माझ्या माणसाना स्टेशनवर आणि एयरपोर्ट वर न्यायला आणि सोडायला जायची सवय स्वतःला लावून घेतली. फोन , e मेल ह्या गोष्टींवरचा माझा सर्व विश्वास उडून गेला आणि समोर दिसणारा माणूस दिसेनासा होताना त्याला नीट भरीवपणे पाहून घ्यायला मी शिकलो.

शिवाय एक दुसरी गोष्ट मी फार सावकाशपणे शिकलो . जी करायला कुणी शिकवत नाही . ती म्हणजे आपण शेवटचा निरोप घेत आहोत हि भावना न संकोचता शांतपणे समोरच्या व्यक्तीपर्यंत पोचवणे. एका ओळीमध्ये लिहायला आता सोपे जात असले तरी ते वळण घ्यायला मला अनेक संकोचलेल्या क्षणांचा अनुभव घ्यावा लागला.

लिफ्ट चा दरवाजा बंद होताना , स्टेशनवरून ट्रेन हलताना , जिना उतरून गाडीत बसायच्या आधी वर खिडकीकडे पाहताना आपल्याला लक्षात आलेले असते कि हि शेवटची भेट आहे . काही वेळा एका व्यक्तीला किंवा काही वेळा दोघांनाही कळलेले असते . आपण खोटे हसून आणि काहीच कसे घडले नाहीये असे एकमेकांना सांगत ती वेळ मारून नेत असतो . नाते संपत आलेले माहित असते पण चांगला निरोप घेण्यासाठी जी शांत शब्दसंपदा लागते ती आपण माणूस म्हणून कमावलेली नसते . ती कमवायला हवी.

हि समजूत सावकाश येत गेली तसं मी माणसांचा नाही तर जागांचा आणि शहरांचा निरोपही नीट घ्यायला शिकलो. आवडत्या जागा आणि शहरे ह्या आवडत्या व्यक्तीच असतात . कधीही मृत्यू न होणार्या व्यक्ती . आपण त्यांना सोडून जातो . त्या तीथेच असतात . माझ्यात अजूनही एक भाबडा मुसाफिर आहे ज्याला जग अगदी तळहातावर सामावेल एव्हडे सोपे आणि छोटे वाटते आणि कुठूनही निघताना असे त्या शहराला सांगावे वाटते कि हा मी आलोच जाऊन परत. पण कसचे काय ? कामांच्या रगाड्यात आणि जगण्याच्या उग्र प्रवाहात आपण तिथे परत कधीही जाणार नसतो . त्या जागेचा तसा एकमेवाद्वितीय अनुभव आपल्याला परत कधीही येणार नसतो .

गीझेला मन्सूर नावाच्या एका अतिउत्साही आणि प्रेमळ बाईच्या घरी पाहुणा म्हणून जर्मनीतल्या ब्रेमेन शहरात मी काही दिवस राहिलो. तिने माझे अतिशय लाड केले , गाडीत घालून शहर फिरवून आणले. आमच्या पुण्यात ब्रेमेन चौक आहे तसा तिथे पुणे चौक आहे तिथे नेऊन आणले आणि अश्या सर्व प्रसंगांना येतो तसं निघायचा दिवस भरकन येऊन उभा ठाकला. गीझेला मला स्टेशनवर सोडायला आली आणि मी तिला म्हणालो कि गाडी सुटेपर्यंत आपण गप्पा मारू . ती म्हणाली थांब तुझा ब्रेकफास्ट झाला नाहीये मी तुला फळे विकत आणून देते ती गाडीत खा . ती तिथल्या फळांच्या stall कडे पळाली आणि काही मिनिटात गाडी सुटली.

माझे लहानपण संपावे आणि त्या आठवणींच्या जाळ्यातून मुक्त व्हावे म्हणून मी काही महिन्यांपूर्वी माझ्या रिकाम्या शाळेच्या इमारतीला जाऊन हे सांगून आलो कि आपला संबंध आता संपला. मी आपल्या जुन्या आठवणींच्या नात्यामधून आता मोकळा होत आहे.

मला पूर्वी भाबडेपणाने आवडणारे आणि मोठा झाल्यावर अजिबात न पटणारे भैरप्पा ह्या कन्नड लेखकाचे एक पुस्तक मी एकदा विमानांत जाणीवपूर्वक विसरून आलो. जुन्या उग्र अत्तराची एक बाटली शांतपणे बेसिनमध्ये रिकामी केली . एका जुन्या नात्याचे कपाटातले कपडे गुलझारांचे ऐकून बांधून परत पाठवून दिले आणि सोबत टवटवीत फुले.

एकदा पहाटे उठलो तर माझ्या मुंबईतल्या सगळ्यात जवळच्या मैत्रिणीचा मेसेज फोनवर वाचला . आपण ह्यापुढे परत काही काळ भेटायला नको. तो निरोप मी शांत श्वास घेऊन पचवला. तिचे आभार मानले . ह्या सुसंकृत कृत्याबद्दल .

आपण गर्दीतून वाट शोधत बाहेर आल्यावर आपल्याला कुणी न्यायला आलेले असणे ह्यासारखे दुसरे सुख नाही आणि आपल्याला कुणी शांतपणे वाहनापाशी सोडायला आलेले असणे ह्यासारखे मनावर गूढ वलय दुसरे नाही . मी नेहमीच सोडायला आलेल्या माणसाशी हल्ली शांत प्रेमाने वागतो आणि गाडी निघताना नक्क्की मागे वळून पाहतो .

 

IMG_0320

 

अपेयपान १५

 

कोणत्याही साधारण तरुण माणसाला हे विचारा कि आकाश समीर आणि सिद हे कोण आहेत ? कुठून आले आहेत ? त्या माणसाने कोणताही विचार न करता’ दिल चाहता है’ असे उत्तर दिले तर तो साधारण किती वयाचा आहे आणि साधारण कोणत्या काळात जन्मला ह्याचा अंदाज घेणे सोपे जाते . जर त्या बिचाऱ्या माणसाला फार काही आठवले नाही , तर त्याला विचारा रान्चो, राजू आणि फरहान कोण आहेत ? जर त्याने ‘थ्री इडीयटस’ असे लागेच उत्तर दिले तर ते बाळ थोडे लहान आहे , आत्ताच मिसरूड फुटलेले आहे असे समजावे .

प्रत्येक पिढीचा एक सिनेमा असतो . जो त्या त्या पिढीला हलवून सोडतो आणि भरपूर उर्जा देतो. आमची ‘दिल चाहता है’ ची पिढी आहे. ह्या सिनेमामुळे आम्ही चांगल्या हेयर styles शिकलो . gogle घालायला शिकलो. आपल्या लहानपणीच्या सिद्धार्थ नावाच्या मित्राला सिद म्हणायला शिकलो आणि अजून काही मित्र गोळा करून कोल्हापूरमार्गे गोव्याला जायला शिकलो. पण असे असले तरी आम्ही आई वडिलांना सांगून जातो . उगाच तसले काही भलतेसलते वागत नाही . आणि लगेच सोमवारी परत पण येतो .

महाराष्ट्रात तुम्ही नुसते तरुण असून ,किंवा नुसते श्रीमंत असून किंवा फक्त हुशार असून भागात नाही . कारण त्या सगळ्या उर्जेचे आणि आपल्या स्मार्टपणाचे काय करायचे ह्याचे उत्तर आपल्या मराठी समाजाकडे , आपल्या संगीताकडे , आपल्या रोजच्या जगण्याकडे कधीच नसते . आपण दिग्गज लोकांचा आणि महापुरुषांचा देश आहोत आणि तरुणांच्या अंगात उधळायला जी रग काठोकाठ साठलेली असते त्याचे काही करायची सोय ह्या बहु असो कि संपन्न , प्रिय अमुच्या देशात नाही . कारण आमच्या राज्यात स्मारके बनवण्याचा जास्त उत्साह आहे. मौजमजा करणे आम्हाला पटणारे नाही . आमच्या राज्यातली तरुण मुले आधी हिंदी सिनेमे बघतात आणि मग त्यातले हिरो जे काही करतील त्याची कॉपी करून स्वतः च्या मोकळेपणाची आणि बेभान होण्याची हौस भागवून घेतात . मराठी सिनेमातले हिरो पाहून आपण फक्त मातृप्रेम ,लग्न( वेळच्यावेळी ), कुलादैवताची आराधना , पूर्वजांच्या वास्तू बिल्डरपासून वाचवणे किंवा शेतीवाडी एव्हडेच करू शकतो. जगण्यासाठी आणि स्वप्न पाहण्यासाठी मराठी हिरो कामी येत नाहीत. कारण त्यांची पोटे आपल्या एव्ह्डीच किंवा आपल्यापेक्षा जास्त सुटलेली असतात आणि त्याच्न्ह्यातल्या अनेकांपेक्षा आपल्या गल्लीतील अनेक पोरेपोरी जास्त बरी दिसत असतात.

‘दिल चाहता है’ मुळे आमच्या सगळ्या साध्या बिचाऱ्या आणि साळसूद घरातून आलेल्या तरुण मुलामुलींना हाफचड्ड्या आणि हिरवे निळे gogle घालून गोव्याला जाऊन फुल्टू मजा करायची सवय लागली. जी गोव्याला जायला लाजली ती उरलेली आदर्शवादी बाळे ‘रंग दे बसंती’ सारखा साधारण देशप्रेमी सिनेमा पाहून प्रेरित होत राहिली आणि आदर्शवादाची अफूची गोळी घेऊन पुण्यात बसून सामाजिक चर्चा करत बसली . जे हुशार होते ते तडक मित्र गोळा करून गोव्याला गेले.

मी फरहान अख्तरला जेव्हा भेटलो होतो तेव्हा मी त्याला हे म्हणालो कि गोवा सरकारने तुम्हाला दर महिन्याला पैसे दिले पाहिजेत त्यांचे पर्यटन कैक पटींनी वाढवल्याबद्दल !

महाराष्ट्रातून मुलेमुळे गोव्याला आणि मुलीमुली स्वतंत्रपणे अलिबाग किंवा गुहागरला जातात. असं एकत्र उठून गोव्याला गेलेले आमच्या मराठी संस्कृतीला अजिबात मान्य नाही . आणि शिवाय आपापले गेलेलेच बरे असते असे माझ्या काही तरुण मित्रांनी मला गपचूप गाठून सांगितले . कारण नाहीतर मग रशियन मुलींकडे मोकळेपणाने बघत बसता येणार नाही.

युरोपातल्या राज्यसत्ता भारतातून निघून गेल्यावर त्यांनी आपल्यासाठी जी अनेक सुंदर हिलस्टेशन आणि अप्रतिम जुनी ठिकाणे नीट राखून ठेवली त्यापैकी गोवा हे एक आतिशय महत्वाचे असे एक रत्न आहे. अजूनही भारतीय लोकांच्या मनातील ह्या जागेविषयी असलेले बेफाम आकर्षण आटोपलेले दिसत नाही . आपल्या सुंदर कोकणाला लागून असलेला हा निसर्गरम्य किनार्याचा भाग पोर्तुगीज लोकांनी आणि जगभरातून आलेल्या साठीच्या दशकातील हिप्पी लोकांनी अतिशय गूढ आकर्षक आणि रंगीत बनवला . निसर्गसौदर्यात कोकणची किनारपट्टी गोव्यापेक्षा अजीबातच कमी नाही . कोकणाचा अतिशय नेटका शांत आखीव बाज आहे . पण तिथून काही किलोमीटर अंतरावर असलेल्या गोव्यात देशभरातून आणि जगभरातून इतकी माणसे सतत येत राहतात याचे कारण तिथे मोकळे आणि बेभान व्हायला आपणच आपल्या मनाला परवानगी देतो आणि मनातील भीती संकोच बाजूला सारून हवे तसे वागतो , समुद्रात पोहतो , चार रंगीत व्यसने करतो .

आपल्याला परदेशी लोकांसारखे काही दिवस वागून पहायचे असते आणि गोवा तुम्हाला तसे करण्याची मुभा देतो हे भारतीय तरुण मुले गोव्याला का निघून जातात ह्यामागचे महत्वाचे कारण आहे . आणि दुसरे अतिशय चुकीचे आणि वाईट कारण असे आहे कि तिथे दारू स्वस्त आहे . दारूवर तिथे कर नसल्याने इतर ठिकाणहून रासवटासारखी येऊन माणसे तिथे पीत बसतात .

आपल्या समाजात आपल्याला आनंदाचा उपभोग घ्यायला आपल्या कुटुंबामधून कधीच शिकवले जात नाही .आणि मग जिथे चोरून आनंद घेता येतो तिथे जाऊन आपण हपापल्यासारखे वागून मन शांत करून घेतो आणि परत घरी येऊन वेगळा मुखवटा धारण करून आपले कौटुंबिक आयुष्य जगत राहतो

उत्तरेच्या अश्वेम पासून खाली पणजीजवळच्या कांदोळी पर्यंत गोव्याचे पर्यटकांनी बुजबुजलेले किनारे आपल्या शरीराची आणि मनाची सर्व प्रकारची भूक ताबडतोब भागवायला सज्ज असतात . गोव्यात पोचताच हॉटेलांवर सामान टाकून देशभरातून आलेली तरुण मुले मुली दारू सिगरेटी गोळा करून किनार्यावर धावतात आणि युरोपीयन माणसे त्यांच्या सिनेमात समुद्रकिनार्यावर जशी वागतात त्याची बिचारी नक्कल करताना दिसतात . कारण आनंदाने जगण्याचे आपापले मॉडेल आपण बनवू शकत नाही . आपल्याला सुट्टी घालवण्यासाठीसुद्धा कुणाचीतरी कॉपी करावी लागते . कारण नसताना आपण उघड्या अंगाने किनार्यावर पुस्तके वाचत पोट वर करून गोर्या माणसांप्रमाणे लोळतो . जमत नसतानाहि फेसबुकवर फोटो टाकता यावेत म्हणून बीच volleyball खेळतो , उगाच खोल्यांमध्ये दिवसभर gogle घालून बसतो , मोठ्या hats घालून सुसाट गाड्या चालवतो पण पोहताना मात्र आपण लांब हाफ चड्ड्या आणि पंजाबी ड्रेस घालतो . किनारे घाण कारून टाकतो.

खरा गोवा हा ह्या किनार्यांपासून थोडा आतवर आणि शांत जागी आहे . काही मोजक्या जाणकार पर्यटकांना त्या जागा माहित असतात ज्यांची जाहिरात केलेली आपल्याला कधीच कुठे दिसणार नाही .

ह्या गोव्यात जगभरातून आलेले अनेक लेखक , कवी आणि चित्रकार राहतात . शांत वाहणाऱ्या नद्या आहेत . छोटी सुरेख गावे आहेत , निर्मनुष्य समुद्र किनारे आहेत . आणि जुन्या भव्य पोर्तुगीज वास्तू आहेत जिथल्या खोल्या राहण्यासाठी काही दिवस मिळतात . दारू , पब्स आणि पार्ट्या ह्याच्यापलीकडे गोव्यात आतमध्ये गेलो कि फार मस्त माणसे आणि निवांतपणा आहे . पावसाळ्यात किनार्यावरचे बुजबुजलेले आखीव पर्यटन बंद होते तेव्हा गोवा एक वेगळे सुंदर स्वरूप धारण करतो . शांतता पचवायची ताकद असलेले अनेक जाणते पर्यटक ह्या काळात जगभरातून गोव्यात येतात आणि कुणालाही कळणार नाही अश्या अतिशय सुंदर गावांमध्ये प्रशस्त घरांमध्ये राहतात . लिहितात , गिटार वाजवतात , नवीन गाणी तयार करतात , चित्रे काढतात , पोहतात , पावसात फिरायला जातात. गोव्यातली स्थानिक माणसे अतिशय रंगीत शांत आणि आपुलकी असलेली आहेत. त्यांचे जेवण , त्यांचे सणवार , मराठी आणि हिंदू समाज आणि ख्रिश्चन समाज यांच्यात असणारे छोटे खटके , वाद , त्या सगळ्यासकट चालणारी त्यांची आयुष्य ह्या गोष्टी दिसल्या , भेटल्या कि फार मजा येते.

खूप माणसाना एखादी गोष्ट समजली कि माणसे तिथे जाऊन त्या जागेची वाट लाऊन टाकतात . त्यामुळे हा जगापासून लपून असलेला आतला गोवा तसाच खाजगी राहावा असे मला मनापासून वाटते .

 

IMG_1293

अपेयपान १६

 

जिथे पर्यायी विचार करणाऱ्या लोकांची सतत खिल्ली उडवली जात असे अश्या वातावरणामध्ये मी लहानपणी वाढलो. पर्यायी विचार करणारे लोक म्हणजे ज्यांना पर्यावरणाचे रक्षण करायचे आहे , ज्यांना स्त्रीवादाचा अभ्यास करायचा आहे , ज्यांना जातीपातींवर आधारलेली समाजाची घडी बदलायची आहे , ज्यांना अंधश्रद्धेविरोधी जागृती निर्माण करायची आहे असे आणि अश्या प्रकारचा वेगळा विचार करणारे लोक. परंपरेने चालत आलेल्या गोष्टींकडे वेगळ्या नजरेने पाहणारे .

माझ्या लहानपणीच्या शहरात पुरोगामी वातावरण आहे असे वरवर भासत असले तरी शहरातील बहुसंख्य समाज हा अश्या लोकांची चेष्टा करणे , त्यांच्याविषयी नाराजी असणे आणि शक्यतो आपली मुलेबाळे अश्या माणसांच्या नदी लागू नयेत ह्याचा काळजीत असायचा . शिक्षण , चांगल्या पगाराची नोकरी , वंशवृद्धी ह्याच्यापलीकडे कुणी कसलाही विचार करायला उत्सुक नसे. सुरक्षित परंपरेत जगणारी माणसे सुखाने तुस्त झाली असली तरी घाबरलेली असत आणि कुणीही आपली जगण्याची सुरक्षित चाकोरी मोडून बाहेर पडू नये असे त्यांना वाटत असे. वेगळा विचार करणारा माणूस किंवा संस्था हि धोकादायक मानली जात असे. त्यामुळे कौतुक करून मारून टाकणे हे जे मराठी माणसांचे ताकदवान अस्त्र आहे त्याचा वापर अश्या माणसांवर समाज करत असे. कुणी काही वेगळे करताना दिसला कि त्याचे सत्कार , कौतुक वारेमाप करून त्याला महाराष्ट्रात संपवून टाकले जाते. त्यामुळे अनेक चांगल्या माणसांचे आमच्याकडे सत्कार , त्यांची व्याख्याने , त्यांच्यावर पेपरात रकाने असे सगळे होत असले तरी समाजजीवनात अश्या माणसांची हेटाळणी केली जात असे.

ह्याच मनोवृत्तीतून ऐंशी नव्वदच्या दशकातील जुन्या पुण्यामध्ये समाजवादी ,पर्यावरणवादी , स्त्रीमुक्तिवादी , गांधीवादी माणसांना आणि संस्थांना थोडे हिणवण्याची प्रवृत्ती होती. पुणे हे वेगवेगळ्या संस्थांनी गजबजलेले शहर असले तरी त्याचा चेहरा हा पारंपरिकच होता . जुना इतिहास खणत बसणे आणि आपण पूर्वी कसे वैभवशाली आणि बलवान होतो ह्या असल्या विषयांवर काम करणाऱ्या माणसे आणि संस्थांचे पुण्यात लाड होत.

अनिल अवचट ह्या लेखकाने सर्वप्रथम मध्यमवर्गीय सामान्य वाचकापर्यंत जगण्याचे दुसरे उपलब्ध पर्याय आपल्या लिखाणातून मांडायला सुरुवात केली आणि चाकोरीबाहेरचे आयुष्य जगणाऱ्या अनेक माणसांची , संस्थांची आणि विचारांची ओळख त्यांच्या प्रांजळ ,खऱ्या आणि रोचक लिखाणाने महाराष्ट्राला झाली . त्या वेळी महाराष्ट्रात छोट्या स्वतंत्र ग्रंथालयांचे ( libraries ) जाळे होते आणि माणसे पुस्तके विकत घेत तसेच मोठ्या प्रमाणात ह्या ग्रंथालयांच्या मेंबरशीप मधून अनेक पुस्तके वाचायला घरी आणत . अनिल अवचटांची पुस्तके ह्या ग्रंथालायांमार्फत महाराष्ट्रात प्रचंड पोचू लागली आणि त्याच्या प्रवासप्रीय वृत्तीमुळे ते लोकांना सहजपणे भेटू लागले . आमच्या पिढीला non fiction लिखाणाची गोडी लावण्याचे मोठे काम त्यांच्या साहित्याने केले. तोपर्यंत कथा कादंबरया आणि मराठी अश्रुप्रपाती नाटके हेच आमच्यासाठी साहित्याचे स्वरूप होते. मला आठवते त्याप्रमाणे आमच्या पिढीचा शालेय आदर्शवाद घडत असताना आम्ही मोठ्या प्रमाणावर अवचटांच्या पुस्तकांनी भारावले गेले होतो.

हा नव्वदीचा काळ अर्थाव्यवस्थेच्या मुक्तीचा आणि प्रामुख्याने digital क्रांतीचा काळ होता . आर्थिक आणि जातीय संक्रमणे मोठ्या प्रमाणावर होत होती . उच्चवर्णीय समाजामध्ये आपापल्या मुलांना लवकरात लवकर शिकवून ह्या देशाबाहेर काढणे हा एकमेव पर्याय होता कारण आरक्षणामुळे सगळ्यांचे धाबे दणाणले होते. त्यांमुळे देश सोडून अमेरिकेला जाणे आणि तीथे आपल्या बुद्धीचे आणि श्रमांचे चीज करून घेणे हा आमच्या पिढीचा अतिशय महत्वाचा कार्यक्रम होता . त्यामुळे वेगळे काही काम करण्याच्या विचाराने एका बाजूला भारावून जाणे आणि दुसर्या बाजूला अमेरिकेला , इंग्लंडला किंवा कॅनडा ला जाण्यासाठी शिक्षणाचे आणि नोकरीचे पर्याय शोधणे अश्या तीव्र संभ्रमात आमची पिढी बराच काळ होती. आपण जे वाचतो , ज्या चांगल्या माणसांना भेटतो आणि आणि त्यांच्या विचारांनी , कामांनी भारावून जातो ती माणसे आणि त्या संस्था आपले जगण्याचे प्रश्न कसे सोडवतील अश्या चर्चा तरुण पिढीच्या निर्णयप्रक्रियेत होत असत. मी स्वतः शालेय शिक्षण संपताना सोबातच्या मित्रांसोबात अनेक वेळा ह्या चर्चा केल्या आहेत.

मेधा पाटकरांचे नर्मदा आंदोलन , आमटे कुटुंबियांचे आनंदवन , अभय आणि राणी बंग ह्यांचे गडचिरोलीत चालणारे काम , पुण्यातील मिळून सार्याजणी ह्या मासिकाच्या सानिध्यात जिवंत असलेली स्त्रीवादी विचारांची चळवळ , अवचट कुटुंबियांचे व्यसनमुक्तीचे काम ह्या आणि अश्या अनेक छोट्या मोठ्या चळवळी , आंदोलने , विचारप्रवाह आमच्यासमोर येत होते आणि आपण काहीतरी करून ह्यापैकी कोणत्यातरी कामामध्ये स्वताहाला जोडून घेऊ , काही नव्या गोष्टी शिकू असे महाराष्ट्रात खूप तरुण मुलामुलींना वाटत असे. प्रश्न होता तो ह्या सगळ्या दिशेला आपल्याला नेयील किंवा मार्गदर्शन करेल असं कोणताही ओळखीचा चेहरा आणि व्यक्ती कुणाच्याच आजूबाजूला नव्हती त्यामुळे अनेक वेळा मुलामुलींचे हे विचार म्हणजे फक्त त्यांची आदर्शवादी स्वप्ने राहत . पु ल देशपांडे आणि सुनीताबाई देशपांडे हे एकमेव जोडपे असे होते कि जे दशकानुदशके सर्वसामान्य माणसाची ह्या संस्थांशी आणि माणसांशी गाठ घालून देत होते . ते दोघे आमच्या वेळी सामाजिक आणि सार्वजनिक क्षेत्रातून निवृत्त झाले होते आणि सगळ्या सामाजिक कामांना एका आखीव NGO सारखे स्वरूप यायला लागले होते. सामान्य माणूस आणि सामाजिक कामे ह्यांच्यातला दुवा संपत चालला होता.

महाराष्ट्रात समाजवादी पक्षाचे स्थान ह्या काळात नगण्य असल्याने सामान्य माणसापर्यंत पोचण्याचा जो एक प्रवाही दृष्टीकोन असतो तो पर्यायी विचार करणाऱ्या माणसांनी आणि संस्थांनी नव्वदीच्या दशकात गमावला होता. ग प्र प्रधान , एस एम जोशी ह्या प्रभावी विचारवंतांच्या निर्वृत्तीनंतरचा हा काळ . आता ह्या विचारला आणि कार्यक्रमाला राजकीय पाठबळ नव्हते आणि सामाजिक कामात नव्या पिढीचे रक्ताभिसरण नव्हते. जी माणसे होती ती मुख्यतः त्यांच्याच कुटुंबातील असत ज्यांना पूर्वीपासून अश्या विचारांची सवय किंवा वैचारिक सक्ती होती . त्यामुळे एकमेकांचे कौतुक करणे आणि एकमेकांना पाठींबा देणे अश्या मर्यादित आणि साचलेल्या स्वरुपात ह्या संस्थांच्या कामाचा प्रसार नव्वदीत आणि त्यानंतरच्या काळात होत असे. ह्या संस्थांनी चालवलेली अनेक उत्तम आणि सकस लिखाणाची मासिके हि फक्त त्याचे विचार आधीच पटलेली माणसेच वाचत असत . नव्या तरुण पिढीशी आवश्यक असणारी प्रवाही देवाणघेवाण ह्या संस्थांकडून होत नव्हती आणि त्यामुळे पुण्यात पुरोगामी म्हणवून घेणाऱ्या माणसांची छोटीछोटी बेटं तयार होवू लागली होती.उन्हाळ्याच्या सुट्टीत जाऊन शिबिरे करतात तितपतच नव्या तरुण पिढीचा ह्या संस्थाशी संबंध होता. साठ सत्तर सालातला सामाजिक आदर्शवाद संपत चालल्याची घंटा वाजू लागली होती पण बहुदा ती ऐकून स्वतः मध्ये काही बदल करावेत असे वातावरण दिसत नव्हते . त्यामुळे पर्यायी आणि सामाजिक क्षेत्राविषयी एक मोठ उदासीनता शहरी बुद्धिवादी वर्गात ह्या काळामध्ये पसरली . आणि सामाजिक क्षेत्रात काम करणारी माणसे हि फक्त सत्कार करण्याच्या वस्तू झाल्या.

समाजाला सत्कार करायला आणि देणग्या द्यायला नेहमी अशी माणसे लागतात . कारण सत्कार करणारा माणूस त्यामुळे जास्त नाव कमवत असतो. आदर मिळत असला तरी त्याचा अर्थ समाजाचा मनातून ह्या गोष्टीना पाठींबा असेल असा होत नाही .हि गोष्ट सार्वजनिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या माणसांना कळली होती असे दिसले नाही .

महाराष्ट्रातील अनेक संस्थांना आता समाज बदलला आहे , समाजाचे प्रश्न बदलले आहेत ह्याची जाणीव कधीही झाली नाही . आर्थिक वातावरणाचे भान काही केल्या आले नाही. गांधीवादी विचारसरणीतून उत्पन्न झालेला ग्रामसुधारणा आणि ग्रामीण समाजव्यवस्थापनाचा जुना एककलमी कार्यक्रम हि माणसे दोन हजार साल उजाडले तरी राबवत बसली. तीच ती दहा बारा माणसे एकमेकांची पाठराखण करत बसली . स्त्रीवादी विचारांची महाराष्ट्रातल्या स्त्रियांनीच मजेत कत्तल केली असे आज दिसते . बहुतेक संस्थांचे काम हे त्यांच्या सोयीच्या आणि सवयीच्या लांबच्या ग्रामीण भागात सुरु राहले आणि शहरी सामातून ह्या माणसांनी स्वतःची दृष्यात्मकता नाहीशी केली. सामाजिक काम म्हणजे लांब गावात जाऊन काही माणसांना काहीतरी सतत शिकवणे . प्रश्न फक्त ग्रामीण समाजाला असतात . आपल्या रोजच्या जगण्याशी आपल्या प्रश्नाशी ह्या माणसांचा काही संबंध नसतो अशी जाणीव शहरी तरुण वर्गात मोठ्या प्रमाणत पसरली आणि ठराविक सेलेब्रिटी माणसांची आत्मचरित्रे वाचणे ह्यापलीकडे मराठी समाजाने ह्यानंतरच्या काळात सामाजिक क्षेत्राशी संबंध ठेवला नाही.

आजच्या काळात पुरोगामी माणूस हा शब्द पद्धतशीरपणे चेष्टा करण्यासाठी आणि खिल्ली उडवण्यासाठी राजकीय हेतूने वापरला जातो तेव्हा मला वाईट वाटते . आणि असे का झाले असावे ह्याचा महाराष्ट्राने विचार करायला हवा असे वाटते. हि प्रक्रिया पद्धतशीरपणे फार पूर्वी सुरु झाली . त्याचे पक्व फळ आपल्याला निराशाजनक वातावरणात आज दिसते आहे.

 

sachin snap on set .jpeg

 

अपेयपान १७

 

जिवंत आणि कार्यरत लेखक वाचकाला आणि आजूबाजूच्या लेखकांना सातत्याने आत्मभान देत असतात . मी आज टेबलापाशी बसून लिहिताना माझ्यासमोरच्या लाकडी फडताळात महेश एलकुंचवार ह्यांची नाटकांची आणि ललितलेखांची पुस्तके ओळीने समोर उभी दिसताहेत. सध्या दर रविवारी एका वृत्तपत्रात त्यांचे एक सदर चालू आहे. आजही भारतात कुठे न कुठे त्यांनी लिहिलेल्या नाटकांच्या तालमी आणि प्रयोग सतत चालू आहेत .मी ज्या गतीने आणि तालाने वाचन करतो त्यापेक्षा कितीतरी जास्त उर्जेने आणि कमालीच्या शिस्तीने गेली अनेक वर्ष महेश एलकुंचवार गांभीर्याने आणि सातत्याने लिखाण आणि वाचन करत आहेत.

माझ्या अतिशय आवडत्या,जिवंत आणि कार्यरत भारतीय लेखकांपैकी महत्वाचे असे हे लेखक.

गेले अनेक दिवस मी प्रयत्नपूर्वक सध्याच्या कार्यरत लेखकांचे जगभरातले साहित्य वाचत आहे. त्यात फ्रेंच लेखक मिशेल विल्बेक , ब्रिटीश लेखक जेफ डायर , नायजेरियन अमेरिकन लेखक टेजू कोल , जपानी लेखक हारूकी मुराकामी , कॅनडीयन लेखिका मार्गारेट अट्वूड , भारतीय लेखक अमिताव घोष आणि महेश एलकुंचवार . महेश एलकुंचवार हे माझ्या मातृभाषेत मराठीमध्ये लिहितात. जिवंत आणि कार्यरत लेखकांचे साहित्य वाचल्याने मला वर्तमानात जगण्याची सवय लागली आहे. हे वाक्य वाचायला वाटते तितके गुळगुळीत आणि सोपे नाही . ह्याचे कारण मानवी मनाला वर्तमानाचे भान शक्यतो टाळायचे असते . आणि त्यामुळे आपण सातत्याने गोंजारणारे आणि गालगुच्चा घेणारे काहीतरी सतत वाचत किंवा पाहत असतो. उत्तम आणि ताजे साहित्य आपल्याला मोठ्या गुंगीमधून जागे करते.

ह्याचा अर्थ असा होत नाही कि हे सगळे च्या सगळे लेखक वर्तमानाविषयीच लिहितात . अमिताव घोष आणि महेश एलकुंचवार तसे करत नाहीत. तरीही ते माझ्या काळात हे दोघे सातत्याने कार्यरत असल्याने मला वाचक आणि लेखक म्हणून हे लेखक आजच्या जगण्याविषयी अतिशय जागे ठेवत आले आहेत.

आपण अनेकवेळा तरुण आणि बंडखोर हे शब्द फार उथळपणे जिथे तिथे थुंकल्यासारखे वापरतो. सोपे करून टाकले आहेत आपण ते शब्द. एलकुंचवार ह्यांचे लिखाण सतर्कपणे वाचले कि तरुण दाहक आणि बंडखोर लिखित साहित्य त्यांच्यानंतर मराठीत तयार झालेले नाही हे आपल्या लक्षात येते. एकवेळचे किंवा दुवेळचे लेखक महाराष्ट्रात किलोभर आहेत. बंडखोर , पुरोगामी वगरे माणसे तर आपल्याकडे रद्दीसारखी आहेत. तरुण तर महाराष्ट्रात सगळेच असतात त्याला काही तोटाच नाही आणि अनेकविध स्त्री लेखिकांनी मराठी साहित्याचे आठवणी पुसायचे पोतेरे करून टाकले आहे. अनेक पुरोगामी वैचारिक साक्षरांना तसेच पत्रकारी पाणचट लिखाण करणार्यांना महाराष्ट्राने लेखक म्हणून उगाच लाडावून ठेवले आहे. त्या लोकांना ह्या चर्चेत नक्कीच बाजूला ठेवायला हवे.

शिस्त आणि सातत्य ह्या दोन्ही गुणांनी बहरलेले , प्रखर सत्याची आस धरलेले आणि आयुष्यातल्या एकटेपणाचा दाहक मुलामा असलेले ललित लेखन महेश एलकुंचवार ह्यांच्यानंतर महाराष्ट्रात कुणालाही साध्य झालेले दिसत नाही. अजूनही .

एलकुंचवार शिस्त ,सातत्य आणि कामावरचे अतोनात प्रेम ह्या बाबतीत अतीशय जुन्या वळणाचे ब्रिटीश आहेत. त्यांच्या मांडणीत, शब्दसंपदेत लेखन प्रवाहात आणि भावनांच्या अविष्कारात ते जागोजागी जाणवते. त्यांच्या लिखाणातल्या दुखऱ्या आणि बोट चेपून काळेनिळे पडलेल्या मनाच्या पात्रांनी मला सातत्याने त्यांच्या लेखनाची वाट पाहायला लावली आहे . मला ते लिखाण कालसुसंगत वाटते आणि ते लिखाण माझे सातत्याने पोषण करीत राहते.

लिहायला बसले कि लक्षात येते कि आठवणींना आणि भूतकाळातील व्यक्तींना लिखाणात आणणे हे किती अवघड आणि जबादारीचे काम आहे. त्याचा घाट घालता येत नाही . तो अवघड असतो . आठवले आणि बसून लगेच लिहून काढले असा मराठी साहित्यिक पद्धतीचा तो मामला नसतो . अनेक वर्षे सातत्याने भारतीय रंगभूमीला एकापेक्षा एक चांगली आणि ताकदवान नाटके देवून झाल्यावर अचानक एका टप्प्यावर एलकुंचवारांनी ललित लिखाणाला आपलेसे केले आणि मला आणि माझ्यासारख्या अनेकविध वाचकांना सकस बुद्धिनिष्ठ ताज्या साहित्याचा नवा झरा मराठी भाषेत आल्यासारखे वाटले. ‘मौनराग’ वाचून मी आतून हलून गेलो आणि लिहिण्याची क्राफ्ट ज्याला म्हणतात त्याचा एक ताजा आणि अतिशय original असा अनुभव त्या लिखाणापासून मला येऊ लागला . असे म्हणतात कि शेतकऱ्याप्रमाणे लेखकानेही वेगवेगळ्या टप्प्यावर वेगवेगळे पिक घेऊन आपला कस राखून ठेवायचा असतो. आपल्या सवयीचा फॉर्म मोडायचा असतो . तसे काहीतरी एलकुंचवारांनी केले .आणि एकदाच करून ते थांबले नाहीत. गेल्या दशकभरात सातत्याने त्यांनी वैयक्तिक स्मृतींना सुबक आणि तेजस्वी स्वरूप दिलेले ललित लेखन सातत्याने चालू ठेवले आणि ते प्रकाशितही करत राहिले. लिखाण आणि प्रकाशन हे दोन्ही स्वतंत्र निर्णय असतात आणि ते दोन्ही निर्णय लेखकालाच घ्यायचे असतात. प्रकाशनाचा निर्णय हा जबाबदारीचा निर्णय असतो . त्याचा एक खाजगी ताल असतो. महेश एलकुंचवार ज्यांच्या निर्णयामध्ये मला त्यांनी निवडलेला तो ताल ऐकू येतो. तो सातत्याचा ताल आहे. विलंबित शांत चालीने जाणारा.

प्रकाशन करणे , प्रकाशित करणे ही किती सुंदर क्रियापदे आहेत ! प्रकाशित करणे ह्या क्रियापदाला जी दृश्यात्मकता आहे तिला न्याय देणारे शांत उग्र आणि तरीही आतून हळवे असे लिखाण एलकुंचवारांकडून सतत येत आहे. एखादी जखम दुर्लक्षिली जाऊन त्यातून बारीक रक्त वाहतच राहावे तसे हे लिखाण. अतिशय खाजगी असले तरी त्याला साहित्याचे स्वरूप कष्टाने आणि सातत्याने काम करून दिलेले दिसते. ते पुन्हा उघडून वाचले तरी मनातले कसलेसे जुने दाह कमी होतात आणि रडू येऊन मोकळे झाल्यासारखे वाटते. मला एकटेपणाचा आणि अनाथपणाचा एक बोचरा शापासारखा गंड मनात फार पूर्वीपासून आहे . त्यावर काही वेळ फुंकर घालून शांत झाल्यासारखे वाटते.

पुण्यात फिल्म इंन्सस्टीटयूटला शिकत असताना पहिल्या वर्षात पटकथा हा विषय शिकवायला महेश एलकुंचवार आमच्या वर्गावर आले आणि माझे विद्यार्थी म्हणून फार चांगले दिवस त्यांच्यामुळे सुरु झाले . त्यांनी आम्हाला संगीताचे भान दिले आणि लिखाणाचा आणि संगीताच्या श्रवणाच्या मूलभूत संबंध उलगडून दाखवला. शिक्षक म्हणून त्यांनी मला दिलेले हे एक महत्वाचे भान. ते एका वर्षासाठी पुण्यात राहायला आले होते आणि त्यांनी आमच्या लिखाणाच्या वर्गाला एक हसरे मोकळे आणि जिवंत स्वरूप दिले. त्यांच्या प्रकृतीच्या अतिशय विरुद्ध असे वागून त्यांनी आम्हाला त्यांच्या परिसरात यायला जायला मुभा दिली . कितीतरी प्रकारचे संगीत त्यांनी आम्हाला सातत्याने ऐकवले . किती वेगळ्या प्रकारच्या दृष्टीने लिखाणाकडे पाहायला शिकवले . शब्दांना दृश्यात्मकता देण्याचा अवघड प्रयत्न त्यांनी आम्हाला न घाबरता अनेक छोट्या लिखाणाच्या उपक्रमांमधून करायला लावला. आणि मग वर्ष संपताच ने निघून गेले.

मी अनेक वर्षांनी ‘डेड पोएट्स सोसायटी’ हा अप्रतिम इंग्रजी सिनेमा पहिला तेव्हा मला एलकुंचवारांचे पुण्यातील सानिध्य आणि त्यांनी मर्यादित काळासाठी निर्माण केलेली जवळीक आणि मैत्री खूप आठवली . तो चित्रपट साहित्याचे विद्यार्थी आणि त्यांचा एक अफलातून शिक्षक ह्यांच्या नात्याविषयी आहे.

मराठी लेखकाच्या सामान्य स्वरूपाला नाकारून , त्याला एक भारदस्त आणि अप्राप्य असण्याचा जुना ब्रिटीश आयाम एलकुंचवारांनी दिला म्हणून माझे ते माणूस म्हणूनही अतिशय लाडके आहेत. एक शिक्षक ,लेखक आणि माणूस म्हणून माझे त्यांच्यावर प्रेम आहे. मी त्यांना मराठी साहित्यातला शेवटचा प्रिन्स म्हणतो कारण त्यांचे ठाशीव शीस्तबद्द आणि मोहक असे काम .आणि ज्याला इंग्रजीत unbelonging म्हणतात तशी समाजापासून थोडे लांब जाऊन एखाद्या राजपुत्रासारखे राहण्याची सुंदरपणे जोपासलेली प्रवृत्ती. महाराष्ट्रात ती अजुनी नवीन आहे. कारण आपण अजूनही बेशिस्त आणि अघळपघळ समाज आहोत. पण नागपुरात उगाच जाऊन जातायेता एल्कुन्चवारांकडे उठबस करता येत नाही . त्यांचा मोजका सहवास आपल्याला कमवावा लागतो. मला त्यांनी जोपासलेला हा ब्रिटीश शिष्टाचार खूप आवडतो .

त्यांनी मला खाजगीत जर काही माणूस म्हणून बहाल केले असेल तर ते म्हणजे त्यांच्या आणि माझ्यामधील एक अंतर आणि शांतता.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

अपेयपान ‘लोकमत ‘मधील लेखमाला भाग ९ ते १२

अपेयपान ९

मला अनेक वेळा हा प्रश्न विचारला जातो कि तुम्ही चित्रपट दिग्दर्शित करण्याचे कसे आणि केव्हा ठरवलेत . त्याचे प्रामाणिकपणे उत्तर दिले तर मात्र लोक माझ्यावर विश्वास ठेवत नाहीत. कसे ठरवलेत हे थोड्या विस्ताराने सांगावे लागते पण कधी ठरवलेत ह्याचे उत्तर मात्र शाळेत असताना असे आहे . मी हे उत्तर दिले कि लोक “ काय काहीपण सांगता काय ? शाळेत कुणाला काही माहिती असते काय?” असे म्हणतात. पण त्यांना तसे वाटणे स्वाभाविक असले तरी माझ्या बाबतीत ते खरे घडले.

त्याला काही प्रमाणात घरच्या व्यक्ती जबाबदार आहेत .माझे आजोबा, आईचे वडील घरात सगळ्यांना सांगत कि एक वेळा उपाशी राहा, दोन कपडे जुने नेसा पण शुक्रवारी लागणारा नवा हिंदी सिनेमा चुकवू नका. त्यांना सिनेमाची भारी आवड होती. त्यामुळे ते हिंदी सिनेमाचे वेड आपसूकच त्यांच्याकडून आईकडे आणि मग माझ्याकडे चालत आले. साधे व्यावसायिक हिंदी सिनेमे बघण्याचे व्यसन. १९७२ साली माझी आई माहेरी वसईला राहत असताना तिने डिम्पलचा bobby पाहिला आणि घरात बंड करून short skirt घालणे सुरु केले. अशी माझी आई . माझ्या वडिलांच्या वडिलांना दादा कोंडके भारी आवडत. दादांचा सिनेमा लागला कि ते मस्त झकपक कपडे करून जाऊन पाहून येत .

आणि माझ्या वडिलांना हिंदी सिनेमाचा मनस्वी कंटाळा . ते इंग्लिश सिनेमाचे मोठे Fan . आमच्या घराजवळचे अलका चित्रपटगृह तेव्हा फक्त आणि फक्त इंग्लिश चित्रपटच दाखवे . बाबा मला खूप लहान असल्यापासून ते पाहायला नेत.आणि उत्तम ब्रिटीश आणि hollywood च्या चित्रपटांची विस्मयकारी दुनिया हि माझ्या वडिलांमुळे माझ्या आयुष्याचा भाग बनली.

मराठी सिनेमा आमच्या घरात पहिला जात नसे कारण त्या काळी तो फारच वाईट टुकार दर्जाच्या बनत होता आणि मराठी नाटकांना न माझे आई वडील जात न त्यांनी कधी आम्हाला नेले.त्या दहा बाय दहा फुटाच्या स्टेज वर चार माणसे इकडे तिकडे फिरत मोठ्याने बोलणार .त्यात काय मजा ? त्यापेक्षा ग्रेगरी पेक किंवा ओमार शेरीफचा चांगला सिनेमा पहा असे बाबांचे मत

बाबा मला शनिवारी tv वर लागणारे भालजी पेंढारकर , राजा परांजपे , जब्बार पटेल इत्यादी जुन्या लोकांचे सिनेमे आवर्जून पाहायला सांगत. त्यामुळे बरीच वर्षे मराठी सिनेमा काळा पांढरा असतो आणि हिंदी सिनेमा रंगीत असतो असे मला वाटे.

आपली मुले आपल्याला हवी तशीच नीट वाढवली जावीत असे प्रत्येकच आई वडिलांना वाटते. बर त्यात त्यांचे एकमत असतेच असे नाही .त्यामुळे जवळजवळ दर शुक्रवारी अमिताभ ,विनोद खन्ना, शत्रुघ्न सिन्हा ह्यांचे सिनेमे आई आणि मावशीसोबत जाऊन विजय चित्रपटगृहात पहायचे आणि दर रविवारी अलकाला जाऊन वडिलांसोबत इंग्लिश सिनेमे पहायचे ह्यात माझा मस्त वेळ जाई . आई इकडे येत नसे आणि बाबा तिकडे येत नसत पण दोघे माझे खूप लाड करत . लाड म्हणजे हळद तेल लावलेले ते पूर्वीचे popcorn आणि रंगीत आणि थंडगार goldspot .

अमीर खानचा ‘कयामत से कयामत तक’ येईपर्यंत सिनेमाचे सगळे निर्णय आईवडील घेत . त्या चित्रपटापासून आमचे सगळेच बदलले आणि आम्ही सर्वार्थाने वयात येऊन स्वतंत्र झालो .

मला सिनेमा फार म्हणजे फार आवडे . मी जे काही शिकायचो ते जवळजवळ हिंदी सिनेमे पाहून . माझी भावनिक वाढ मी जे सिनेमे पाही त्याप्रमाणे होत होती. प्रेम , सेक्स, हिंसा , लबाडी , त्याग अश्या अनेक खऱ्या आणि आवश्यक भावनांची हिंदी सिनेमामुळे माझी ओळख झाली. नाहीतर मराठी साहित्य वाचून जवळजवळ सखाराम गटणे होण्याची वेळ आमच्यावर आली असती . कारण आमच्या घरात समग्र वपु , समग्र पुल , मृत्युंजय आणि ती रमा माधवांची एक कोणतीतरी प्रसिद्ध कादंबरी . पेशवाई वरची, ज्याचे नाव मी आता विसरलो. खेळ खलास. एव्हडीच पुस्तके होती . हिंदी आणि इंग्रजी सिनेमाने माझे खऱ्या अर्थाने उत्तम पोषण करत ठेवले . सिलसिला , जंजीर , दिवार , मुक्कदर का सिकंदर ( ह्याचा अर्थ मला अजुनी कळत नाही), बेताब , मासूम , मिस्टर इंडिया  वाह वाह वाह !  सिनेमाच्या व्यसनी घरामध्ये अमचे बालपण फार मस्त चालू होते.

मी साहजिकच आणि आपसूकच ठरवले होते कि आपल्याला असे काहीतरी नाट्यमय करून गोष्ट सांगायची आहे .गोष्ट सांगायला आवडायची .गौतम राजाध्यक्ष ह्या व्यक्तीचे माझ्यावर अगणित उपकार आहेत ह्याचे कारण अगदी नेमक्या त्या काळात त्यांनी सुरु केलेले ‘चंदेरी’ हे मासिक . अतिशय नेमकेपणे आणि जाणतेपणे गौतमने तयार केलेलं चंदेरी मी नियमित वाचू लागलो आणि मला सिनेमाच्या जगाविषयी ओढ तयार झाली .

दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे त्या काळी घरी आलेला VCR . त्यामुळे थेटरमध्ये न बघता येणारे सगळे सिनेमे घरी भरपूर बघता येऊ लागले. ‘राम तेरी गंगा मैली’ पाहायला आपल्याला आई वडील का नेत नाहीत ? चला त्याची कॅसेट आणून गुपचूप घरी पाहू . एकदा तर मला ‘सागर’ पाहायला आईने नेले तर दारावरच्या क्रूर माणूस  ‘ह्या लहान मुलाला आत सोडणार नाही’ असे म्हणाला. त्यामुळे डिम्पलचा तो लाल साडीतला सुंदर शॉट घरी video वर पहावा लागला. शिवाय हे पण ठरवता आले कि आयुष्यात आपल्याला काय व्हायचे नाहीये . ‘हम आपके है कोन’ मध्ये जो मोहनीश बहल होता , सतत नम्र, अल्यागेल्यांच्या पाया पडणारा आणि रेणुका शहाणेसोबत सतत हसत बसणारा,  आपल्याला तसे पुचाट तुपकट व्हयाचे नाही हे पण कळले आणि सतत घरच्या लोकांसोबत नाचत बसायचे नाही हे सुद्धा ठरवता आले .

आणि मग दोन मोठ्या गोष्टी घडल्या . १९८९ साली ‘चालबाज’ आला. श्रीदेवीचा डबल रोल असणारा , सीता और गीता ह्या जुन्या चित्रपटाचा रिमेक . मी तो इतक्या प्रेमाने आणि इतक्या वेळा पहिला कि मी आधीचे- पुढचे- मागचे- वरचे- खालचे- शेजारचे- पाजारचे सगळे काही विसरून गेलो . मी तेव्हा सातवीत होतो . आणि मी ठरवले कि बस , जर काही आयुष्यात करायचे तर असे काही करूया. श्रीदेवीने मला उलटे पालटे करून ह्या सिनेमाच्या जगात नेवून विकून टाकले. मी तिचा ऋणी होतो आणि आहे .

आणि अचानक मला एक दिवशी आई म्हणाली कि किशोरीमावशींचा आशुतोष एक हिंदी सिनेमा बनवतोय . रविना टंडन आहे त्यात . मी फुल खल्लास . माझा आ वासलेला बंदच होयीना. त्या सिनेमाचे नाव होते ‘पहेला नशा’. म्हणजे आपण ज्याला अनेक वेळा  भेटलोय आणि ओळखतो तो माणूस डायरेक्ट सिनेमाच बनवतोय. म्हणजे असे करणे शक्य आहे , आपल्याला पण. आजूबाजूचे आणि  ओळखीचे कुणी असे करतय म्हटल्यावर मला फारच धीर आला .मी तर त्यावेळी ठरवलेच कि जर कुणी मला आता विचारले कि “बाळ , मोठेपणी तू काय करणार ?” तर आपण डॉक्टर , सैन्य , समाजसेवा , इंजिनियर असे काही न म्हणता  थेट उत्तर द्यायचे “ काका , मी सिनेमा बनवणार”

पुढचे सगळे प्रवास अतिशय अवघड होते पण शाळा संपताच तीन वर्षाच्या आत मी फिल्म च्या सेट वर clap देत होतो.  मी तेव्हा सतरा वर्षाचा होतो . आणि तेव्हापासून आजपर्यंत मी दुसरे कोणतेही काम केलेलं नाही.

मला अनेक वर्षांनी यश चोप्रा भेटले तेव्हा मी कधीही करत नाही ती एक गोष्ट केली ती म्हणजे त्यांना नीट वाकून नमस्कार केला. खूप मनापासून केला. ते माझ्या सेट वर काही वेळ आले होते आणि  माझ्यासोबत monitor जवळ उभे होते. मी मनात इतका खुश झालो , कि ज्याचे नाव ते. त्यांनी मला फिल्म स्कूल मध्ये जाण्याआधी , खूप लहानपणापासून सिनेमा शिकवला होता.

IMG_1553

 

अपेयपान १०

घरातून कामाच्या आवडीने बाहेर पडल्यावर आणि जगात एकटे फेकले गेल्यावर आपल्याला घराची, सुरक्षिततेची आणि आपल्या माणसांची खरी किंमत कळते , ह्याचा मला फारच गडद असा अनुभव येत राहिला आहे . ह्याची एक दुसरी बाजूसुद्धा आहे . ती सांगतो .

काम करताना मला अनेक तरुण मुले मुली भेटत राहिली ज्यांचे आईवडील आमच्या चित्रपटक्षेत्रात होते. किंवा आमच्या क्षेत्रात नसले तरी अतिशय नावाजलेले ,प्रसिद्ध किंवा ज्याला समाजात स्वयंप्रज्ञ म्हणता येतील असे होते. मी अगदीच माझ्या मर्जीने आणि स्वभानुसार घाईने जगाचा अनुभव घ्यायला बाहेर पडलो होतो. आमच्याकडे न भरमसाठ पैसे होते न समाजात मोठी पत किंवा ओळखीपाळखी होत्या. फक्त आईवडिलांचे प्रॉमिस होते कि तुला केव्हाही काहीही लागले तरी आपले घर उघडे आहे आणि तुझ्या सगळ्या निर्णयांना आमचा पाठींबा आहे . मी सरळ त्या ताकदीवर C A चा कंटाळवाणा अभ्यास सोडून चित्रपटक्षेत्रात उमेदवारी करायला सुरुवात केली होती .

ज्यांचे आईवडील मोठे लेखक ,चित्रपट दिग्दर्शक ,कलाकार ,गायक किंवा समाजात नाव कमावलेले विचारवंत होते त्या मुलांचा मला फार हेवा वाटे .असे वाटत राही कि ह्यांना किती सोपे आहे सगळे करणे .साध्या साध्या कामाच्या पहिल्या संधी ह्यांना किती सहज मिळतात ? ह्यांना काही सल्ला लागला,मार्गदर्शन लागले तर किती सहज  मिळत असेल. ह्याचे कारण ह्यांचे प्रसिद्ध आईवडील. मी मुंबईला राहायला आलो तेव्हा मला मुंबईत जन्मलेल्या माझ्या आजूबाजूच्या मुलामुलींचासुद्धा हेवा वाटत असे. ह्याचे साधे कारण त्यांची मुंबईत राहती घरे होती आणि काही जणांच्या आपसूकच चित्रपटक्षेत्रात ओळखी होत्या.ह्या जन्मतः मिळणाऱ्या सुखसोयी मला त्या काळात फार आकर्षित करत.कारण तुमच्या उमेदवारीच्या काळातला खूप मोठा आर्थिक आणि मानसिक ताण ह्या सगळ्याने कमी होत असतो .

पण आज मला, मी साध्या घरातून आलो आणि माझे आईवडील फार कुणी प्रज्ञावंत, विचारवंत आणि महत्वाचे नव्हते ह्याचे फार म्हणजे फारच बरे वाटते .कारण त्यामुळे माझे फार भले झाले.आणि अतिविचारी अतिप्रसिद्ध आणि ताकदवान आईवडिलांची माझ्या आजूबाजूची मुले फारच दुबळी सामान्य आणि फुकाची निघाली असे मोठ्या प्रमाणात जाणवू लागले. तुमची आडनावे तुमच्या नावापेक्षा मोठी होवून बसली कि तुमचा पराजय होत राहतो आणि सतत तुमच्या आईवडिलांचाच विजय होत असतो.

असे होण्यामागचे कारण आमच्या वेळी भारतात मुले कशी आणि का जन्माला घातली जात ह्यामागे आहे .

मुले होण्याचे कोडकौतुक आणि जन्म दिल्याचे भारावलेले फिलिंग आईवडिलांना होत असले तरी आईवडील होणे हे निसर्गाने दिलेले फुकटचे आणि कर्तृत्वशून्य काम आहे ह्याची जाणीव आजच्या तरुण जोडप्यांना असते तशी माझ्या आईवडिलांच्या पिढीला नव्हती . असुरक्षित संभोग करत बसले कि काही दिवसांनी  मुले होतात ह्यापलीकडे कोणत्याही जोडप्याचे पालक होण्यात कोणतेही कर्तृत्व नसते. आव मात्र असा आणला जाई कि आपण समाजाचे काहीतरी देणे लागत होतो ते फेडले, कुटुंबाला वारस दिला, कुलदैवताचा प्रसाद मिळाला ,वंश चालवला वगरे वगैरे फालतूपणा .मग मुलांना हे आईवडील आयुष्यभर हे ऐकवत बसत “ आम्ही तुमच्यासाठी इतके केले,आता तुम्ही आमचे ऐका”

सुदैवाने आता माझ्या पिढीतली तरुण मुले जर पालक झालीच तर दोन महिन्याच्या आत गुपचूप पोटापाण्याच्या कामाला लागतात.काही मूर्ख मुले फेसबुकवर अजूनही ‘proud parent झालो’ असे फोटो टाकतात . मुले दुसरीपासून शाळेत नापास व्हायला लागली कि लगेच ह्यांचे प्रावुडपण कमी होते आणि ते मुलांना बदडायला लागतात.

त्यात हि भारतीय पालक मंडळी सधन सुशिक्षित आणि सामाजिक विचारवंत घराण्यातील असतील तर मुले झाली रे झाली कि ती त्यांच्यावर आपली स्वप्ने लादायला लागतात .जणू आपली स्वप्ने आणि आपले उद्योगधंदे पुढे चालवायला हा जीव पृथ्वीतलावर देवाने पाठवला असावा असे आईवडिलांना वाटत असे. त्या काळी स्थलांतराचे प्रमाण कमी असल्याने सगळे आईवडील आपापल्या आईवडिलांकडेच राहत . त्यामुळे त्या बिचारया मुलामुलींवर आईवडील , आजीआजोबा , पणजीपणजोबा ह्यांनी दिवसरात पाहिलेली लाखो स्वप्ने पूर्ण करण्याची किंवा त्याचा आदर्शवाद पुढे चालवाण्याची जबाबदारी येई. आणि त्यात अश्या घरात जन्मलेल्या मुलांची पुरती वाट लागत असे . माझा एक मित्र मला म्हणाला कि माझे वडील स्मगलर असते तरी परवडले असते पण ते साले मोठे समाजसुधारक आहेत. सतत आदर्शवादी बडबड करतात आणि स्वतःचे करियर त्यात करतात .पण त्यामुळे आम्हाला साधे कॉलेजच्या कोपर्यावर बिड्या फुकत सुद्धा उभे राहता येत नाही .येता जाता सगळी पुणेरी माणसे मला त्यांचा मुलगा म्हणून ओळखतात.

मी स्वतः पालक आणि मुलांची अतिशय गंभीरपणे हिंसात्मक नाती पाहिलेली आणि अनुभवलेली आहेत आणि ह्या सर्व बाबतीत मला हे दिसले आहे कि आपल्या मुलांच्या आयुष्यात नको तेवढि  ढवळाढवळ करणारे हे सर्व पालक पांढरपेशा आणि बुद्धिवादी घरातील यशस्वी आणि जाणती माणसे होती आणि त्यांच्या मुलांचा आयुष्यातला सर्व वेळ आणि ताकद त्यांच्या आई वडिलांपेक्षा वेगळे होण्यात गेली.त्यात ती मुले दमून थकून जवळजवळ नष्ट झाली.  काही मुलांनी आईवडिलांच्या डोक्यावर यथेच्छ मिऱ्या वाटल्या आणि रागाने त्यांची घराण्याची पूर्ण बेअब्रू केली . उरलेली मुले घाबरून आईवडिलांचे अतिरिक्त गुणगान गात असतात ,त्यांनी चालवलेल्या संस्था चालवत बसतात ,त्यांचेच व्यवसाय पुढे चालवायचा प्रयत्न करत बसतात पण आतून त्यांना स्वतःचा आवाज सापडत नाही किंवा आईवडलांच्या धाकात त्या मुलांना तो सापडण्याची शक्यता नष्ट होते. अशी मुले गंभीरपणे अंतर्गत नैराश्यात जगत राहतात

सोपी उदाहरणे द्यायची तर अनेक मोठ्या फिल्मस्टार्सची किंवा खेळाडूंची मुले पाहता येतील. त्यांच्या आईवडिलांच्या जवानीचा बहर कधीच ओसरत नाही आणि त्यात हि मुलेमुली चाळीस चाळीस वर्षाची झाली तरी आईचा किंवा वडिलांचा हात धरून बसलेली असतात. आपल्याला अभिनय करता येत नाही ते आपल्या आईवडिलांचे काम आहे,  आपले नाही हे त्यांना कुणी सांगायला जात नाही. आणि ह्या पुढच्या पिढीचे बोन्सायवृक्ष होवून बसतात .तसेच गायकांच्या मुलांचे झालेले दिसते .त्यांच्या आईवडिलांचेच कौतुक आणि लाड समाजात इतके चालू असतात कि ह्या मुलांनी वेळच्यावेळी आपला वेगळा मार्ग शोधला नाही तर ती पन्नाशीची होईपर्यंत आईवडिलांचेच तंबोरे लावत बसलेली असतात. किंवा मग आईवडील मेले कि मग त्यांची चरित्रे लिहिणे हे एक बिनडोक काम अशी मुले करतात. हा भारतीय कुटुंबव्यवस्थेचा फार मोठा तोटा आहे. आपल्याकडे पुढील पिढीला आपण आपली कामे आणि स्वप्ने पूर्ण करण्याची factory म्हणून पाहतो.

अश्या अनेक प्रसिद्ध अप्पलपोटी क्रूर आणि ताकदवान आईवडिलांच्या घरात जन्मून आपली स्वप्ने धुळीला मिळालेली किंवा आपल्याला स्वतंत्र विचार करण्याची मुभाच नसलेली अनेक ओळखीची मुलेमुली मी पहिली तेव्हा मला मी साध्या आणि अजिबातच प्रसिद्ध नसलेल्या आईवडिलांचा मुलगा आहे ह्याचे फार बरे वाटले. पण त्याला थोडा काळ जावा लागला . इतरांचा नाश होताना पहिले कि आपल्याला आपले सुदैव कळते तसे झाले.

आम्ही मोठे होताना आमच्या आईवडीलानी फार विचार केला नाही आणि आम्हाला आमचे आमचे टक्केटोणपे खायला जगात सोडून दिले हे त्यांनी आमच्यावर केलेले सगळ्यात मोठे उपकार आहेत. साध्या मराठी शहरी मध्यमवर्गात जन्मल्याचे जे फायदे असतात त्यापैकी हा एक.

माझ्या आईवडीलांना माझ्या आणि माझ्या भावाच्या कार्याक्षेत्रातले काही म्हणजे काहीही कळत नाही. त्यामुळे ते आम्हाला सल्ले देत नाहीत आणि बहुमूल्य मार्गदर्शनपण करत नाहीत. ते आम्हाला एकटे सोडतात आणि आम्हाला आमच्या चुका करू देतात. अनेक वेळा आम्ही संपूर्ण हरलो आहोत तेव्हा त्यांनी घराची दारे आमच्यासाठी उघडी ठेवली आहेत हे मोठे आणि महत्वाचे काम त्यांनी केल्याचे बळ आम्हाला वेळोवेळी मिळाले आहे .

IMG_1655

अपेयपान ११

स्थलांतर केल्याचा नक्की असा एक दिवस नसतो . खूप आधी मनामध्ये आतल्याआत सामान बांधणे चालू झालेले असते .विचारांचे जाळे विणायला सुरुवात झालेली असते.

आपण शहर नक्की कधी सोडतो हे आठवेनासे होते. तो एक दिवस असा काही नसतो ती एक प्रक्रिया असते. आजूबाजूच्या वातावरणातला प्राणवायू पुरेनासा होतो, आणि मनाला पोषणासाठी वेगळ्या जगाची आस लागून राहते. मी पुणे शहर नक्की कधी सोडले ते मला आजपर्यंत आठवत नव्हते. असं काही एक दिवस होतं का? ते कळत नव्हते. पण परवा एका नव्या मित्राशी गप्पा मारता मारता त्या काळातले काही सांगता सांगता मला तो दिवस आठवला. मी शहर सोडल्याचा एक निश्चित असा दिवस होता . मित्राच्या कारमध्ये माझे सगळे समान भरून भल्या पहाटे आम्ही मुंबईत पार्ल्यात जिथे माझी राहायची सोय केली होती त्या घरी जायला निघालो होतो. फार सोपा नव्हता तो दिवस . मी सगळा प्रवास गप्प बसून केला होता . माझे भरपूर समान आणि ढिगावारी पुस्तके वरती पोचवून माझा मित्र मला म्हणाला होता कि चल मी आता निघतो . नीट राहा . काही लागले तर कळव . आणि तो  लिफ्ट पाशी गेला.

त्या घरातला फोन बंद पडला होता . घरात gas नव्हता . जुना एक फ्रीज होता जो गेली पाच सहा वर्षे बंद होता आणि नशिबाने नळाला पाणी होते. माझ्या पोटात जबरदस्त खड्डा पडला होता. आपल्याला फ्रान्समध्ये शिकताना आणि तिथला सिनेमा बघताना एकटी राहणारी माणसे पाहून तसे राहण्याचे फार आकर्षण मनात तयार झाले होते. शिवाय इथे गौरीची पुस्तके वाचून आमचे सदाशिवपेठी मन प्रत्यक्ष जाण्याधीच युरोपला पोचलेले. आता बसा बोंबलत. त्या कर्वे-परांजपे लोकांची पुस्तके वाचून भारावून जा .पहा अजून युरोपातले सिनेमे , त्यांच्या स्टायली मारायला जा . राहा एकटे.

त्या क्षणी मला पहिली उबळ आली ती म्हणजे धावत खाली जावे , मित्राला मिठी मारून म्हणावे कि माझी मोठी चूक झाली . चल सामान गाडीत भरू आणि आत्ताच्या आता मला पुण्याला घेऊन चल . पण काय कोण जाणे मी तसे केले नाही . तो परत जाताना मला वरून दिसला . गाडीत बसण्याआधी त्याने मला हात केला, तो हसला आणि त्याची गाडी कोपऱ्यावर वळून लुप्त झाली . ह्या सगळ्या गोष्टी मोबाईल फोन हातात येण्यापूर्वीच्या काळात घडल्या .

घर प्रशस्त होते. सहाव्या मजल्यावरचे हवेशीर . मजल्यावरची बाकीची दोन्ही घरे बंद . फक्त हेच एक घर राहते असणार होते. डाव्या बाजूच्या घरातले लोक अमेरिकेत राहत होते आणि उजव्या बाजूच्या  घरात नुकतीच कुणीतरी गळफास लावून आत्महत्या केली होती त्यामुळे ते घर बंद करून ते लोक निघून गेले होते. ह्या गोष्टीची भीती मला जाणवेल असे मला वाटले नव्हते पण माझा मित्र निघून जाताच मला ती भीती तीक्ष्णपणे जाणवली आणि मला हमसून हमसून रडू आले.डोळ्यांत पाणी वगरे नाही . चांगले भरपेट रडू . तिथल्या तिथे . उगाच आपण असे धाडस केले. भलत्याच विचारांच्या अधीन झालो .कशाला एकटे जगायचं आहे? चांगले आईवडिलांच्या घरात राहत होतो काय कमी होते? मन स्वतःच्याच निर्णयांना विरोध करायला लागले. मी डोळे पुसले आणि मला तेव्हा अचानक चहाची तल्लफ आली . असे वाटले कि सिनेमात लोक पितात तसं दुख्ख झाले असता गरम चहा पीत नित विचार करावा. नाक फुरफुरत . पण घरात काहीही सामानच नव्हते . मी कुलूप लावून खाली उतरलो , आणि कोपर्यावर जाऊन टपरीवर चहा प्यायला . STD बूथ वर जाऊन  पुण्याला घरी फोन करून सांगितले कि मी नीट पोचलो माझी काळजी करू नका. मी असा कधी एकटा रिकाम्या घरात राहिलो नव्हतो जिथे फक्त रिकामा ओटा आणि रिकामी कपाटे होती. Paris मध्ये मी तीन महिने एकटा रहात होतो पण ती हॉटेल ची खोली होती. आणि त्यात शेजारच्या सर्व खोल्यात आमच्या फिल्म च्या कोर्स ला आलेली मुलेच राहत होती.

घरात आलो आणि मनातला सगळं रिकामेपणा समोर येऊन पुन्हा उभा राहिला . घर उभे करायला  कुठून सुरुवात करावी ?

मग पुढच्या दोन दिवसात मी रिकामे डबे ,स्वयपाकाची भांडी, धान्य , भाज्या , मसाले , इतर किराणा सामान आणले . घर झाडून लख्ख पुसून काढले . तयार पडदे आणून ते खिडक्यांना लावले . नवीन पायपुसणी आणली .बिल्डींगच्या कचरा गोळा करणाऱ्या माणसाना माझ्या घराची वर्दी लावून दिली. gas आणला . इलेक्ट्रिशिअन , प्लंबर ह्यांना शोधून काढले . मला मोलकरणी आणि काम करणाऱ्या मावश्यांची लहानपणीपासून खूप भीती वाटायची. त्यामुळे कुणाला केर फरशी करायला ठेवायचा प्रश्नच नव्हता. मी जमतील तश्या पोळ्या करायला शिकलो . भात पिठले कोशिंबिरी आणि भाज्या यांच्यात आठ दहा दिवसात गती येत गेली. फोडण्या जमू लागल्या. हळूहळू घर माझ्यासाभोवती आकार घेत गेले आणि माझ्या मनाची तगमग शांत होत गेली .

आणि आठ दहा दिवसात ती एक सुंदर संध्याकाळ आली ज्या दिवसाचे स्वप्न पाहत मी घर सोडले होते. माझ्या पुढ्यात मी शिजवलेले गरम गरम जेवण होते .फ्रीजमध्ये गार सरबत ,पाणी आणि बियरच्या बाटल्या होत्या .घर अतिशय स्वच्छ झाले होते . घरातला landline चा फोन चालू झाला होता.  नवे पडदे वार्यावर उडत होते .घरात मडोना गात होती.  समोरच्या पार्ले बिस्कीट factory मधून ताजी गरम बिस्किटे भाजली गेल्याचा सुंदर वास आसमंतात पसरला होता.( पुढे अनेक आठवडे  मी हि बिस्किटे भाजण्याची वेळ लक्षात ठेवून त्या वेळी घरी परत यायचो . एकटेपणा कमी करण्यासाठी . कारण त्या वासाने काहीतरी घरगुती प्रेमळ वातावरण तयार होत असे. मुंबईत सूर्योदय किंवा चंद्र वगरे असे उगाच दिसत नाहीत. घरात झाडे वेली लावता येत नाहीत.आपल्याला आपल्या घरातले छोटे आनंद असे शोधून काढावे लागतात) मी गरम गरम जेवणाचे शांत घास घेत माझ्या नव्या घराकडे कौतुकाने पाहत होतो आणि स्वतः ला सांगत होतो कि आपल्याला शहर सोडून दुसरीकडे जाणे जमले आहे. शेल्फमध्ये नीट रचून ठेवलेल्या माझ्या पुण्यातल्या खोलीतून आलेल्या पुस्तकांची मला त्या वेळी मोठी सोबत वाटली . त्या क्षणापर्यंत पोचायला मात्र मला खूप मेह्नत घ्यावी लागली .

आपल्या एकटेपणाला नीट घाट ,पोत आणि आकार देत त्याचे चांगल्या गोष्टीत रुपांतर करण्याचा खेळ मी त्या दहा दिवसात शिकलो .त्यानंतरचे प्रश्न मी हळूहळू धडपडत सोडवले. ह्या नव्या शहरात आपले मित्र जमवणे.  काम शोधणे . ह्या शहराच्या वागण्याच्या चालीरीती शिकणे . हे सर्व जमत गेले. पण मुंबईतली ती संध्याकाळ मला आजपर्यंत विसरता आलेली नाही.

घरकामाला कमी मानण्याचा तो दुर्दैवी काळ होता .बाहेर जाऊन वसवस करत पैसे मिळवणे जास्त महत्वाचे मानले जाई आणि घरात राहून जाणतेपणाने  आणि नेमकेपणाने ते चालवणाऱ्या व्यक्तींना कमी प्रतिष्ठा मिळत असे . याचे कारण आमच्या पुण्यातले विनोदी आणि अर्धवट feminism. आणि  त्याचा प्रचार करणाऱ्या कर्कश्श बुद्धिमान बायका . मी त्यांचे फार कधीच  ऐकले नाही आणि घरातल्या सगळ्या मुलींना बायकांना पाहत ,त्यांच्याकडून अनेक गोष्टी शिकत वाढलो . त्या सगळ्यांनी मला घरकामाला तयार केले आणि त्याला कमी न लेखण्याचे आपल्या कृतींमधून दाखवत ठेवले.

मला आजही माझे घरकाम स्वयपाक आणि त्याची हजारो व्यवधाने आयुष्यातल्या अनेक ताणानपासून मुक्त ठेवतात .ते माझे sport आहे. क्रिकेट किंवा badminton असावे तसे . आणि जगात बाहेर पडून कर्तुत्व गाजवणार्या अनेक व्यक्तीनइतकाच आदर मला निगुतीने शांतपणे आणि संयमाने उत्तम घरे चालवणाऱ्या आणि नेटका स्वयपाक करणाऱ्या हुश्शार व्यक्तींबद्दल आहे . किंबहुना त्यांच्याविषयी थोडासा जास्तच .

IMG_1643

अपेयपान १२

गेल्या आठवड्यात P.K नायर ह्यांचे निधन झाले तेव्हा मी एक गोष्ट करण्याचा मोह टाळला ती म्हणजे फेसबुकवर जाऊन त्यांचे निधन झाले आहे हे जगाला पुन्हा सांगणे आणि ते किती महत्वाचे होते ह्याची लगेच माहिती देणे.मला त्यांच्या जाण्याने खिन्न व्हायला झाले. आपल्यासाठी अतिशय चांगले महत्वाचे आणि आपल्या आयुष्याला नीट आकार देणारे काम करून ठेवलेली व्यक्ती आता ह्या जगातून कायमची नाहीशी झाली . नायर सरांची प्रकृती चांगली नव्हती आणि वयसुद्धा खूप होते. कामातून ते निवृत्त झाले होते पण अनेक चित्रपट महोत्सवांमध्ये ते भेटत असत . उत्साहाने नव्या दिग्दर्शकांचे चित्रपट पाहायला येत असत .

माझ्याप्रमाणेच अनेक चित्रपटकलेच्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्याविषयी आदर होता . ह्याचे कारण त्यांनी परिश्रमपूर्वक जवळजवळ एकहाती उभी केलेली “राष्ट्रीय चित्रपट संग्रहालय” ( National Film Archives Of India )  हि पुण्यातील महत्वाची संस्था . ह्या माणसाने आणि पर्यायाने ह्या संस्थेने आमची चित्रपट शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांची  आयुष्ये बदलून टाकली . आमचीच काय , देशातल्या हजारो लोकांची , ज्यांना चित्रपट बनवायचे होते , त्याचे रसग्रहण करणे शिकायचे होते , जगातल्या उत्तम चित्रपटांचा अभ्यास करायचा होता आणि आस्वाद घ्यायचा होता.

पाठीला किंवा मांडीला खाज आल्यावर खाजवून आनंद होतो तश्या प्रकारची सोपी आणि तात्पुरती करमणूक करून घेणे हा भारतीय व्यावसायिक चित्रपटसृष्टीचा आजपर्यंतचा विशेष उपयोग मानायला हवा. आपण एक सततचा  दुखी आणि दुर्दैवी  समाज असल्याने वसवसलेली आणि उफाळलेली करमणुकीची भूक अधाश्यासारखी भागवून घेणे असेच आपल्याकडच्या बहुतांशी चित्रपटांचे काम असते.  चित्रपटांचा समाजाला एव्हढाच उपयोग असतो असे आपण मानतो . हे मनोवृत्ती आजही चालू असेल तर नायर सरांनी पूर्वी चित्रपटाच्या मोठ्या संपन्न वारश्याचे जतन आणि संग्रह करणारी संस्था उभारूया अशी कल्पना मांडली असेल तेव्हा किती लोकांनी त्यांना गंभीरपणे घेतले असेल ह्याचा विचारच न केलेला बरा. त्यांनी आपले जवळजवळ सर्व आयुष्य ह्या कामासाठी वापरले . ते केल्याबद्दलचे एक शांत समाधान त्यांच्या चेहऱ्यावर सतत दिसत असे. ते अतिशय संथ आणि सौम्य असे व्यक्तिमत्व होते . एक शास्त्रज्ञ , एक खेळकर संग्राहक आणि एक जाणकार इतिहासकार अशी सगळी रूपे तिथे एकवटलेली .

NFAI हि संस्था  पुण्यात आत्ताच्या फिल्म इन्सटीटयूटच्या प्रांगणात एका छोट्या बंगलीवजा इमारतीत सुरु झाली आणि कालांतराने त्याची मोठी देखणी वास्तू प्रभात रोडवरील जुन्या barister जयकर ह्यांच्या बंगल्यात उभी राहिली . जुन्या भारतीय चित्रपटांच्या प्रिंट्स आणि निगेटिव्ह चे काळजीपूर्वक जतन करणे आणि जगभरातील उत्तमोत्तम जुन्या आणि नव्या चित्रपटांच्या प्रिंट्स चा संग्रह करणे , चित्रपटाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकाना उत्तम ग्रंथालय आणि अभ्यासाची साधने उपलब्ध करून देणे हे ह्या संस्थेच्या स्थापनेमागचे महत्वाचे उद्दिष्ट .

माझी पुण्यातील महाविद्यालयीन काळातील आयुष्याला ह्या संस्थेमुळे फार मोठी कलाटणी मिळाली . ह्या संस्थेचे नायर सरांनी उभारलेले एक देखणे चित्रपटगृह होते जिथे दर शनिवारी भारतातील आणि संपूर्ण जगभरातील उत्तमोत्तम चित्रपट मोठ्या पडद्यावर दाखवले जात. अजूनही हा शनिवारचा फिल्म क्लब चालू आहे. ह्या चित्रपटगृहाचे एक मोठे अदबशीर वैशिष्ठ्य असे कि तिथे आत जाताना बाहेर चपलाबूट काढून शिरावे लागते. लाल मखमलीच्या खुर्च्या आणि पायाखाली उबदार गालीचा . समोर पांढरा मोठ्ठा पडदा. तिथे आम्ही लहान वयातच अनेक भारतीय , रशियन , जपानी , इटालीयन , फ्रेंच दिग्दर्शकांचे चित्रपट दर शनिवारी जाऊन पाहू शकायचो . आपल्या नाचगाणी आणि दंगेधोपे ह्यांच्या पलीकडे वेगळा चित्रपट आपल्या देशातही आणि बाहेरही बनतो ह्याची जाणीव आम्हाला झाली आणि उत्तम चित्रपट ३५ mm च्या प्रिंट वर बघण्याचे भाग्य आम्हाला घरबसल्या पुण्यात राहून सहजपणे मिळाले. नायर सर तेव्हा सरकारी नोकरीतून निवृत्त झाले होते पण ते आवर्जून शनिवारच्या ह्या फिल्म क्लबला येत. सगळ्यांसोबत बसून सिनेमा पाहत आणि नंतर अनोळखी लोकांशी मोकळेपणाने गप्पाही मारीत . मी माझी पहिली short फिल्म बनवेपर्यंत कधी त्यांच्याशी जाऊन प्रत्यक्ष बोलण्याचे धाडस केले नव्हते .

आपल्यापैकी कुणी ‘सिनेमा पारादिसो’ हा जुना इतलिअन सिनेमा पहिला आहे का ? त्या सिनेमातला लहान मुलगा म्हणजे आम्ही सगळे शनिवारचे प्रेक्षक  होतो आणि नायर सर हे त्या चित्रपटातले फिल्म प्रोजेक्टर चालवणारे त्या मुलाचे मोठ्या वयाचे मित्र होते.

अशी माणसे गेली कि काय करायचे ? माणूस जाण्याचे दुक्ख होते जेव्हा माणूस काम अर्धवट सोडून जातो किंवा त्याच्या कामाला पूर्णत्व येऊनही न्याय मिळत नाही . नायर सरांच्या कामाला नुसते पूर्णत्व आले असे नाही तर त्यामुळे भारतात दिग्दर्शक , लेखक आणि प्रेक्षकांच्या अनेक पिढ्या घडल्या . अनेक चित्रपटमहोत्सव भरवणे शक्य होवू लागले. भारतीय चित्रपटांचा अनेक परदेशी विद्यापीठांमध्ये अभ्यास सुरु झाला . अनेक जुन्या नव्या महत्वाच्या चित्रपटांच्या प्रिंट्स आज पुण्यात NFAI मध्ये काळजीपूर्वक जतन करण्यात आल्या आहेत. पुस्तके आहेत . सिनेमांच्या जुन्या जाहिराती आहेत . रसिकांना आणि अभ्यासकांना मदत करणारी माणसे आहेत . असे असताना नायर सरांच्या शारीरिक मृत्यूचे वाईट मला वाटले नाही . एका संपन्न अवस्थेत त्यांनी आम्हाला कायम ठेवले आणि ते स्वतः शांतपणे प्रसिद्द्धीचा हव्यास न करता केरळमधील आपल्या गावी आणि मध्येमध्ये पुण्यात असे सतर्कपणे जगले . त्यांनी त्यांचे जगण्याचे कारण संपूर्ण केले होते म्हणून त्यांच्याविषयी कोणताही गळेकाढू शोक मला कधीच करता येणार नाही .

एरवी शांत असणार्या नायर सरांचे एक वेगळे रूप मी आयुष्यात एकदाच पाहिले होते. मी त्यांना एकदा आवर्जून माझी एक short फिल्म दाखवली होती . आम्ही नेहमी भेटत असू असेही नाही . २००९ साली  केरळमधील त्रिवेन्द्रम अंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात माझ्या “गंध “ ह्या चित्रपटाची प्रेस कॉन्फरन्स  होती . ती सुरु झाल्यावर काही वेळाने शांतपणे नायर सर तिथे येऊन पुढच्या रांगेत बसले . मी त्यांना स्टेजवरून नमस्कार केला . प्रश्नोत्तरांना सुरुवात झाली होती आणि अचानक काहीतरी वेडेवाकडे वातावरण तयार झाले. केरळमध्ये सर्व कलात्मक रसग्रहण हे राजकीय दृष्टीकोनातून होते. आणि तिथले ‘राजकीय’ म्हणजे मार्क्सिस्ट . शब्दाला शब्द वाढत गेले आणि माझ्या स्वभावानुसार मी भडकलो आणि प्रेक्षकांच्या प्रश्नांना रागावून उत्तरे देऊ लागलो . नायर सर अचानक उभे राहिले आणि चिडीचूप शातंता झाली . ते मागे वळले आणि त्यांनी प्रेक्षकांना आणि पत्रकारांना फैलावर घेतले. आपल्याकडे वेगळ्या राज्यातून आणि वेगळ्या भाषेत सिनेमा बनवणारा एक दिग्दर्शक आला आहे . त्याचे बोलणे समजून न घेता तो तुमच्या मतांच्या फूटपट्ट्यानमध्ये बसत नाही म्हणून त्याच्याशी सभ्यता सडून बोलण्याचा अधिकार तुम्हाला कुणी दिला? ह्यासाठी आपण हे चित्रपटमहोत्सव भारावतोय का ? मग खाली बसून त्यांनी मला बोलायला सागितले आणि पुढची प्रेस अतिशय नीट पार पडली . मी खाली उतरलो आणि सरांना thanks म्हणालो आणि त्यांना माझ्या फिल्म च्या शो ला यायचे आमंत्रण दिले. ते मला हसून म्हणाले अरे मी तुझी फिल्म पहिली नसती तर तुझी बाजू घेऊन भांडलो कशाला असतो ? मला ती फिल्म खूप जास्त आवडली आहे. ती माझी नायर सरांची शेवटची भेट . त्यानंतर ते मला प्रत्यक्षपणे कधीच भेटले नाहीत

नायर सरांसारखी आपले आयुष्य घडवणारी  माणसे एका प्रकारे अप्रत्यक्षपणे सतत राहतील सोबत असतील असे वाटते. पण तसे होत नाही. शरीराचा मृत्यू होतो आणि मग एक खोलवर खिन्नता तयार होते. ती खाजगी असते . काही महत्वाच्या माणसांचे मोल सगळ्या जगाला असतेच असे नाही मग आपण कुणाकडे अशी खिन्नता व्यक्त करणार ?

P K नायर सरांवर The Celluloid Man नावाचा अतीशय सुंदर माहितीपट शिवेंद्र सिंघ डुंगरपुर यांनी २०२१२ साली बनवला आहे . भारतीय चित्रपटावर प्रेम असणार्या प्रत्येकाने पहावा असा. त्या माहितीपटाचा You Tube वर ट्रेलर आहे . मी खाली त्या ट्रेलरची लिंक देत आहे

https://www.youtube.com/watch?v=mTPcHAKk4bo

 

IMG_1650 (1)

 

सचिन kundalkar

kundalkar@gmail.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

अपेयपान – लोकमत मधील लेखमाला भाग ५ ते ८

अपेयपान ५

 

सर्व गोरी माणसे त्यांना स्वतः ला जरी वाटत असले तरी नट नसतात. ती फक्त गोरी माणसेच असतात . सर्वच साक्षर माणसे त्यांना जरी वाटत असले तरी लेखक नसतात .ते फक्त साक्षरच असतात. आणि सर्व प्रकाशित लेखक हे साहित्यिक नसतात. हि साधीशी गोष्ट जी आपल्या सध्याच्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या पदाधिकार्यांना कळायला हवी, ती आम्हाला लहानपणी शाळेतच शिकवली गेली होती. असे काही महत्वाचे अप्रत्यक्षपणे शिकवणाऱ्या आमच्या मराठीच्या शिक्षकांचे नाव होते श्री. वा. कुलकर्णी. माझ्या गेल्या सर्व वर्षातील माझ्या वाचन लेखन प्रवासात हि व्यक्ती मला सतत सोबत करत राहिली आहे .

आपल्याला प्रत्येकाला असे काही मोलाचे शिक्षक भेटलेले असतात.ते शिक्षक शिकवत असताना फार वेगळे आणि भारावलेले असे काही वाटत नाही . पण नंतर शाळा मागे पडली,आयुष्य जगायला लागतो ,काम करायला लागतो कि त्या व्यक्तीने आपल्याला कितीतरी महत्वाचे दिले आहे हे लक्षात येते   आमच्या भावेस्कूलमध्ये शिकताना आम्हाला अनेक चांगले , कळकळीने शिकवणारे , विद्यार्थ्यांवर प्रेम करणारे शिक्षक लाभले . त्यामध्ये अगदी महत्वाचे असे होते ते म्हणजे आमचे श्री.वा. कुलकर्णी . आमच्या शाळेत शिक्षकांचा उल्लेख मराठीतल्या त्यांच्या नावाच्या आद्याक्षरानी करायची जुनी पद्धत तेव्हा अस्तित्वात होती . त्यांमुळे आम्ही त्यांना ‘श्रीवा’ असेच म्हणत असू .

श्रीवांनी माझ्या वाचनाला शिस्त लावली .अगदी शालेय वयात असताना.अशी शिस्त आपल्याला लावली जात आहे हे आपल्याला अजिबातच कळत नसताना. शाळेमध्ये आम्ही त्यांना टरकून असू . ते शिक्षा म्हणून ज्या पद्धतीने हातावर पट्टी मारत त्याची आठवण मला अजूनही आहे. पण मी कोणतेही पुस्तक वाचायला उघडले आणि त्याच्या नोंदी करण्यासाठी टोक केलेली पेन्सिल घेऊन बसलो कि मला नेहमीच त्यांची आठवण येते.

अभ्यासक्रमात असलेल्या लेखकांचे सर्व साहित्य आम्ही आगून मागून वाचावे असा त्यांचा आग्रह असे. त्यासाठी कोणताही धडा शिकवताना ते त्या लेखकाची नीट ओळख करून देण्यात एक संपूर्ण तास कारणी लावत असत . सोबत प्रत्येक लेखकाची, कवीची पुस्तके घेऊन येत. आणि त्या लेखकाच्या कामाचे विस्तृत टीपण त्यांनी तयार केलेले असे .हा त्यांचा अगदी खास आवडता मराठी शब्द. ‘टिपणे काढा’ जे वाचाल त्याबद्दल विस्तृत नोंदी ठेवत जा .न समजणाऱ्या गोष्टी शब्दकोशात पाहत जा . मग पुढे जात जा असे ते ओरडून ओरडून सांगत. आचार्य अत्रे , कुसुमाग्रज, बहिणाबाई , इंदिरा संत, विंदा करंदीकर , पाडगावकर , वसंत बापट , दळवी ,सुनीता देशपांडे , गो नी दांडेकर , बा.सी .मर्ढेकर , बोरकर , आरती प्रभू ,विठ्ठल वाघ ,माधव आचवल असे विविध मिश्र काळातील लेखक कवी त्यांनी आम्हाला शाळेचे नेमून दिलेले धडे शिकवण्याआधी व्यक्ती म्हणून समोर आणले. लेखक कोण होता , कसा घडला, त्याची मते काय होती ,तो कसा लिहिता झाला , समाजाने त्याला लिहिताना कसे वागवले, हे सगळे त्यात आले. दलित साहित्याच्या संदर्भात त्यांनी सोप्या भाषेत ‘दुखः आणि वेदना’ ह्या विषयावर आम्हा शालेय मुलांसाठी एक छोटे टिपण बनवले होते तेव्हा आमचा आयुष्यातील दुक्खाशी सामनाच झाला नव्हता. पुढे होणार होता. मी माझ्या दुख्खाविषयी काही वर्षांनी लिहिणार होतो . ज्यासाठी दलित साहित्याची त्यांनी करून दिलेली ओळख अनेक वर्षांनी मला सह अनुभूतीची ठरली . दया पवार ह्यांच्या ‘बलुतं’ ची त्यांनी करून दिलेली ओळख .

मराठी साहित्य व्यवहारातील अनेक सुसंस्कृत व्यक्तींची माहिती देण्यासाठी ते आम्हाला छोटी व्याख्याने देत ,ज्याची तयारी ते तास सुरु होण्याआधी करून येत असत . श्री. पु. भागवत कोण आहेत? आणि ‘मौज प्रकाशन’ हे मराठी साहित्य विश्वातील किती महत्वाचे आणि मानाचे प्रकरण आहे हे सांगता सांगता एकदा आमचा मराठीचा तास संपून गेला होता. जी. ए . कुलकर्णी हा त्यांचा अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय . त्यांच्यावर किती बोलू आणि किती नको असे त्यांना होत असे . जीएंची ‘भेट’ हि कथा आम्हाला शाळेत अभ्यासाला होती , त्या धड्याच्या अनुषंगाने जवळजवळ चार दिवस ते विस्तृतपणे जीएंच्या सर्व साहित्यावर बोलत होते. आम्हाला शाळेच्या ग्रंथालयात जाऊन त्यांनी जीएंचे सर्व साहित्य वाचायला प्रोत्साहन दिले . संत ज्ञानेश्वर शिकवायला लागण्याआधी त्यांनी आम्हाला त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती कशी होती हे सोप्या भाषेत सांगितले होते. त्यामुळे आम्ही संतसाहित्य भाबड्या श्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन समजून घेऊ शकलो. हे सगळं घडताना आम्ही तेरा ते पंधरा ह्या वयातील मुले होतो. आणि माझ्या मते फारच नशीबवान मुले होतो .

गाणे शिकवावे तशी भाषा सातत्याने शिकवावी आणि शिकावी लागते . ती लहान मुलांच्या आजूबाजूला बोलीतून,गाण्यांमधून ,शिव्यांमधून , ओव्यांमधून , लोकगीते , तमाशे ,सिनेमा , नाटकातून प्रवाही असावी लागत.पण तरीही ती शिकवावी लागतेच .तिची गोडी मुलांना लावावी लागते . भाषेची तालीम असणे एका वयात फार आवश्यक ठरते . श्रीवा हे माझ्यासाठी कळकळीने शिकवणाऱ्या एका आख्ख्या मराठी शालेय शिक्षकांच्या पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात . त्या पिढीचे शिकवण्याच्या कामावर अतोनात प्रेम होते . ती नुसती नोकरी नव्हती. जातीच्या आणि आरक्षणाच्या राजकारणात ती एक पिढी वाहून गेली . मराठी शाळाच नष्ट झाली. आज मी लिहिलेले कुठेही काही वाचले , माझा चित्रपट प्रदर्शित झाला कि आमच्या भावेस्कूल मधील सर्व शिक्षकांचे मला आवर्जून फोन येतात . श्रीवा त्यांच्या खास शैलीत एक एसेमेस आधी पाठवतात आणि मग मागाहून विस्तृतपणे फोन करतात .

माझ्या छोट्या आयुष्यात मला प्रमाणाबाहेर आणि न मागता जे काही चांगले मिळाले ते म्हणजे माझे शालेय शिक्षक आहेत . अजूनही काम करताना वाचन करताना ,काही नवीन शोधताना सतत आपला शब्दसंग्रह अपुरा आहे , आपण कमी वाचन केले अशी मनाला बोच लागून राहते. वाचनाची एक शिस्त असते .जगातले सर्व भाषांमधील मोठे विद्वान लेखक किती परिश्रमपूर्वक वाचन करतात हे मी जेव्हा पाहतो , तेव्हा प्रत्येक वेळी मला श्रीवांचा मराठीचा तास आठवतो. आजच्या काळात तर फार प्रकर्षाने आठवतो कारण आज मराठी भाषेतील साहित्याबद्दल आपल्याकडे अभिमान सोडून काहीही शिल्लक नाही.

शाळा संपल्यावर अनेक वर्षांनी श्री पु भागवताना मी जेव्हा पहिल्यांदा भेटलो तेव्हा त्यांच्या घरात शिरताना माझे अंग कोमट झाले होते . भीतीने वाचा पूर्ण बंद . सोबत मोनिका गजेंद्रगडकर बसली होती . श्री पु भागवत शांतपणे माझ्या पहिल्या कादंबरीचे हस्तलिखित हाताळत होते आणि मला काही प्रश्न विचारत होते . मी चाचरत उत्तरांची जुळवाजुळव करत होतो. तितक्यात दाराची बेल वाजली आणि सहज म्हणून सकाळचे गप्पा मारायला पाडगावकर तिथे आले. ते येऊन एक नवी कविताच वाचू लागले. मला हे सगळे आजूबाजूला काय चालले आहे तेच कळेना . मला तेव्हा श्रीवांची खूप आठवण आली . मी आनंदाने भांबावून गेलो. मला इतका अद्भुत आनंद सहन करता येत नव्हता आणि मला सोबत ते हवे होते असे वाटले.

उमेश कुलकर्णी हा चित्रपट दिग्दर्शक हा माझा शाळेतील वर्गमित्र. आम्ही दोघेही श्रीवांचे विद्यार्थी . त्याच्या ‘विहीर’ ह्या चित्रपटात श्रीवा आहेत .ते वर्गातील मुलांना ‘भेट’ हा धडा शिकवत आहेत . माझ्या आणि त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातला एक अतिशय महत्वाचा अनुभव खूप सुंदर पद्धतीने चित्रपटात गोठवून साजरा केल्याबद्दल मी वेळोवेळी उमेशचे आभार मानत असतो.अश्या काही वेळी आपण चित्रपट बनवण्याचे काम निवडले आहे ह्याचे मला फार म्हणजे फारच बरे वाटते .

 

IMG_1646

 

                                   अपेयपान ६

 

मी डावरा आहे ,डाव्या हाताने लिहितो हे समजल्यावर माझ्या एका ओळखीच्या गृहस्थांनी मला आपुलकीने “येत्या रविवारी संध्याकाळी अमुक अमुक ठिकाणी एक सभा आहे तिथे ये असे सुचवले . डावर्या लोकांची संघटना पुण्यात आहे आम्ही सगळे महिन्यातून दोनदा तिथे भेटतो. मी बर म्हणालो.

ते डाव्या विचारसरणीचे म्हणून जे लोक असतात असे आपण वाचतो ते तर आपण नाही?मला बरेच वेळा काही कळत नसे. आपण डावरे आहोत म्हणजे डावे आहोत कि काय ? मला स्वतःची भीतीच वाटायची त्या कोवळ्या वयात .म्हणजे आपल्याला आता सभा मोर्चे काढायला लागणार आणि जे घडेल त्याला विरोध करत बसावा लागणार बहुतेक. आणि आनंदी होताच येणार नाही . कारण केव्हढे ते सामाजिक प्रश्न पुण्यात? आणि ते असताना आपण आनंदी राहायचे ? हे डाव्या लोकांना पटत नाही असे मी ऐकून होतो . पुण्यातले डावे लोक सगळ्याला विरोध करतात असेही मी ऐकून होतो. हे लोक सभेला बोलावतायत म्हणजे काहीतरी गंभीर गुप्त संघटना असणार .आपल्याला त्यात सामील करून घेतायत बहुदा. माझा सगळा आठवडा अतिशय गोंधळात आणि भीतीमध्ये गेला. आपल्याला काय काय करायला लावतील ,कोणती पुस्तके वाचायला लावतील ? रशियात वगरे जायला लावतील बहुदा काहीतरी गुप्त कागदपत्रे घेऊन. कारण डाव्या लोकांना रशियाचे फार असते असे मला कळले होते. आमच्यासारख्यांच्या घरात इंग्लंड अमेरिकेला जाण्याने जे पुण्य मिळते ते डाव्या लोकांना लेनिनग्राड , स्तालीनगराड ,मोस्को ह्या क्षेत्री जाऊन मिळते असेही काही पुस्तके वाचून तोपर्यंत कळले होते.

त्या आठवड्यात मी प्रयत्न करून उजव्या हाताने जेवून बघ, उजव्या हाताने लिहून पहा असे सगळे प्राणायाम करून पहिले. पण कसचे काय? उजवा हात मेला अगदी नेभळट निघाला. उजव्या हाताने कसे जाज्वल्य कणखर आणि देशप्रेमी असायला हवे.शिवाय ब्रम्हचार्याचे तेज उजव्या हातावर नुसते सळसळयला हवे, तसे काहीच त्या माझ्या उजव्या हाताचे होत नव्हते. माझा डावा हात सगळी आवश्यक कामे करी आणि उजवा हात सगळी नको ती कामे करी . त्या दोघांसोबात माझे खरं म्हणजे बरे चालले होते. आता ह्या संघटनेत जाऊन ‘एकच हात आपला’ असे निवडायला लागणार बहुदा. मी जीव मुठीत धरून रविवारची वाट पाहायला लागलो.

लाल रंग पहिला कि त्या आठवड्यात माझ्या अंगावर शहारे येत. देवासामोरचे कुंकू .फोडणीच्या डब्यातील तिखट .बाप रे बाप. आणि दाढी वाढवायला लागेल कि काय ? मला खरं तर तेव्हा नुकती कोवळी कोवळी दाढी येऊ लागली होती आणि मला Tv वरच्या जाहिरातीत दाखवतात तशी गालाला भरपूर फेस लावून दाढी करायची होती. सुगंधी आफ्टरशेव लावायचे होते .मला स्वच्छता आणि टापटीप ह्याची भारी आवड. दाढी वाढवायला लावली तर मात्र आपण डावे व्हायला सरळ नकार देऊ हे मी स्वतःला बजावत राहिलो.

एका प्रकारे मी सुप्तपणे उत्साहात होतोच कारण एकदा का डावे बनलो कि आपल्या आजूबाजूचा देवधर्म , देवळात जा , आरत्या म्हणा , श्लोक पाठ करा, जानव्हे घाला हे सगळे अत्याचार टळतील . मला ते सगळे धार्मिक वातावरण काही म्हणजे काही केल्या आवडत नसे . डाव्यांना देव चालत नाही . हि एक उजवी बाजू त्यांच्यात मला दिसली . मला खरे म्हणजे आजूबाजूच्या सदाशिवपेठी वातावरणातून पळूनच जायचेच होते . सगळे बदलूनच टाकायचेच होते. एखादा music band काढावा आणि गिटार वाजवत जगभर फिरावे हे माझे स्वप्न होतेच . पण जे काही करू ते मस्त आनंदात . आणि भरपूर पैसे कमावून . उगाच उपाशी राहून मोर्चे काढत विरोध बिरोध करण्याचा आणि बॉम्बफेक करण्याचा माझा पिंडच नव्हता. बघू रविवारी काय वाढून ठेवलय आपल्या पुढ्यात !

मी मनावरचे दडपण कमी करावे म्हणून एका खूप हुशार मित्रापाशी मन मोकळे केले . तो म्हणाला “डावरे म्हणजेच डावे”. तू जन्मतःच डावा आहेस. झाले.माझी खात्रीच पटली. पण तो पुढे म्हणाला कि तू डावा होण्यापेक्षा समाजवादी हो . म्हणजे काय ? तो म्हणाला ते मला माहित नाही . पण माझी एक आत्या समाजवादी आहे आणि शिवाय ती फेमिनिस्ट पण आहे . ती खूप मजेत असते, तीच्या वाट्याला कुणी जात नाही. ती देवधर्म करत नाही .पुस्तके वाचते. तीच नवरा दाढी करतो. शिवाय ते वेल टू डू आहेत. ते मस्त युरोपला जातात आणि ते आनंदी पण असतात .तू समाजवादीच हो. मी म्हणालो रविवारनंतर ठरवू .

रविवारी मी चेहऱ्यावर शक्य तितका आत्मविश्वास ठेवून त्या सभागृहात प्रवेश केला. तिथे मला सगळे आमच्या आजूबाजूला राहतात तसेच घारेगोरे लोक दिसले. म्हटले , बरेच लोक स्वतःमध्ये बदल घडवायला आलेत वाटते इथे . शिवाय चहा , वेफर्स आणि साबुदाणा खिचडी होती .मग मला ओळखत होते ते गृहस्थ तिथे आले आणि ते आम्हाला जगभरात कोण कोण डावरे आहेत ह्याची माहिती द्यायला लागले. खूपच मोठमोठी नावे होती. लेखक , शास्त्रज्ञ , क्रिकेटपटू , राजकीय नेते, कवी . मला अगदी स्फुरण चढले . म्हणजे आपण ह्यांच्यापैकी एक आहोत तर .मग त्यांनी डावरे असण्यामागची शास्त्रशुद्ध कारणे समजावली , मेंदूचे दोन भाग. उजवा भाग शरीराच्या डाव्या भागावर नियंत्रण ठेवतो .तो प्रबळ असला कि डाव्या हाताने लिहिले जाते.बहुतांशी लोकांचा डावा भाग प्रबळ असतो त्यामुळे ते सगळी कामे उजव्या हाताने करतात.आपण वेगळे आहोत .

हि संघटना अंतरराष्ट्रीय होती तरी राजकारणाचा काही विषयच येईना .शिवाय अतिशय शांतपणे सगळे चालले होते .मग काही जण उठून बोलू लागले, त्यांना त्यांच्या घरात डावरे असण्याबद्दल कसे वागवले जात होते , मुद्दाम शिक्षा करून उजव्या हाताने लिही , जेव असे सांगितले जात असे. अनेक वेगवेगळी यंत्रे जी फक्त उजव्या हाताने काम करणाऱ्या माणसांचा विचार करून बनवली जातात त्यामुळे आपलं कामाचा वेग कसा कमी होतो . मला ते सगळे ऐकून फार बरे वाटले . माझ्या घरी मी डावरा होतो ह्याचा कधीच कुणी बाऊ केलेला नाही , मला जसे हवे तसे घरचे सगळे करू देतात असे माझी पाळी आल्यावर मी म्हणालो . मग सगळ्यांचे नाव पत्ते अश्या नोंदी करून घेतल्या . पुढच्या सभेची तारीख ठरली आणि मग एकमेकांशी गप्पा मारा असे आम्हाला सांगितले . सभा जवळजवळ संपली . राजकारणाचे , कार्ल मार्क्स, रशियाचे नावच नाही .

अरे बापरे.असे असते का डावे,किंवा डावरे असणे ? मग चांगले आहे कि. मला आमच्या पुण्यातले डावे लोक फारच आवडले. डावे असणे म्हणजे एरवी जे जगात सरधोपटपणे चालू आहे त्याला पर्यायी विचार करणे असे असावे बहुदा . किंवा इतरांपेक्षा काही वेगळी माणसे असतात त्यांना समजून घेणे म्हणजे डावे असणे असे असावे बहुदा. जरा वेगळ्या नजरेने चालू असलेया गोष्टींकडे बघायची सवय लावून घेणे.

म्हणजे ठोस कुंपणे नाहीयेत आणि थोडेसे इथून तिथे तिथून इथे उड्या मारत मजेत जगायची सोय असू शकते तर ! मी जवळजवळ तरंगतच झुलता पूल ओलांडून आमच्या घरी येऊन दाखल झालो आणि उद्यापासून मी देवळात आलो नाही तर चाललेलं का असे आईला विचारले .ती शांतपणे हो म्हणाली .जानव्हे घातले नाही तर चालेल का असे विचारले. ते सारखे शर्टातून दिसते .बाबा त्यालाही हो म्हणाले आणि मी डाव्या हांताने मस्त वरणभात तूप असे जेवलो.

 

IMG_1696

 

अपेयपान ७

आपल्याला पुढे आयुष्यात काय काम करायचे आहे ह्याचा निर्णय आपण लहानपणी नक्की कसा आणि कधी घेतो हे सांगणे फार अवघड असते . भारतात हा निर्णय बहुतांशी वेळा मुलांचे आईवडील घेतात असे दिसते . उदाहरणार्थ , ते डॉक्टर असतात , त्यांनी स्वतःच्या हव्यासापायी भलीमोठी इस्पितळे उभारून ठेवलेली असतात , मग हे सगळे चालवणार कोण ? असे म्हणून आपोआपच मुलाला डॉक्टर केले जाते . ती डॉक्टर मुले मेडिकल कॉलेज सोडून बाहेर कुठे प्रेमात वगरे पडायला जात नाहीत मग सूनही डॉक्टरच येते . असे गाडाभरून घरात डॉक्टर गोळा होतात . तसेच काही ठिकाणी इंजीनियर्स , काही ठिकाणी बँकर्स असे सगळे आपोआप विचार न करता चालूच राहते. बहुतेक वेळा आपण जे काम निवडणार आहोत त्याचा आपल्या आयुष्यावर किती दूरगामी आणि खोलवर परिणाम होणार आहे ह्याची जाणीव बहुतेक सुशिक्षित कुटुंबातील व्यक्तींनासुद्धा नसते. आणि मुलींच्या बाबतीत अजूनही न बोललेलेच बरे . भारतातील शहरातल्या बहुतांशी मुली अजूनही सोयीने आणि स्वार्थाने आपल्याला नक्की किती स्वतंत्र व्हायचे आहे हे चाणाक्षपणे ठरवतात . स्वातंत्र्य त्यांना दिले तरी नको असते कारण स्वतंत्र होणे वगरे त्यांना झेपणारे नसते . परावलाम्बित्वाचे सुख अजूनही त्यांना आवडते आणि कुटुंबव्यवस्थेमुळे परवडते सुद्धा. फक्त शहरी समाजात स्त्रिया आणि मुलींच्या कोणत्याही निर्णयाविषयी बोलण्याची सोय आपल्या अर्धवट आणि अर्ध्याकच्च्या स्त्रीवादाने ठेवलेली नाही . काहीही बोलले तरी मुली एक तर रडून ओरडून कांगावा करतात किंवा हक्क्क मागत आरडा ओरडा करतात . खऱ्या अर्थाने बुद्द्धीमान , स्वतंत्र आणि स्वतःची जबाबदारी घेणाऱ्या स्त्रिया भारतीय शहरी पांढरपेशा समाजातही पन्नासात एक एवढ्याच असतात .

पैसे कमवण्यापलीकडे आपल्या काम करण्याच्या निर्णयाचा अतिशय मोठा आणि सखोल परिणाम आपल्या संपूर्ण आयुष्यावर होत राहणार असतो . आणि दुर्दैवाने आपल्या शिक्षणपद्दतीत निवड कशी करावी हे कधीच शिकवत नाहीत . आपल्या आयुष्याची आपण नीट निवड करणे आणि अतिशय जबाबदारीने आपले निर्णय आपण स्वतः घेणे . हे आपल्याला घरांमध्ये , शाळांमध्ये कधीही शीकवले जात नाही . ह्याचे मुख्य कारण वयाने ज्येष्ठ व्यक्तींना आपल्यापेक्षा जास्त कळते आणि ते आपल्याला मार्गदर्शन करतील असा आपला भाबडा विश्वास . भारतातील नव्वद टक्के लोक आपल्या करियरचे निर्णय स्वतः अजूनही घेत नाहीत ते ह्यामुळे. कारण घेतलेल्या निर्णयाची किंमत चुकवायची तालीम भारतीय मूल्यव्यवस्था आणि शिक्षणव्यवस्था आपल्याला कधीच देत नाही .

सुदैवाने १९९९ सालापासून अर्थकारण आणि तंत्रज्ञान ह्यात मूलगामी बदल भारतात घडायला लागले आणि अर्थव्यवस्था खुली झाली तेव्हापासून ज्येष्ठ वगरे ज्या व्यक्ती कुटुंबात असतात त्यांना काही केल्या आजूबाजूला हे सगळे काय घडते आहे हे कळेनासे झाले. आणि आपल्या पुढच्या पिढीला कोणताही सल्ला द्यायला ती हुशार आई वडिलांची पिढी अपात्र ठरली ह्याने आमच्यासारख्या मध्यम्वर्गीय शहरी लोकांचा खूपच फायदा झाला. त्या बाबतीत आमची पिढी नशीबवान म्हणायला हवी कारण मुक्त अर्थव्यवस्था आल्यावर आमच्या घरादारातील जेष्ठ वगरे मंडळींना कशाचे काही कळेनासे झाले आणि तेच खूप घाबरून भांबावून बसले. डॉक्टर , इंजिनीर , सरकारी नोकरी , बँक किंवा किराणा मालाचे दुकान एवढेच माहिती असलेल्या पालकांचे धाबे ह्या काळात दणाणले . आणि वयाचा आणि शहाणपणाचा कोणताही संबंध नसतो हि मोठी जाणीव सुस्त आणि राजस्वी कुटुंबव्यवस्थेत लोळत पडलेल्या शहरी कुटुंबांना झाली . ह्याचे कारण उघडलेली अर्थव्यवस्थेची दारे , वेगाने बदलते तंत्रज्ञान हे होय .कामाच्या आणि आपलेआयुष्य हवे त्या पद्धतीने घालवण्याच्या अनेक संधी या काळाने आम्हाला उपलब्ध करून दिल्या.

मला हे अजून लक्खपणे आठवते आहे कि सरकारी नोकर्यांमध्ये जातीनुसार राजकारण आले तेव्हा आमच्या आजूबाजूचे सर्व पुणे अतिशय घाबरले होते. आपण आता पटापट अमेरीकेला जाऊन नोकर्या मिळवू कारण आपल्या देशात आपल्या लोकांच्या बुद्धीला आणि कर्तृत्वाला अजिबात किंमत उरणार नाही अशी मोठी भीती सगळ्या ब्राह्मण कुटुंबांमध्ये त्या वेळी पसरली होती. आणि आज पाहताना हे दिसते कि कुटुंबियांच्या त्या भीतीने खरोखर आमच्या आजूबाजूची जवळजवळ सर्व मुले आज युरोप आणि अमेरिकेत राहतात. ती अतिशय सुखात आहेत , कर्तृत्ववान आहेत . अनेक जण खूप चांगली कामे करतात पण हे झाले ते कुटुंबाच्या आणि त्या काळातील जातीय संक्रमणाच्या भीतीने . स्वतःच्या निर्णयाने नाही . कारण त्या वेळी सरकार तुमच्या आयुष्यातील बरेच काही ठरवत असे . आज ती परीस्थिती नाही . कारण त्यानंतर काळाने वेगळीच पावले टाकली आणि सुदैवाने भारतात खाजगी क्षेत्र बळकट झाले आणि बुद्धी आणि कष्टाला भरपूर किंमत मिळाली. सरकारी नोकर्यांना हुशार कर्तृत्ववान तरुण मुले विचारेनाशी झाली.

आपली शहरे आणि गावे सोडून अनेक तरुण मुलांनी ह्या काळात स्थलांतर केले आणि सुरक्षितता सोडण्याची सवय त्यांना लागली . अनेकांनी वेगळे कल्पक व्यवसाय सुरु केले . एकाच ठिकाणी वीस वीस वर्षे काम करून घरी परत येणाऱ्या आमच्या पालकांच्या पिढीला ती सवय कधी नव्हती . त्यांना तेव्हाही आणि आजही हे बदल पचवता आले नाहीत. मराठी कुटुंबामध्ये कधीही पूर्वी न ऐकलेले व्यवसाय आणि कामे तरुण पिढी जोमाने करू लागली आहे .

आमच्या पुण्यात एका डॉक्टरांनी स्वतःचे मोठे देखणे आणि उत्तम salon सुरु केले, तेव्हा त्यांना लोकांनी अनेक टोमणे मारले. शेवटी लोकांचे केसच कापायचे होते तर मग डॉक्टर कशाला झालास ? असे आमचे क्रूर आणि संकुचित वृत्तीचे शहर .अश्या टोमणे देणाऱ्या लोकांची बदलत्या काळाने मोठी गोची केली .आणि माणसे स्वतः ला हवे ते काम आणि व्यवसाय करायला मोकळी झाली .

स्पर्धात्मक आणि थोड्या वेगवान शहरी जगात जगणाऱ्या आजच्या तरुण पिढीला सुदैवाने स्वत: च्या निर्णयांची काळजी आणि किंमत आहे . मी अनेक वेळा मुलामुलींशी गप्प्पा मारतो तेव्हा मला लक्षात येते कि आधीच्या मध्यमवर्गीय पिढ्यांमध्ये असणारा भाबडेपणा आणि संकोच ह्या पिढीत कमी होत जातो आहे . माझ्या आजूबाजूच्या अनेक तरुणांनी आई वडिलांचे सल्ले संपूर्ण फाट्यावर मारून अनेक असुरक्षित पण आवडती रंगीत कामे निवडली आहेत. ह्या मुलांना आज पैसे कमावण्यात , प्रवास करण्यात , तात्पुरती चार कामे करण्यात आणि ज्याला इंग्रजीमध्ये ‘फिगर आउट करणे’ म्हणतात ते करण्यात काहीही वावगे वाटत नाही .आईवडिलांच्या सूचना ऐकून हल्ली कुणीही आपल्या करियरचे निर्णय पट्कन घेऊन टाकत नाही हि एक फारच आश्वासक गोष्ट आजच्या काळाने साधली आहे. आपण काय काम करायचे आहे हे मुले फार सावकाश ठरवतात .किंवा एकदा ठरवलेले मोडून तिशी पस्तिशीत संपूर्ण नवी कामे करायला घेतात आणि त्यात यशस्वी होतात, किंवा आपटतात , तरी पुढे जातात .

यशस्वी होणे म्हणजे काय? ह्याची व्याख्या आता ह्यापुढील काळात बदललेली आपल्याला दिसेल . आणि ती व्याख्या आधीच्या पिढीच्या व्याख्येपेक्षा फार वेगळी असेल. सुरक्षितता शोधणे म्हणजे यशस्वी होणे हि व्याख्या आता मोडून पडत आहे .तरुण मुलांमध्ये अनावश्यक प्रमाणात पैसे साठवून ठेवण्याचा कल कमी होतो आहे . कमावलेले पैसे तरुण मुले वेगवेगळ्या प्रवासांवर , नवी यंत्रे घेण्यात खर्च करतात . तरुण मुले लग्न उशिरा करतात आणि उगाच मुलेबाळे जन्माला घालायचे ताण स्वतःवर घेत नाहीत . त्यामुळे मोकळेपणाने हवी ती कामे करत , स्वतःचे आयुष्य अजमावत जगण्याची संधी ह्या आजच्या काळात मोठ्या प्रमाणत उपलब्ध झाली आहे .

आपल्या आईवडिलांच्या सांगण्याकडे दुर्लक्ष्य करून आपल्याला हवे तेच करण्याची सवय मुलामुलींना लागली तर त्यांचे पुढील काळात फार भले होईल अशी आजची परिस्थिती आहे .

 

IMG_0068

अपेयपान ८

 

माणसाने घातलेले पोशाख बोलके असतात . माणसे गप्प बसून असली तरी त्यांचे पोशाख बोलतात . जगातल्या हुशार माणसांनी हे नीट ओळखले आहे आणि त्यामुळे जाणती माणसे नेहमीच आपल्या वेशभूशेबाबत जागरूक असलेली आपण पाहत असतो . महात्मा गांधींपासून बाळासाहेब ठाकरे ह्यांच्यापर्यंत अनेक दशकांमधील लोकजीवनांतील अनेक जाणत्या व्यक्तींनी स्वतःच्या वेशभूषेचा नीट आखीव विचार केला आहे असे आपल्याला दिसेल. अनेक राजकीय नेते , धर्मगुरू , गायक , वादक , नट, अध्यात्म पंडित , योग गुरु अश्या अनेकांना जगभर स्वतःची ताकद ठसवण्यासाठी एक विशिष्ठ वेशभूषा लागते . नवीन काळामधील branding चे शास्त्र विकसित होण्याच्या फार पूर्वीपासून माणसाने आपल्या विशिष्ट वेशभूषेचा वापर करून घेतलेला आहे .

धर्म हा भारतातीलच नाही तर जगातीलच सगळ्यात मोठा व्यवसाय आणि उलाढाल असल्याने धार्मिक वेशभूषा करणाऱ्या लोकांना आपसूकच एक उगीचच जास्त पवित्र आणि उदात्त असण्याचे बळ सामान्य माणूस अतिशय आपसूकपणे बहाल करतो . आजच्या नव्या काळात जिथे जगातील सर्व माणसांची वेशभूषा एकसारखी होत जात असताना अनेक माणसे अतिशय आग्रहाने धर्मात किंवा धर्मग्रंथात लिहून ठेवलेली वेशभूषा आग्रहाने करत राहातात . किंवा धार्मिक रंगाचे कपडे आग्रहाने वापरतात . धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही देशांमध्ये वावरताना अतिशय दुराग्रहाने स्वतःचे वेगळेपण आपल्या धार्मिक वेशभूषेने जपत राहतात . आणि मोठ्या प्रमाणत स्वतः च्या धर्माचे अप्रत्यक्षपणे शक्तीप्रदर्शन करत बसतात . मला स्वतःला असल्या माणसांची अतिशय भीती वाटते .

बाबरी मशीद पडल्यानंतर भारतात ज्या जातीय दंगली झाल्या त्यामुळे माझ्या पिढीच्या मुलांना धर्म आणि जातीयवाद कळायला आणि वाईट त्याचे परिणाम जाणवायला जास्त मदत झाली . ज्या गोष्टीबद्दल आम्ही सगळे अतीशय निवांत , निष्काळजी आणि अज्ञानी होतो ती गोष्ट म्हणजे धर्म आणि जात . बाबरी मशीद पडल्यावर आमच्या आजूबाजूच्या काळात धर्माविषयी अतिशय दक्षता असण्याचे वातावरण तयार झाले . ह्या काळातील माझी सगळ्यात मोठी आठवण म्हणजे कोणत्याही धर्माच्या व्यक्तीने जर धार्मिक पेहराव केला असेल तर त्या व्यक्तीची अतिशय दहशत बसणे . त्या व्यक्तीची भयंकर भीती वाटणे आणि त्या व्यक्तीबद्दल मनात घृणा तयार होणे.

काळे बुरखे घातलेल्या बायका , भगवे भडक कपडे लपेटलेल्या साध्वी , मुल्ला मौलवी , घरी पूजेला येणारे गुरुजी , रस्त्यात फिरणारे किंवा कुंभमेळा गाजवणारे साधू , परदेशी शहरांमध्ये फिरताना दिसणारे ज्यू धर्मगुरुंचे समूह , चर्च मधले पाद्री ह्या सगळ्या माणसांची भीती आणि दहशत बसण्याचे कारण हे कि आम्ही तोपर्यंत धर्माचा संबंध दहशतवादाशी , दंगलींशी आणि विध्वंसाशी असतो हे न शिकलो होतो न असे काही भयंकर आम्ही कुणीही अनुभवले होते. अतिशय उग्रपणे अनेक धर्माची माणसे आपापल्या धर्माने सांगितलेले पेहराव घालून tv वर भाषणे देताना , सभांमध्ये आरडओरडा करत बोलताना आम्ही त्या काळात पहिली . त्याचा हा परिणाम असावा . मला आज शहरांमध्ये दैनंदिन आयुष्य जगताना , रस्त्यावर , बसमध्ये ट्रेनमध्ये , स्टेशनवर कोणत्याही धर्माचा ठराविक वेशभूषा केलेला स्त्री किंवा पुरुष पहिला कि बॉम्ब किंवा दंगल आठवते . आणि मला अश्या माणसांची अतिशय किळस येते . त्यांची भीती वाटते . मला अश्या पारंपारिक भडक माणसांच्या संगतीत अजिबातच सुरक्षित वाटत नाही . मग त्या माणसाची जात आणि धर्म कोणताही असो .

वेशभूषेचा निर्णय हा व्यक्तिगत असला तरी अनेकवेळा तो नुसताच व्यक्तिगत नसतो . कारण सर्व सामान्य माणसाना स्वतःचा निर्णय आणि स्वतःचा वेगळा विचार करायचा नसतो . कुणीतरी आखून दिलेल्या मार्गाला धर्म आणि परंपरा असे म्हणून ती मुकाटपणे आयुष्य घालवत असतात . धार्मिक वेशभूषा हि आपल्याला “ मी अमुक एक धर्माचे पालन करणारा किंवा करणारी आहे असे सांगते” तात्विकदृष्ट्या त्यात गैर असे काहीच नाही . पण जग तत्वाने कधीच चालत नाही . आजच्या काळात जेव्हा शहरी दैनंदिन जीवनात बहुतांशी माणसे एका प्रकारचे सोपे , समान आणि धर्मनिरपेक्ष पोशाख घालतात त्यांच्यात मध्येच धार्मिक ग्रंथाबरहुकूम पोशाख केलेली माणसे आली कि ती माणसे त्या जागी वेगळी उर्जा तयार करतात . ती उर्जा उग्रवादी , आणि राजकीय असू शकते . अश्या माणसांमुळे त्या जागेचा माहोल लगेच बदलतो . त्यांचा पोशाख आता नुसते “ मी विशिष्ट धर्माचे पालन करणारी व्यक्ती आहे” असे सांगत नाही तर “ माझा धर्म मोठा आहे , तुम्ही इतर आहात आणि मी तुम्ह्च्यापेक्षा विशिष्ठ आहे” असे सांगतो .

आपण आता बारा बलुतेदारांच्या खेड्यात राहत नाही . आपल्या जाती आपले व्यवसाय आणि आपले पारंपारिक पोशाख ह्याचा काहीही संबंध आजच्या काळात उरलेला नाही . उदाहरणार्थ आजच्या काळातले मुंबईतले मासेमारी करणारे लोक “ वाल्ल्हाव रे नाखवा” ह्या गाण्यात घालतात तसले पोशाख घालून समुद्रावर जात नाहीत . ते टी शर्ट आणि pant घालतात . आमच्या आजूबाजूला राहणारी माणसे असे कोणतेही कपडे घालत नाहीत ज्यामुळे त्यांची जात किंवा धर्म आपल्याला कळेल. असे असणे मला आवडते .

आपण सगळे पोशाख , दिसणे ह्या सगळ्याने सारखे असणारया माणसांनी भरलेल्या शहरात राहतो. आणि त्यामुळेच असे असताना माणसे धार्मिक पोशाख करणे निवडतात तेव्हा त्याच्यामागे त्यांचे नक्कीच मोठे आणि विशिष्ट सामाजिक आणि राजकीय डावपेच असतात . त्या माणसांचे नसले तरी त्या माणसाना असे पोशाख आजच्या जगात घाला असे सांगणाऱ्या त्यांच्या नेत्यांचे , धर्मगुरुंचे , राजकीय सल्लागारांचे नक्कीच असतात. अशी माणसे साधी आणि विचार न करता असे पोशाख घालत असतील असे मला कधीही वाटत नाही. माणूस स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळा असं मुद्दाम काढू पाहतो तेव्हा तो कधीही साधा भाबडा असू शकत नाही .

भारतीय घटनेने प्रत्येक नागरिकाला धर्माचार , विचार, पोशाख ह्यांचे संपूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे. पण दुर्दैवाने आजच्या काळात धर्माचा संबंध शांतता आणि पावित्र्याशी उरलेला नसल्यामुळे आणि धर्म आणि दहशतवाद , किंवा धर्म आणि राजकारण हि समीकरणे पक्की असलेल्या काळात आम्ही जन्माला आलेलो असल्याने धार्मिक माणसांची भीती वाटणे आमच्या बाबतीत साहजिकही आहेच .

तीच गोष्ट गणवेशाची . एकसारखे गणवेश हे शक्तीप्रदर्शन आणि भीती तयार करण्यासाठी निर्माण केले जातात आणि अशी माणसे आजच्या काळात सक्काळी रस्त्याने चालत गेली कि त्यांची भीती वाटते . हि माणसे एकत्र आल्यावर काय करू शकतात हे त्यांनी दाखवून दिलेले असते . अशी भीती वाटावी हेच त्या गणवेश तयार करणाऱ्या विचारवंताला हवे असते . आणि त्यात तो यशस्वी होतो. समाजात गणवेश घालून फिरणाऱ्या माणसांविषयी दहशत तयार होते . मग ते पोलीस असोत किंवा शाखेत जाणारे स्वयंसेवक असोत . पोशाख हा माणसाला सत्ता उभी करून इतरांना ताब्यात ठेवायला नेहमीच मदत करत असतो . आणि गणवेश हा त्यातला सगळ्यात महत्वाचा प्रकार आहे .

फ्रांस सारख्या काही पाश्चात्य राष्ट्रांमध्ये धार्मिक वेशभूषा करून समाजात वावरून अस्वस्थ वातावरण तयार करण्याला विरोध होतो आहे आणि त्यामुळे तिथे बुरखा बंदी सारखे कायदे तयार होवून नवी राजकारणाची समीकरणे उमटत आहेत. भारतात अजूनही सामाजिक आचार विचार आणि वैयक्तिक आयुष्य ह्यांची गल्लत आणि फारकत असल्याने कोणत्याही प्रकारची समानता आणि सारखेपणा रोजच्या जीवनांत येणे शक्यच नाही . आपल्या बहुरंगी आणि बहुपदरी भारतीय समाज जीवनाच्या दृष्टीने हे योग्य जरी असले तरी नागरिकाने निवडलेला विशिष्ट पोशाख आणि त्याचे विचार ह्याची सांगड जर घातली तर धर्माधिष्ठित कोणत्याही गोष्टीची दहशत आणि भीती वाटण्याचे आजचे दिवस आहेत . आणि ह्याचा प्रत्यय रोज घडणाऱ्या घटनांमधून दिवसेंदिवस प्रखरपणे येतो

IMG_0222

 

शहर . मौज दिवाळी अंक २०१५.

श्री.निळू दामले ह्यांनी घेतलेली मुलाखत .

कोणतही शहर हे त्याच्या रहिवाश्याकडे दुर्लक्ष्य करून त्याला एक मोकळी जागा देत . निमशहरी किंवा ग्रामीण भागात तुमच्यावर समाज नावाच्या घुसखोर मूल्यव्यवस्थेचा सतत एक डोळा असतो. मला मी ज्या ज्या शहरांममध्ये राहिलो वाढलो त्या शहरांनी एक anonymity दिली . खेड्यामध्ये राहण्याचा मला अनुभव नाही , मला तिथे कंटाळा येतो आणि निसर्ग झाडेझुडुपे वगरे गोष्टी मला सुट्टी साठी चार दिवस बरया वाटतात पण फार काळ आवडत नाहीत . आणि निवांतपणा , जुन्या चालीरीती ,एकत्र कुटुंबव्यवस्था ,परंपरा वगरेशी माझे तर भांडणच आहे . त्यामुळे मला मोठ्या शहरात राहणे आवडते .

।। सचिन कुंडलकर एका फिल्ममधे अडकले होते. चित्रीकरण, डबिंग यासाठी मुंबई-पुणे फेऱ्या करत होते. शहर या त्यांच्या आवडत्या विषयावर लिहायला सांगितल्यावर ते म्हणाले की शहरावर लिहिण्यापेक्षा बोलायला जास्त आवडेल. म्हणजे ते बोलतील आणि त्याच शैलीत ते लिहून काढायचं. ते बोलले. ते इथं तसंच. इकडलं तिकडलं गाळून.।।

कुठलाही प्राणी एका अत्यंत सोप्या नैसर्गिक वातावरणात वाढलेला असतो.एका इकोसिस्टिमधे वाढलेला असतो. त्यातच त्याचं साकल्य असतं.त्याचं पोषण असतं. माणसाच्या संवेदना,त्याच्या जाणिवांची वृद्धी ही त्याच्या मूळ  इकोसिस्टिममधे खूप चांगली होते मी चांगल्यापैकी मोठ्या झालेल्या शहरात जन्मलो, वाढलो. १९७६ सालचा माझा जन्म . तेव्हां पुणे शहर चांगल्या पैकी शहर होतं. शहरीकरणाचं कातडं पांघरलेलं खेडं नव्हतं. जेव्हां पुण्यात मोठा होत होतो  तेव्हां मराठी माणूस असल्यामुळं शहरीकरणाविषयीच्या अपराधभावनेमधे होतो. याचं कारण मी वाचत असलेलं मराठी साहित्य , माझ्या समोर आलेल्या कविता आणि गाणी .  सर्व मराठी साहित्यात , चित्रपटात ‘गेले ते दिन गेले’ नावाचा सूर असे . गावातले लोक साधे भोळे आणि शहरातील लोक भामटे असत .चित्रपटांच्या शेवटी माणसे आपल्या गावी परत जात आणि मातीचे ऋण फेडीत .

मी वाचायला लिहायला लागलो तेव्हां मोठ्या प्रमाणामधे भारतात समाजवादी नशेचा हँगओवर होता. मी मोठा होण्याच्या काळात, नव्वदीच्या मध्या पर्यंत. भारत समाजवादी आहे, कृषी प्रधान देश आहे, खेड्यांचा देश आहे, शहरं महत्वाची नाहीयेत, खेड्यांचा विकास करा, खेड्यात चला, असं सारं. यामुळं शहरीकरणाबद्दल , शहरात राहण्याबद्दल एक अपराध भावना होती. आजही शहरातल्या माणसाला सतत वाटवून दिल जात की आपण काही तरी कमअस्सल जगतो आहोत, आपल्या जगण्याला काही अर्थ नाही.आपली हवा घाण,आपलं पाणी बेकार , आपला शेजार्याशी संवाद नाही वगैरे वगैरे  . मोकळ्या वातावरणात, रानावनात, शेतावर, डोंगरदऱ्यामधे जाऊन राहिलं, तिथल्या त्या मूळ रहिवाशांबरोबर राहिलं म्हणजे ग्रेट.

शिवाय अनिल अवचट वगरे लोकांचं लेखन वाचून सगळ्या पुण्याला सतत अपराधी आणि वाईट राही कि आपण सुखी आहोत इथे पुण्यात म्हणजे काहीतरी क्रूरकर्म केले आहे आपण . मग त्यावर उतारा म्हणून अनेक लोक आपल्या साध्याभोळ्या मुलांना आनंदवन, नर्मदा आंदोलन , इथे तिथे पाठवित. आपल्याला जमले नाही आपण बँकेत नोकर्या केल्या , डॉक्टर झालो तर तेव्हडीच मुले तरी खेड्यात समाजसेवा करून पुण्य मिळवतील . खेडीपाडी शेतीभाती झाडे झुडुपे वाचवतील , आणि गांधीबाबा विनोबाआजोबा ह्यांचे आत्मे मुक्त होतील . आपली एक समजूत असते की आपल्या देशात प्रत्येकाला मूळ गाव असतो. त्या गावाशी आपलं नातं आणि नाळ जोडलेली असते . माझं गाव मात्र पुणेच, माझी मुळं पुण्यातच. माझा नशीब बरं कि मी पुण्यात जन्मलो आणि माझी समजूत त्याहून बरी कि एका वयात मी पुणे सोडले .तिथेच बसून कुंडीत नारळाची झाडे वाढवत बसलो नाही 

  आमच्या कुटुंबाच मूळ गाव आहे . किर्लोस्कर वाडीजवळ. मी कधीही माझ गाव पाहिलं नाही. आई वडिलांनी कधी गाव दाखवायला नेलं नाही. मला गावाकडं जाण्याचं कंपल्शन नव्हतं. ग्रामीण जीवनाविषयी आस्था असावी अशी जबरदस्ती माझ्यावर नव्हती. मी लहानपणी एकदा दोनंदा कुलदैवताला गेलो होतो . तेव्हापासून मला गावात जाण्याचे धुळकट प्रवास करायला जीवावर येतं .गोवा हा एकच ग्रामीण भाग फार मस्त आहे . बाकी ठिकाणी जायचा मला जर कंटाळाच आहे थोडा. गोव्यात मी कितीही वेळा जायला तयार असतो. कारण मला चंगळ करत जगायला फार म्हणजे फार आवडते . मला सतत इंटरनेट चा अमर्याद पुरवठा लागतोच आणि वाहने लागतात . आणि जे जे काही सुख देते ते सगळे लागते.चांगली पुस्तके, उत्तम चित्रपट, उंची मद्य, देखण्या स्त्री पुरुषांचा आजूबाजूला वावर,बुद्धिमान लोकांशी गप्पा- विचारविनिमय , जगभरातले उत्तम जेवण आणि सुशिक्षित निधर्मी लोकांची मस्त संगत. 

 पुण्यातली मर्यादित इकोसिस्टिम नैसर्गिक होती, सुरक्षिततेचं एक कवच होतं. एक अंडच होतं. मराठी असणं हासुद्धा अंड्याचाच भाग होता.मराठी, ब्राह्मणी वातावरण होतं. सदाशिव पेठेत वाढलो, भावे स्कुलात शिकलो. आपली समज, आपल्याला जे वाटतं ते खरं असतं अशी माझी समज होती. पुणे शहर म्हणजे विद्यापीठ आहे. तिथं तुमचं पोषण होतं. पण विद्यापिठात कोणी आयुष्यभर रहात नसतं. अठराव्या वर्षानंतर माणसानं पुण्यात राहू नये. पुण्यात रहाणं म्हणजे बाल्यावस्थेत रहाणं होय. बाल्यावस्थेत सुख असतं, आपल्या मतांविषयी एक अनावश्यक खात्री असते . बाल्यावस्था कधी तरी संपावी लागते. बाल्यावस्थेनं दिलेल्या खात्रीच्या बाहेर माणसाला कधी तरी पडावं लागतं. पहिली दहा किंवा अकरा वर्ष पुण्यातल्या माझ्या घरात टेलेफोन नव्हता, टीव्ही नव्हता. तिथून मी टेक इव्होल्यूशन पाहिलं. काही नसणं, फक्त रेडियो असणं आणि आता दोन टीव्ही असणं, प्रत्येकाकडं दोन मोबाईल असणं, त्याचं कंपल्शन तयार होणं, हा फँटास्टिक इंटरेस्टिंग प्रवास आम्ही केला आहे. प्रशस्त ग्रंथालये , घराला मोठी अंगणे , उत्तम शिक्षक , चांगले सिनेमे नाटके पहायच्या जागा , उत्तम संगीत महोत्सव आणि रोमारोमात भरलेला निवांतपणा . हवा थंड . पाणी शुद्ध . काय विचारायची सोय नाही . मला वाचनाची आवड लागली, चित्रं – सिनेमे बघायची सवय लागली. .स्वतःची जडण घडण करून घ्यायला महाराष्ट्रभरातून कितीतरी तरूण मुले पुण्यात येवून शिकतात. आम्हाला पुण्यातल्या मुलांना कल्पना करता येणार नाही इतक्या पोषक गोष्टी सहजपणे उपलब्ध होत्या.  शहरात राहात नसतो तर मला ज्ञान मिळालं नसतं, माझी आजची घडण झाली नसती. पुण्यातला समाज म्हणजे स्वतःविषयी खात्री असणारा समाज आहे. त्याला कधी दुःख झालेलं नसतं. स्वतः विषयी डाऊट नसतो.प्रकाश संतांच्या लंपनचं जसं बालपण होतं तसं छान बालपण त्या शहरानं मला दिलं. पुण्यानं मला ‘नाही’ म्हणायला शिकवलं. हे चालत नाही, हे मला आवडत नाही, विशिष्ट वयापर्यंत माझी नाहीची भिंत मजबूत होती. याला हे चालत नाही, हे आवडत नाही, हे हा करणार नाही.ती नाही म्हणायची ताकद मला आजही खूप कमी येते .

माझे बाबा आणि आई मध्यमवर्गीय असले तरी मध्यमममार्गी घाबरलेले नसत. घरच्या मर्यादित आर्थिक परिस्थितीत त्यांना जे मिळाले नाही ते सगळा काही आम्ही दोघा भावंडांनी मिळवावे असे त्यांना वाटे . म्हणजे शिक्षण पुस्तके प्रवास आणि उत्तम कपडे . ते दोघे जे कमवत ते सगळा काही आमच्या पुस्तकांवर आणि शिक्षणावर खर्च करीत . पुण्यानंतर मी मुंबईत गेलो.  मुंबईत माझे मोठे काका कुलाब्यात रहायचे. त्यांच्याकडे मी प्रचंड राहिलो. असिस्स्टंट कमिशनर ऑफ पोलिस होते. रेडियो क्लबच्या समोर घर होतं. मुंबई एक्झॉटिक होती, समुद्र होता,जुन्या पद्धतीची श्रीमंती होती. ऐंशीच्या दशकातली. ओप्युलन्स. मुस्लिम, पारशी आणि ख्रिस्ती लोक. आमच्या इमारतीत काकांचं सोडून एकच मराठी कुटुंबं. ते तिरोडकर . जहाज बांधणी उद्योगातले . बाकीची इतर भारतीय माणसे . मुंबईने मला जगण्यातली तफावत दाखवली  मुंबईनं माझ्याभोवतीचं अंडं फोडलं. कवच मोडलं. मला टॉलरंट बनवलं. अनोळखी गोष्टींना आपलंसं करायला शिकवलं. इतर भाषेची लोकं तुझ्याबरोबर रहाणार आहेत, तू खातोस त्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीचं अन्न खावं लागणार आहेत, तुला जे लेखक ग्रेट वाटतात त्यापेक्षा फार मोठे लेखक आहेत. हे सारं मला मुंबईनं समजावलं. पोल्युशनशी चांगली दोस्ती झाली. धूर आणि पाण्याचं पोल्युशन मी म्हणत नाहीये. ते भारतातल्या शहरात राहून मी पचवलंय. पोल्युशन म्हणजे परक्या ठिकाणी पोचल्यानंतर तिथं स्विकाराव्या लागणाऱ्या गोष्टी. आपण ज्याला खरं मानतो त्यापेक्षा नंतर काही तरी वेगळं येणार असतं. घराची रचना, खाणं हे सारं पोल्युट होत असतं. मुंबईत इतक्या नव्या गोष्टी समोर आल्या की माझी पोल्युशनची भीतीच गेली.

नंतर मी पॅरिसला शिष्यवृत्ती मिळवून सिनेमा शिकायला गेलो. तेव्हां २२ वर्षाचा होतो. माझ्याबरोबर अभ्यासक्रमात बारा देशातली बारा मुलं होती. एकमेकांशी ओळख झाली. पहिल्याच दिवशी इतर विद्यार्थांनी विचारलं ‘ तुझ्या आई वडिलांकडं तू रहातोस, त्यांच्या घरात रहातोस ?’ त्यांना आश्चर्य वाटलं. मी म्हणालो, “हो.”  पॅरिसमधे यू आर ऑन युवर ओन.   मी परत आल्यावर घर सोडलं. आईला म्हटलं वेळ झाली घर सोडून जायची. आई म्हणाली जा. पॅरिसला मला कळलं की आपलं घर हवं, स्वयंपाकघर आपलं हवं. कारण तुमच्या जगण्याचं डिझाईन अठराव्या वर्षी तुम्हीच करायला लागलं पाहिजे, सुरक्षिततेतून बाहेर पडलं पाहिजे, तुमचे पैसे तुम्ही कमावले पाहिजेत.तुम्हाला तुमची पोळीभाजी रांधून खाता आली पाहिजे आपापली . हे महत्वाचं शिक्षण मला युरोपनं दिलं.

पॅरिस किंवा तशा युरोपीय शहरात गेल्यावर ऐतिहासिक आणि प्रेक्षणीय स्थळं पाहून झाली की खरं युरोप समजायला सुरवात होते. प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक स्थळं म्हणजे शहर नव्हे. मोना लिसा आणि लुवरचा राजवाडा आणि आयफेल टॉवर म्हणजे पॅरिस नव्हे. लहानपणी पुलंची अपूर्वाई वाचली होती. त्यामुळं फ्रेंच माणूस म्हणजे सतत वाईन पिणारा, उसासे टाकत प्रेम करणारा, चित्रे काढत बसणारा, पियानो वाजवणारा माणूस असं मला वाटे. प्रत्यक्षात फ्रेंच माणसाला घराचे हप्ते भरावे लागतात, त्याच्या घरावर जप्ती येते, पोट भरण्यासाठी त्याला आपल्यासारख्याच खटपटी कराव्या लागतात,त्याला गंभीर व्यसनाधीन मुले असतात ,रस्त्यावर भरपूर भिकारी असतात.Paris ने मला अपरिमित उर्जा दिली आणि मी माझा कोर्स संपवून परत येताना संपूर्ण बदलून आलो. आयडियल फुलबागेत मला जगायचंच नाहीये. मला सुरक्षितता नकोय. मला आजचं उद्या रहावं असं वाटत नाहीये. माझी भाषा, काम, तसंच रहावं असं वाटत नाहीये. टेंपररीनेस हा शहरीपणाचा भाग मला मुंबई आणि Paris ह्या शहरांनी  चांगला शिकवला.व्यक्तिवादी असण्याची, स्वतःची संपूर्ण जबाबदारी स्वतः घेण्याची गरज उत्पन्न केली.

मला घोमळ्यात रहायला आवडत नाही. घोमळा. एकमेकांच्या पायात पाय अडकवलेला समूह. आमच्याकडं देशस्थांकडे  जेवायला घोमळा असतो. आटोपशीर प्लान नसतो. दहा माणसं येणार सांगितलं तर सतरा येऊ शकतात .मला कुटुंबात रहायला आवडत नाही. मला चार पाच माणसांत रहायला आवडत नाही. मी लहान असतानाच मला ओळखून आई वडिलांनी एक वेगळी खोलीच देऊन टाकली. लहान गावात सामाजिक प्रथा  सामाजिक जबाबदारी, कृतज्ञता इत्यादी गोष्टी जगण्यात तुम्हाला न विचारता गृहीत धरल्या जातात .मला हे सगळ मान्य नसल्याने, कुटुंबात राहायची आवड नसल्याने  पूर्ण खाजगीपणा देणारं आणि माझ्या आयुष्यात नाक न खुपसणारं मुंबई सारख शहर मला आत्ता तरी आवडत आहे . पुढे काय होईल ते माहित नाही . 

मला माणसांनी अनावश्यकपणे एकत्र येउन केलेल्या बर्याच गोष्टी आवडत नाहीत . सण आवडत नाहीत, रस्त्यावरच्या लग्नाच्या मिरवणुका आवडत नाहीत. मला उगाच  सेलेबरेट करता येत नाही. दिवाळी आली की मी म्हणतो की हे कृषीप्रधान सण आहेत. मला त्यानी आनंद होत नाही. मग मी कां तो साजरा करू? का नवे कपडे घालू? माझं पीक नाही आलेलं सुगीचं. सर्व पारंपारिक सणाचा संबंध इकॉनॉमिक्सशी आहे.मला त्यामुळे ते सण साजरे करावेसे वाटत नाहीत .मला ज्या दिवशी खुषी वाटेत तोच माझा क्षण. फिल्मची पहिली प्रिंट हाच सण. त्या दिवशी सर्वाना जेवायला घालेन. ३१ डिसेंबरला मला   आनंद व्यक्त करावासा वाटत नाही. मला त्या दिवशी आनंद होत नाही, मला ओरबाडून आनंद होत नाही. मला जयंत्यांना आनंद होत नाही पुण्यतिथीनं दुक्ख होत नाही.

सुचणं. सुचल्यावर फार आनंद असतो. ते सेलेबरेट करावेसं वाटतं. ज्यांना हे कळतं त्यांच्याशी मी तो आनंद शेअर करू शकतो. नविन काही सुचणे ह्यासारखा सणाचा मोठा दिवस नाही .

पुण्यात मला सुचायच थांबल कारण लाडावून पोषण केलेल्या गुबगुबीत वातावरणात राहिलात तर तुम्हाला सुचेल कसं? त्यामुळे प्रत्येकाने आपापले जन्मगाव उमेदीच्या काळात सोडून बाहेर जावे अश्या मताचा मी आहे . हे झाड आता आहे ते बघून ठेव, उद्या ते पिवळ्या फुलांचं झाड नसणार, पाडतील रात्री ते झाड, आता घे छान अनुभव त्या झाडाचा. ते झाड असणं हा नॉर्म करू नकोस.

पुणे मुंबई आणि Paris ह्या तीन शहरांनी माझी अंतर्गत आणि बाह्य जडणघडण केली आहे . Paris विषयी स्वतंत्रपणे लिहावे लागेल .ते माझ्यासाठी फार महत्वाचे शहर आहे. तो माझा पेट्रोल पम्प आहे . मला वारंवार तिथे जाऊन पुनुरज्जीवित व्हावे लागते . मला सध्या कोणत्याही शहराच्या इतिहासाचा कंटाळा येतो. विशेषतः Paris सारखी शहरे इतिहास दाखवून Tourism वर चिक्कार पैसे कमवत असतात . इतिहास हा शहरी अर्थव्यवस्थेत पैसा कमावायचे साधन आहे. ज्या समाजात सध्या काही फार घडत नाही त्या समाजाला इतिहासाची आणि महापुरुषांची फार गरज लागते. त्यांचे पुतळे ,वाडे आणि दंतकथा लागतात . मग Tourist येतात आणि शहरातली बेकार मुले गाईड बनून पैसे कमवू शकतात. शहरात एक देवूळ आणि एक महाल असेल तर पाचशे लोकांचे पोट वर्षभर भरते . पुण्यात आणि Paris मध्ये हे दोन्ही चिक्कार आहे . त्यामुळे मला ह्या दोन्ही शहरांच्या वर्तमानात जास्त रस आहे . भूतकाळात नाही.आणि आत्ताच्या काळात ह्या दोन्ही शहरातील मूळ रहिवाश्यांचा वर्तमान मजेशीरपणे गडबडलेला आहे. 

मी जे शहर सोडून गेलो तेच शहर गाठायला छोट्या गावातून हजारो लोक येतात . मी पुणे सोडताना पुण्याच्या आकर्षणाने छोट्या गावातली माणसे अभिमानाने आणि समाधानाने पुण्यात येवून राहातात याची मला मौज वाटते . आपण जे शहर सोडून पळतो ते इतर कुणालातरी अधिरतेने हवे आहे . सध्या महाराष्ट्रातील छोट्या गावातील श्रीमंत कुटुंबांमध्ये पुणेकर होणे हि एक सन्मानाची बाब आहे . मला त्याचे हसायला येत नाही पण मौज वाटत राहाते. आता ह्यांची पुढची पिढी ह्यांना शिव्या घालत पुणे सोडणार आणि हे लोक हात चोळत टेकड्यांवर फिरत बसणार . मी आता मुंबईत आहे . मी काही वर्षांनी मुंबई सोडून भलतीकडेच कुठेतरी जाणार. वेगळ्याच जगात वेगळ्या शहरात वेगळ्या भाषेत विरून हरवून जाणार . हे रक्ताभिसरण फार नाट्यमय आहे . शहरात सगळ तात्पुरत आहे . भाषा , चालीरीती , इमारती सगळा काही तात्पुरत. आणि तेच जगण्यासाठी फार आश्वासक आणि पोषक आहे हे आपल्या लक्षातच येत नाही .आपल्या भारतीय समाजाला सगळा काही कायमच हव असत . म्हणून मग अनेक लोक शहरांना घाबरून कोकणात वगरे आडगावी जमिनी घेऊन घर उभारतात आणि चुकीच्या वयात भलतीकडे जाऊन शेतीबीती करत बसतात. 

आता नीट विचार केल्यावर असाच वाटतंय मला कि शहरात जन्मलो आणि राहिलो हे बरच झालं . पुढे काय होईल आणि त्याप्रमाणे कशी मते बदलतील ते आत्ता तरी सांगता येत नाही. पण शहरी जीवन सोडून मी नक्कीच शांतता आणि हिरवाईच्या शोधत कुठेतरी जाऊन बसणार नाही हे नक्की. मी प्राणीच तसा नाही.

 

Kundalkar@gmail.com

अपेयपान . ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग १ ते ४ .

 

अपेयपान भाग  १

आयुष्यामध्ये निघून गेलेल्या वेळाइतके रोमांचकारी आणि पोकळ काहीही नाही . आठवणींचे चाळे करणे हा शुद्ध बौद्धिक दिवाळखोरपणा आहे ह्या विचारात माझी अनेक वर्षे गेली . मी भूतकाळाकडे साशंकतेने पाहणारा माणूस आहे . कारण भूतकाळात वेळ साचून राहिलेला , अप्रवाही आणि दुर्गंधी येणाऱ्या चिकट पदार्थासारखा असतो . मानवी मनाला भूतकाळाकडे बघण्याची चिकित्सक वृत्ती जोपासायची सवय नसते . भूतकाळ हि त्याच्यासाठी  एकप्रकारे सुटका असते . पटकन बाहेर जाऊन गुपचूप ओढून आलेली एक सिगरेट.  स्मृती ( memory ) आणि स्मरणरंजन ( nostalgia ) ह्यातला फरक ना आपल्याला घरी शिकवला जात ना दारी . आणि त्यामुळे  आपण आठवणी काढतो आणि भूतकाळात रमतो त्यातून नवे मिळवत काहीच नाही , तर स्मरणरंजनाच्या चिखलात काही काळ लोळत पडून  बाहेर येतो . महाराष्ट्रात  आपल्याला  नुकते आवडलेले  चार सिनेमे , दोन नाटके , तीन पुस्तके ह्यांचे विषय पहा . ते आपल्याला असेच काही काळ त्या चिखलात लोळून यायला मदत करतात . आणि म्हणूनच आपल्या साजऱ्या, गब्दुल  मराठी मनाला ते आवडतात . कारण आपण  स्वतः फार काही करायला नको . भूतकाळ आपला भरजरी होता हे एकदा स्वतः ला समजावून आपला वेळ रविवारच्या  पुरवण्या वाचत संपवला कि आपण सोमवारी पाट्या टाकायला मोकळे .

महाराष्ट्रात राहणाऱ्या मराठी माणसाची स्मृती एकवेळ सोपी, नटवी आणि चावट असते . पण महाराष्ट्र सोडून परदेशात स्थायिक झालेल्या वयस्कर माणसाची स्मृती हि विनोदी वेड्या म्हातारीसारखी भेसूर  असते . त्यांना जो महाराष्ट्र आज आहे असे वाटत असते , तो महाराष्ट्र स्मृतीपूर्व काळातला असतो .  एकोणीसशे साठ सत्तर वगरे सालातला .  महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ वगरे जो काही होता असे म्हणतात त्यातला .  अश्या माणसांची पोटची मुलेच त्यांना ताळ्यावर आणायला सक्षम असतात हे एक बरे . त्या मुलाना काहीच माहिती नसते . कारण ती  त्यांचा स्वत चा  काळ विणत योग्य दिशेने वर्तमानात जगात असतात . विस्मृती आणि अज्ञान हा जुन्या सत्तेच्या आणि जुनाट काळाच्या विरोधातला  एक रामबाण उपायच नसतो का ?

भारतीय लेखिका दुर्गा भागवत आणि इरावती कर्वे , लेखक महेश एलकुंचवार आणि  अमिताव घोष , तुर्की लेखक ओरहान पामुक तसेच फ्रेंच लेखक मिशेल हुलबेक  ह्यांच्या साहित्यामुळे मी फार सतर्कतेने  भूतकाळाकडे बघायला आयुष्यात सावकाशपणे  शिकलो. उशीराच शिकलो कारण मी काही कुठे आकाशातून पडलो नव्हतो . पुण्यातल्या सदाशिव पेठेत , महाराष्ट्राच्या  आठवणींच्या कारखान्यातला जन्म माझा . उशीर लागणारच . पण उशिरा का होईना , आठवणींचा गुलाम होण्याऐवजी त्या आठवणींमधून काळाची तार्किक सुसंगती लावायचा प्रयत्न करायला लागलो  . कारण मी फार साधा आणि चुका करत शिकणारा माणूस आहे . मला माझा वर्तमान फार आकर्षक वाटतो , कारण काळाच्या ज्या तुकड्यात मी माणूस म्हणून वाढलो , शिकलो मोठा झालो तो काळाचा तुकडा अतिशय नाट्यमय , प्रवाही आणि गजबजलेला आहे . मी १९७६ साली पुण्यात जन्मलो ते शहर आज काळाने गिळून टाकले आहे आणि त्याची त्वचा सुकवण्यासाठी खिडकीबाहेर वाळत टाकली आहे . मी ऐकलेली गाणी , मी वाचलेली पुस्तके , मी फार महत्वाचे मानलेले महान लोक ह्यापैकी काही म्हणून मला आज जगायला पुरे पडत नाहीये . ह्याचे कारण मी ज्या काळात मोठा  झालो तो नव्वोदोत्तरीचा काळ हे आहे  . १९९२ पासून आजपर्यंतचा . वेगवान , क्रूर , हसरा आणि मायावी काळ . आपल्या सर्व भारतीय समाजाची स्मृती ढवळून काढणारा आणि आपल्याला झटके देवून जागे करणारया ह्या काळाचे कधीतरी पुनरावलोकन करायला हवे .

आपल्याला कळायला लागते , भान येते ते नक्की कधी ? माझ्या समजुतीप्रमाणे आठवण यायचे वय तयार झाले कि आपल्याला जगाचे भान यायला सुरुवात होते . त्याचा संबंध शारीरिक परीपक्वतेशी असतो . आपण वयात येत जातो तसे पहिल्यांदा आपले जगाशी काहीतरी देणेघेणे सुरू होते . आपले स्वतः चे . कुटुंब , पालक ह्यांच्या पलीकडचे . भारतीय समाजात ह्या वयात मुले माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करायच्या बेतात आलेली असतात . माझेही तसेच होते. मी शरीरीकतेने सतर्क आणि उत्सुक झालो तेव्हा नुकताच ‘कयामत से कयामत तक’ हा तरुण जाणीवेचा सिनेमा प्रदर्शित झाला होता. चित्रपटाचा आठवणीने पिढीची वर्गवारी करणे भारतात सोपे जाते म्हणून  हा उल्लेख .

माझी पुण्यातली मराठी माध्यमाची फक्त मुलांची शाळा  भावेस्कूल हे माझे सुरक्षित , आनंदी अभयारण्य होते . शाळा संपली १९९२ साली आणि मी जगामध्ये असुरीक्षतेत लोटला गेलो असे म्हणता येईल . ह्याचे कारण माझ्या  आईवडिलांना तोपर्यंतच माझ्यासाठी निर्णय घेता येत होते. त्यापुढच्या वाटचालीचे निर्णय माझे मलाच घेणे भाग होते कारण ते दोघे महाविद्यालयात शिकलेच नव्हते . मी जे म्हणीन त्याला संपूर्ण पाठींबा द्यायचा असे त्यांनी ठरवले होते पण  निर्णय घ्यायची जबाबदारी माझी होती . शाळा संपली नेमकी त्याच वर्षी बाबरी मशीद पडली आणि पहिली अनामिक  सामाजिक भीती माझ्या पोटात उगम पावली . विध्वंस आणि दंगलीमधून तयार झालेली भीती .  तोपर्यंत आम्हा मुलांना  कुणालाच आडनावावरून जात  ओळखता येत नव्हती . बाबरी माशिदिनंतर आणि मंडल आयोगाच्या अंमलबजावणी  नंतर आम्ही अड्नावांकडे लक्ष्य द्यायला शिकलो. ह्या सगळ्याच्या  आगेमागेच बर्लिनची भिंत पडली , सोविएत साम्राज्य संपले , राजीव गांधीची हत्या झाली . आम्ही शाळेतल्या शिक्षकांच्या आग्रहाने रोजचे पेपर वाचात होतो त्यातले अंधुकसे काही कळायला लागले आणि हे जाणवायला लागले कि आपला ह्या सगळ्याशी फार थेट संबंध येणार आहे . तोपर्यंत आमच्या आयुष्यात आणि पुणे शहरात काही म्हणजे काहीही वाकडे घडलेच न्हवते . पानशेतचा पूर आणि जोशी अभ्यंकर खून खटला हि आमच्या शहराच्या वेदनांची  जुनी ग्रामदैवते होती . पण  त्यानंतर सगळे फार झपाट्याने बदलू लागले . शाळा संपताच आजूबाजूचे सर्वजण computer च्या क्लास ला जाऊ लागले. आणि चादरीच्या आकाराच्या floppy घेऊन फिरू लागले.

ह्या काळापासून आजपर्यंत स्वतःचे निर्णय घेत पुढे जात राहणे  आणि काम करत राहणे हा माझ्यासाठी आयुष्याचा मोठा भाग राहिलेला आहे. ज्या काळात हे घडले त्या काळापासून पुढची पंचवीस वर्षे अर्थकारण , विज्ञान , तंत्रज्ञान आणि समाजकारण ह्याची घडी विस्कळीत होवून मोठी उलथापालथ होणार आहे ह्याची आम्हाला त्या काळात कल्पना नव्हती . माणसाचे जगणे आणि माणसाच्या आठवणी ह्यावर पुढील काळात होणार्या आर्थिक आणि तांत्रिक घडामोडींचा सखोल परिणाम होणार होता आणि पाच पाच वर्षांच्या काळात नवनव्या  गोष्टी निर्माण होवून नाहीश्या होणार होत्या. आज  चांगले वाटेल ते उद्याच अनावश्यक  वाटू लागणार होते  आणि  आमचे सगळे पुढचे महिने आणि वर्षे आपल्या जुन्या मूल्यांकडे जमेल तसे लक्ष्य देत , नवी मूल्ये वेगाने आत्मसात करण्यात जाणार होती . वेगवान आणि भन्नाट . ह्या सगळ्यात जर कशावर अंतस्थ परिणाम  होणार होता तर तो आमच्या मेंदूतल्या आठवणी तयार करण्याच्या  कारखान्यावर .

मी या लेखमालेत यापुढे ह्या विचित्र वेगवान झगमगीत आणि वाह्यात आठवणीनंविषयी  लिहिणार आहे . ह्या सदरामध्ये . इथे सुरुवातीला मी  काय लिहिले होते ते मी पूर्ण विसरून जाईस्तोवर .

 

10489623_10152207016792267_8148827493166830975_n

सचिन कुंडलकर .

 

अपेयपान भाग २

गेल्या अनेक वर्षात माझ्यासोबत जर काही सातत्याने  राहिले असेल तर विविध जागा आणि व्यक्ती ह्यांच्यासंदर्भात मला वाटत असलेला न्यूनगंड.Inferiority complex . आपल्यात इतरांपेक्षा काहीतरी कमी आहे ,आपण  ह्या नव्या वातावरणात रुळून जायला कमअस्सल किंवा अपात्र आहोत   ही भावना . ही न्यूनगंडाची भावना मला मी मोठा होत असताना सतत बदलत राहणाऱ्या माझ्या आजूबाजूच्या वातावरणाने दिली . जग फार वेगाने बदलतेय असं आपल्याला जो अनुभव येत राहिला, अनेक वस्तू,गोष्टी, शहरे नव्या स्वरुपात आली तो हा काळ. आर्थिक उदारीकरणाच्या परिणामांचा आणि digital technology ने आपले आयुष्य व्यापण्याचा. ह्या काळाने मला दिलेली मोलाची भेट म्हणजे सततचा न्यूनगंड .माझ्या मध्यमवर्गीय जडणघडणीमुळे तो वृद्धिंगत झाला आणि मला ह्या भावनेमुळे सतत सतर्क,जागे राहावे लागले .माझी परिस्थिती बदलण्यासाठी प्रयत्न करावे लागत राहिले.

माझी ही कहाणी इतर चार चौघांपेक्षा वेगळी नाही. तुम्हा सर्वांसार्खीच आहे. आपण सगळ्यांनी,ज्यांनी ज्यांनी सुरक्षितता सोडून बाहेर पडून काही करण्याचा ह्या काळात प्रयत्न केला आहे त्या सगळ्यांना ह्या न्यूनगंडाने साथ दिली आहे . गाव सोडून शहरात येणार्यांना . छोटी शहरे सोडून मोठ्या शहरात जाणार्यांना.आपल्या कुटुंबापेक्षा वेगळे काही कामाचे मार्ग शोधणार्यांना .

आपण साध्या मराठी माध्यमाच्या शाळेत शिकलो, आपल्याला इंग्लिश बोलता येत नाही हि माझी  पहिली मोठी घाबरवणारी  भावना . आपले कपडे कॉलेजमधील इतर मुलांइतके चांगले नसतात हि  दुसरी एक भावना.आपण मुंबईत गेलो कि ह्या मोठ्या शहराच्या वेगवान आणि अतर्क्य चालीरीती आपल्याला कधी कळत नाहीत हि एक पूर्वीची जुनी भावना . आपल्यावर कुणी प्रेम करत नाही कारण आपण जगाला हवे तसे सुंदर दिसत नसू, आपल्यात दुसर्यावर छाप पाडण्याची कोणतीही कला नाही ही भावना . आता आठवले तर मौज वाटेल अश्या ह्या असंख्य भावनांच्या जंजाळात मी खूप वर्षे राहिलो आणि त्यांच्याशी झगडण्याची उर्जा इथून तिथून झगडत मिळवत राहिलो . इथून तिथून म्हणजे खूप सारी पुस्तके वाचून आणि सिनेमा पाहून.मला हिंदी सिनेमाने मोठे होताना अपरिमित उर्जा आणि आत्मविश्वास पुरवला. नौव्वदीच्या दशकातला साधा मनोरंजक सिनेमा. श्रीदेवी विरुद्ध माधुरी ह्या काळातला .सगळी खानबाळे मिसरूडात होती त्या वेळी आणि सनीच्या  “धायी किलोका हाथ” ला टाळ्या मिळत तो सिनेमा . हिंदी सिनेमाने मला प्रेम करायला, रागवायला, जमलेच तर मनातल्या मनात बदलाबिदला घ्यायला, प्रेमभंग झाला तर कसे रडायचे ह्याला, तात्पुरते का होईना तयार केले. तो नसता तर मी कुठून माझ्या सैरभैर मनाला बळ पुरवले असते ते मला माहित नाही .माझ्या मनात कुटुंब ,शाळा आणि शहर सोडून जाताना जी भीती आणि असुरक्षितता होती, ती दूर केली फक्त हिंदी सिनेमाने आणि असंख्य पुस्तकांनी ,पर्यायाने ती लिहिणाऱ्या लेखकांनी .मराठी लेखक आणि त्यानंतर अपरिमित कष्ट करून इंग्लिश वाचता यायला लागल्यावर वाचलेले जगभरातले सर्व जुने, नवे लेखक.

वीस वर्षापूर्वी मला इंग्लिशमध्ये दोन वाक्ये सरळ बोलता येत नसत. चमचे वापरून नीट खाता येत नसे आणि साधी इंग्लिश पुस्तके वाचताना मोठी डिक्शनरी सोबत घेऊन सतत त्यात बघावे लागे. एकेक पुस्तक वाचायला महिना महिना लागत असे . फ्लोबेर ह्या लेखकाची ‘मादाम बोवारी’ ही कादंबरी मी बारावीत धाडस करून वाचायला घेतली तेव्हा मी डिक्शनरी बघून बघून रडकुंडीला आलो होतो.ह्या सगळ्यातून तयार होणारया न्यूनगंडाने मला ढकलत सावकाशपणे पुढे नेले.पुढे मी न घाबरता जगभर अनोळखी ठिकाणी प्रवास केले, फ्रेंच भाषा शिकलो ,स्वयपाक करायला शिकलो  सिनेमा शिकलो, तो बनवायलाही शिकलो, चांगल्या संगीताचा, चांगल्या दृष्यकलेचा आस्वाद घ्यायला शिकलो,परक्या लोकांना न घाबरता आपलेसे करायला शिकलो हे सगळे करताना मला प्रत्येक टप्प्यावर सातत्याने दुय्यम आणि कमअस्सल वाटतच रहीले कारण माझ्यासमोर सतत त्या त्या क्षेत्रातली मोठी हुशार आणि ताकदवान माणसे ,समाजात फोफावणारी आणि प्रदर्शित केली जाणारी श्रीमंती, वेगाने बदलणारे तंत्रज्ञान ,न हाताळता येणारी यंत्रे येतच राहिली. काही शिकले तर नवीन काहीतरी  पुढे उभे येऊन थांबे .कधी काही स्थिर म्हणून राहिले नाही. आता आपण कुठेतरी पोचलो आहोत जिथे सर्वात सक्षम आणि ताकदवान आपणच आहोत असे कधीही झाले नाही .आपल्याला ज्ञान मिळाले आहे आणि आता त्या ज्ञानाने आपल्याला आत्मविश्वासाचे स्थैर्य लाभेल हि भावनाच ह्या काळाने येऊ दिली नाही.

मला संपूर्ण आत्मविश्वास कि काय म्हणतात तो कधीहि नव्हता आणि आजही तो माझ्यापाशी बरेचवेळा नसतो हे माझे फार चांगले नशीब आहे .

मला आज असे लक्षात आले आहे कि मला सतत सोबतीला असणारा हा न्यूनगंड माझ्यासाठी आजपर्यंत फार मोठे वरदान ठरला . त्यामुळे मी शिकत  राहिलो, धडपडत राहिलो आणि काळाशी जुळवून घेत राहिलो .जुन्या अडचणी पार केल्यावर नव्या तयार होत गेल्या आणि त्या सोडवण्याचा प्रयत्न केल्याने मला सतर्क राहता आले. मुख्य म्हणजे जमेल तसे काम करत राहण्यावर माझा विश्वास कायम राहिला आणि सर्व बाबतीत perfect  होण्याच्या शापातून मला मुक्तता मिळाली . Perfectionism is the death of many simple pleasures of life .

मी आज त्या न्यूनगंडाचे आभार मानतो . शिवाय त्या सर्व माणसांचे ज्यांनी आयुष्यात विवीध टप्प्यांवर माझी ती दुय्यम असण्याची भावना प्रबळ केली . त्यात ओळखीचे अनेक मोठे फिल्मस्टार्स आले, मोठे यशस्वी श्रीमंत लोक आले , मोठमोठे लेखक , मोठे fashion designers आले आणि जगातली मोठी चकचकीत वेगवान शहरे आली. Paris सारखे वाह्यात आणि हुशार शहर माझ्या वाट्याला फार तरुणपणी आले. आणि मला त्या शहराने गुदगुल्या करकरून त्या वेळी बेजार केले.  मराठी शाळा सोडून BMCC कॉलेज मध्ये गेल्यावर फटाफटा इंग्लिश बोलणारी मुले आली, कॉलेजमध्ये कार आणि ड्रायव्हर घेऊन येणारी आणि सोळाव्या वर्षीच अप्रतिम fashion sense असणारी नमिता मेहता नावाची हुशार मुलगी आली. मला अजुनी हॉटेलात नीट खेकडा खाता येत नाही म्हणून माझ्यावर हसणारे अनेक मित्र आले. पृथ्वी थेटर ला पहिल्यांदा गेल्यावर हिंदी इंग्लिश रंगभूमीवर काम करणारे smart रंगकर्मीज आले ,आणि मी सारखी माझ्या मोठ्या कमरेची pant वर ओढत फिरतो तेव्हा हळूच मला हसणारे लोक आले .सगळेच आले. सतत बदलायची आणि आहोत त्यापेक्षा नवनवे काहीतरी शिकायची एक शीस्त ह्या वातावरणाने मला आपोआप लागली.

मला काही गोष्टी अजुनी जमत नाहीत . नीट गोल पोळी नेहमीच लाटता येत नाही .Labyrinth ह्या  शब्दाचा अर्थ नुकताच कळलाय पण तो नीट म्हणता येत नाही. फ्रेंच अस्खलित बोलता येते पण नीट लिहीत येत नाही. अजूनही टीप नक्की किती द्यायची ते कळतच नाही. इंग्लिश सिनेमात अनेक वेळा काय बोलतात ते कळत नाही, जरा धडधडीत मोठ्याने बोला हो असे वाटते आणि कुणाला किती वाजता फोन करावा आणि करू नये ह्याची शहरी सभ्यतेची गणिते कळत नाहीत (जगातील प्रत्येक शहरात ह्याची वेगळी आखणी आहे) आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे ते game of thrones ही जी काय महान आणि must कलाकृती आहे ती मी अजुनी पाहिलेली नाही. म्हणजे तर मी पुण्यामुंबईत जगायला लायकच नाही . कारण लहान पोरेसोरे उठून हल्ली फक्त त्यावरच बोलत बसतात. आणि तेव्हा तुम्ही कितीही पुस्तके वाचून टिकोजीराव झाले असाल तरी त्यांच्यापुढे तुम्ही अगदी कापूसबोळा ठरता.

ह्या सगळ्यामुळे मी सारखं ओशाळून बसतो आणि आता जरा नीट काही चार गोष्टी शिकून घेऊया  असे मनाला बाजावत राहतो .

सचिन कुंडलकर .

 

IMG_1709

 

अपेयपान   भाग ३

गेल्या आठवड्यात मुंबईतील सुप्रसिद्ध रिदम हाउस हे जुने आणि महत्वाचे संगीताचे केंद्र बंद होणार अश्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या तेव्हापासून प्रत्येक संगीतप्रेमी माणूस हळहळत आहे.प्रत्येकाला वाटते आहे कि इतके जुने आणि चांगले दुकान बंद व्हायला नको .रिदम हाउस हे नुसते कॅसेट्स आणि सी. डी ज विकत घेण्याचे दुकान नव्हते, तर त्या दुकानामुळे तीन चार पिढ्यांना जगभरातले उत्तम संगीत ऐकण्याची आणि संगीताचा संग्रह करण्याची सवय लागली. माझ्या अनेक मोलाच्या आठवणी काळाघोडा भागातील ह्या दुकानाशी जोडल्या गेल्या आहेत .मी एकदा शेवटची भेट म्हणून तिथे पुढील आठवड्यात जायचे ठरवले आहे. एवढे मोठे आणि महत्वाचे दुकान बंद करण्यामागचे कारण मालकांना एका पत्रकाराने विचारले असता, मालक त्याला व्यवहारी मनाने म्हणाले कि तुम्हाला वाईट वाटणे हे  साहजिक आहे पण वाईट वाटण्याने हे दुकान चालणार नाही . लोक आता पूर्वीसारखे इथे येत नाहीत . संगीत विकत घेत नाहीत .ते इंटरनेटवरून मोफत डाउनलोड करतात . आम्ही वेगवेगळ्या प्रकारे तग धरायचा प्रयत्न गेली चार वर्षे करत आलो पण आता आंम्हाला ह्या नव्या काळात टिकून राहणे आता शक्य नाही.

गेल्या काही वर्षातला आपल्या देशातला  हा एक ठळक अनुभव. चांगली पुस्तकांची दुकाने आणि चांगली म्युझिक स्टोअर्स बंद होणे .आपण लहानपणी जिथून पुस्तके,संगीत ,कॉमिक्स आपल्या पहिल्या रंगपेट्या घेतल्या त्या सर्व जागा एकामागून एक नाहीश्या होत जाणे. प्रत्येक वेळी एक पुस्तकाचे ओळखीचे दुकान बंद झाले , एक music store नाहीसे झाले कि मला खूप वाईट वाटत राही. मी त्याच्या आठवणी काढत राही , फेसबुकवर त्याचे जुने फोटो टाकत बसे. आपले आवडते जुने इराणी restaurant गेल्या वेळी होते , आज अचानक पहातो तर नाही, तिथे कहीतरि वेगळेच उभे राहिलेय . ते चीनी आजी आजोबा प्रेमाने चीनी जेवणाचे हॉटेल चालवत होते , ते सगळे आवरून कुठे गेले ? मी लहानपणी असंख्य कॉमिक्स , आणि चांदोबाचे अंक ज्यांच्याकडून घ्यायचो ते दाते काकांचे अलका टोकिजसमोरचे दुकान आता उदास होवून बंदच का असते ? आपल्याला ताजे पाव आणि नानकटाई बनवून देणारी ती जुनी बेकरी बंद झालेली आपल्याला कळलेच नाही. घराजवळची पिठाची गिरणी जाऊन तिथे हे काय आले आहे ?

हळूहळू मला सवय लागली . आपल्या मनातले आणि आपल्या आठवणीतले शहर नष्ट होत जाण्याकडे बघायची सवय . मी पुस्तकांबाबत फार हळवा आहे . त्यामुळे पुस्तकांची दुकाने गेल्याचे आणि तीथे मोबाइलची दुकाने आल्याचे  काळे डाग माझ्यावर खूप वेळ राहत. नंतर काही चांगले पहिले , कुणी काही चांगली जागा नव्याने तयार केली कि असे वाटे कि हे सगळे टिकून राहो . कारण सध्या सगळे फार वेगाने वितळून जाते . पण काळ हि गोष्ट आतल्या गाठीची आणि काळाची पावले ओळखण्याची कला आपल्या रोमांटिक मराठी मनाला अजिबातच नाही. मला अनेक वेळा काही कळेना होई . हे सगळे होते आहे त्यासाठी माणूस म्हणून मी काय केले पाहिजे ? ह्या चांगल्या जागा , उत्तम जुनी दुकाने , महत्वाच्या संस्था बंद पडू नयेत , विकल्या जाऊ नयेत म्हणून मी काय करावे ?

रिदम हाउस च्या मालकाची मुलाखत वाचली आणि मला शांत साक्षात्कार झाला.आपण ज्या जागा बंद पडल्या त्या जागा पहायला, तिथून पुस्तके आणायला,त्या लोकांना भेटायला गेल्या काही वर्षात किती वेळा गेलो ? खूपच कमी. बंद पडल्याची बातमी आली नसती तर अजून वर्षभर तरी मी तिथे पावूल टाकले नसते. मी पण सध्या बिनधास्त इंटरनेट वरून पुस्तके ऑर्डर करतो ,संगीत डाऊनलोड करतो. एका जागी मिळते म्हणून सुपर मार्केटमधून सामान आणतो .मग मला बरे वाटावे आणि माझ्या बालपणीच्या आठवणी जशाच्या तश्या टिकून राहाव्यात म्हणून भुकेकंगाल राहून माझ्या छोट्या जुन्या जगातील सारी माणसे,  पुस्तकविक्रेते , जुनी हॉटेले चालवणारे मालक,  जुने शेंगदाणे विक्रेते , जुनी भाजीवाली बाई ,जुन्या इमारतींचे पेठांमधील वाड्यांचे मालक रोज संध्याकाळी रंगसफेती करून , दिवाबत्ती करून , साजशृंगार करून माझी वाट पाहत बसणार आहेत कि काय?  कि कधीतरी हा बाजीराव उगवेल तेव्हा त्याला सगळे जसेच्या तसे सगळे मिळावे . कारण मी इतका हळवा मराठी जीव . मला जरा काही बदललेले चालत नाही .ह्या सगळ्यात माझी साधी जबाबदारी हि होती कि मी नेहमी जाऊन त्या दुकानांमधून पुस्तके , संगीत,चित्रे विकत घ्यायला हवी होती . मी माझ्या शाळेतल्या  शिक्षकांना अधेमध्ये जाऊन भेटायला हवे होते , मी आणि माझ्या कुटुंबाने जुन्या चांगल्या ठिकाणांचा , वस्तूंचा वापर करणे , त्यांचा आस्वाद घेणे थांबवायला नको होते. मी माझा भूतकाळ नीट जपून ठेवायला हवा होता . जुन्या इमारतींच्या रुपात , जुन्या संगीताच्या, चांगल्या साहित्याच्या , जुन्या कलाकृतीच्या रुपात . सणवार आणि गणेशोत्सवाचा गोंगाट हे सोडून मराठी माणूस काहीहि जतन करू शकलेला नाही .चांगले काही जपून पुढच्या पिढ्यांना दाखवण्यासाठी जिवंत ठेवावे हि गरजच मला कधी वाटली नाही .मग मला वाटणारी हळहळ किती फालतू आणि बिनकामाची आहे? माझ्यासारख्या माणसाला त्याची मातृभाषा कमी बोलली जाते म्हणूनही वाईट वाटण्याचा अजिबात हक्क नाही . कारण मी त्या भाषेसाठी काही केलेलं नाही . मी माझ्या भाषेत लिहित नाही,माझी मुले त्या भाषेत शिकत नाहीत . मग उगाच फेसबुकवर चकाट्या पिटायला वेळ आहे म्हनून भाषेचा अभिमान बाळगला तर ह्याने  भाषा टिकणार नाही  आपण ह्यापुढे ज्या पद्धतीने पैसे खर्च करू , त्या पद्धतीने आपली शहरे आकार घेत राहाणार. पैश्यापलीकडच्या गोष्टी स्पर्शाने आणि काळजीने जतन होत राहणार . बाकी सगळे निघून जाणार. मग काय टिकवायचे आणि काय जाऊ द्यायचे हि माझी जबाबदारी आहे

 

झेपेनसे झाले कि माणसे गाशा गुंडाळतात . ज्या वेगाने लोकसंख्या वाढली शहरे वाढली ,माणसांच्या आवडीनिवडी बदलल्या ,जगण्याचा वेग वाढला ,इंटरनेट आले त्या वेगाने जुने सारे काही नष्ट होण्याचा वेग वाढणे हे अपरिहार्य होते . कारण आपण काळापुढे मान तुकवलेले जीव आहोत . आपले चांगले झाले तर देवाने केलेले असते आणि वाईट घडले कि आपले सरकार जबाबदार असते ह्या ब्रिटीशकालीन गुलामी भावनेचे आपण भारतीय लोक. आपण एक व्यक्ती आणि नागरिक म्हणून  अतिशय घाबरट आणि पुचाट असतो . साहित्य संमेलने , मोर्चे , मिरवणुका , लग्न, सणवार असल्या झुंडीच्या ठिकाणी फक्त आपण चेकाळतो .आपल्याला आपल्या जगण्याची वैयक्तिक जबादारी नसते आणि कुणी दिली तरी ती घ्यायची नसते . त्यामुळे काळाचा वरवंटा फिरून आपले जुने जग नष्ट होणे हीच आपली बहुतांशी वेळा लायकी असते . आणि तसेच आपल्या देशात गेल्या वीस पंचवीस वर्षात वेगाने घडले आणि आपण आपली जुनी शहरे कणाकणाने नष्ट होताना आपण पाहत आलो.

ह्याच सगळ्याची दुसरी बाजू हि सुद्धा.अगदी ताजी.संजय दत्त आणि सलमान खानला रोज सकाळी पेपर वाचून शिव्या देताना आपण हे विसरलो आहोत कि त्या नटांना आपणच गरजेपेक्षा जास्त मोठे करून ठेवले आहे. आपण  त्यांच्यावर पैसे उधळले आहेत.आपण जबाबदार आहोत. जे चालू आहे त्या सगळ्याला. सरकार नाही आणि नशीब तर त्याहून नाही .आपण थेट जबाबदार आहोत. आपले निर्णय ,आपले पैसे खर्च करण्याचे मार्ग आणि आपल्या कृतींनी काळ आकार घेत राहतो आहे.

सचिन कुंडलकर .

अपेयपान  भाग  ४

 

वेश्या, गुंड आणि ठेवलेल्या बायका ह्या तीन शब्दांबद्दल मला वाढत्या वयात एक न संपणारी आसक्ती होती . कारण मी ज्या वातावरणात वाढलो तिथे ह्या तीनही शब्दांचे अर्थ माहित असूनहि, त्याचे प्रत्यक्ष क्रियेत रुपांतर करणाऱ्या व्यक्ती मी कधी पहिल्या नव्हत्या. हिजडा हा अजून एक शब्द होता पण मी रस्त्यावर पुरेसे हिजडे पहिले होते . रिक्षाने इथेतिथे जाताना सिग्नलला ते येऊन गाणी म्हणत आणि माझे गाल कुस्करून आईकडून दोन पाच रुपये नेत. तेही शुद्ध मराठीत बोलून .आमच्या इथला एक हिजडा तर चक्क “हृदयी वसंत फुलताना प्रेमात रंग यावे” हे  गाणे म्हणत असे . आमच्या शाळेत आम्ही ‘हिजडा असणे’ म्हणजे नक्की काय यावर तासन तास चर्चा करुन स्वतःच्या गोंधळात भर पाडली होती . पण वेश्या, गुंड आणि ठेवलेली बाई ह्यांची काही केल्या भेट घडत नव्हती .

हिंदी सिनेमामध्ये वरील कामे करणाऱ्या तीनही व्यक्ती सतत भेटत. पण आपल्या आजूबाजूला असे कुणी का नाही? किती प्रश्न विचारायचे होते मला. का करता ? कसे करता ? कसे वाटते ?  मी तेव्हा अनिल अवचट ह्यांची पुस्तके वाचून फार भारावून गेलो होतो आणि  फार प्रश्न विचारणारा मुलगा बनू लागलो होतो . कारण तेव्हा आमच्याकडे माहिती मिळवायला गूगल नव्हते. माझ्या एका आजीला मी एकदा भर चैत्रगौरीच्या हळदीकुंकवात ,” आजी , आईला कावळा  शिवलाय म्हणजे काय झाले आहे? असे मोठ्यांदा विचारून तिच्या तोंडाला फेस आणला होता. कारण त्या दिवशी आई बाजूला बसून होती आणि कशालाही शिवत नव्हती.

आमच्या समोरचे ज्ञानेश्वरकाका गुंड आहेत असे घरात बोललेले मला कानावर पडे . पण ते माझ्याशी फार प्रेमाने वागत स,तत टापटीप कपड्यात असत आणि त्यांच्या पानाच्या टपरीसमोरून गेले कि ते मला नेहमी लवंग वेलदोडे खायला देत. ते गुंड असतील ह्यावर माझा विश्वास बसत नसे. पण ते खरच होते म्हणे. त्यांनी दोन खून पचवले होते. आणि असा माणूस आपल्याला लवंग वेलदोडे देतो ह्याचे मला फार भारी वाटे. पण तरीही माझ्यासाठी  ते गुंड नव्हते . खरा गुंड म्हणजे तेजाब मधल्या अनिल कपूर सारखा .ज्ञानेश्वर काकांच्या हाताखाली काम करत असणार असे अनिल कपूर सारखे लोक . त्यांच्यात माझी उठबस,जमल्यास थोडे लवंग वेलदोडे – चहा गप्पा असे काही होतच नव्हते. फार रटाळ सपक बालपण चालूच होते.

वेश्या मला पहिल्यांदा  दिसल्या त्या लक्ष्मी रस्त्यावर आईसोबत कापडखरेदीला गेलो तेव्हा . सिटीपोस्टाचा चौक लागला कि आमच्या शहराच्या हवेतले रंग आणि वास बदलू लागत . पाच मिनिटावर असणार्या आमच्या सदाशिवपेठेपेक्षा पूर्ण वेगळे. गजरेवाले , भेळवाले , अत्तरे विकणारी दुकाने , त्या तसल्या फिल्म दाखवणारे श्रीकृष्ण टाकीज , उकडलेली अंडी विकणारे फेरीवाले.तो भाग जवळ येऊ लागला कि आई माझा हात घट्ट धरून ठेवी आणि त्या भागातून झपझप चालत असे .तिथे त्या उभ्या असत . रस्त्याच्या दुतर्फा .तोंड भडक रंगवलेल्या.आत बुधवार पेठेत त्यांची मोठी वस्ती होती . मी आई पुढे खेचून नेत असताना मागे वळून त्यांच्याकडे पाहत राही .मला फार भेसूर आणि भयंकर काहीतरी वाटत असे.

मी विचारलेल्या कोण्याही प्रश्नाला उत्तर देणे माझी आई टाळत नसे. मला कसलाही संकोच वाटू नये ह्याची ती काळजी घेत असे. त्या बायका आहेत म्हणून आज शहरातील आमच्यासारख्या बायांची आयुष्य सुखरूप आहेत. त्या नसत्या तर विचार कर , पुरुषांच्या भुका त्यांनी आमच्यासारख्या बायकांवर भागवायला सुरुवात केली असती . तिने मला सगळे शांतपणे आणि स्पष्ट सांगितले. त्या बायका फार दुर्दैवी असतात .त्या खऱ्या देवासारख्या आहेत. आई शांतपणे म्हणाली . मीरा नायरचा ‘सलाम बॉम्बे’ हा सिनेमा मी आणि आईने TV वर एकत्र पहिला. त्यानंतर काही वर्षांनी सुमित्रा भावे ‘जिंदगी जिंदाबाद’ हा एड्स वरील चित्रपट करत असताना मी सहाय्यक होतो आणि एक संपूर्ण दिवस बुधवार पेठेत वेश्यांनी बुजबुजलेल्या एका इमारतीत आम्ही शूटींग करत होतो . त्या दिवशी मला जे दिसले त्यामुळे माझ्यातला पेठेतला पुणेकर मरून जायला मला मदत झाली. माझे सर्व प्रश्न उत्तरीत झाले. आणि मी आपण सोवळे, जग ओवळे ह्या मानसिकतेतून कायमचा बाहेर आलो. मी त्या दिवशी नरक म्हणजे काय ह्याचा अनुभव घेतला. अश्या जागी जावून कुणाला शारीरिक  तृप्ती कशी मिळत असेल ? मला तिथल्या लहान लहान मुली पाहून गोठून गेल्यासारखे झाले. आई कस्टमर सोबत आत गेल्यावर बाहेर खेळत बसणाऱ्या.

ठेवलेल्या बायका मला दिसायला आणि त्यांच्याशी प्रत्यक्ष संपर्क यायला जरा वेळ लागला . पण मी ज्या ज्या ठेवलेल्या बायकांना भेटलो त्या सगळ्या मजेत गुबगुबीत असलेल्या बायका होत्या. हिंदी सिनेमात अश्या बायकांना ‘रखेल’ म्हणतात आणि त्या संसार उध्वस्त करतात अशी त्यांची ठरलेली प्रतिमा माझ्या मनात होती . पण मी अश्या ज्या बायकांना भेटलो त्या बायका फारच स्वावलंबी , हुशार आणि कर्तृत्ववान होत्या . आमच्या कुटुंबातल्या काही पुरुषांनी , काही मित्रांनी , ठेवलेल्या बायकांना मला भेटायचा योग आला. पण मला वाटत होते तितक्या ह्या काही दुक्खी बायका नव्हत्या . त्या कितीतरी श्रीमंत होत्या . केवळ सोबत आणि प्रेम असावे म्हणून त्यांनी दुय्यम जागेचे हे नाते स्वीकारून आयुष्याशी तडजोड केली होती . एक दोन ठिकाणी तर मला हे दिसले कि त्या पुरुषाच्या कुटुंबाने त्यांना काळासोबत मूकपणे स्वीकारलेदेखील आहे. त्यांना अदृश्य ठेवले जाते , त्यांचे उल्लेख टाळले जातात पण त्या बायकांना कुटुंबाच्या वेशीवर का होइना , एक जागा दिली गेलेली असते.

मी एकदा Paris मध्ये माझा क्लास संपवून मित्राच्या वाढदिवसाच्या पार्टीला गेलो होतो . एका छोट्या कॅफेमध्ये त्याचे दहा बारा मित्र जमलेले. एका मुलीने संत्र्याची साल घातलेला त्याचा आवडता केक बनवून आणलेला. जेवताना गप्पा मारत होतो तेव्हा ती मला शांतपणे म्हणाली मी वेश्या आहे . मी पोटापाण्यासाठी ते काम करते. माझा चमचाच खाली पडला. ती म्हणाली त्यात काय आहे लाजण्यासारखे ? ते माझे काम आहे . मी काहीतरी नवीन शिकून , कायमचा नवा जॉब मिळेपर्यंत हे काम करतीये . मग सोडून देयीन.  मी माझ्या मित्राकडे पाहून तिला विचारले , त्याला हे माहिती आहे ? ती म्हणाली हो . तो माझा जवळचा मित्र आहे. ऑफ कोर्स त्याला हे माहिती आहे .तिने तो विषय तिथे सहज सुरु झालेला तिथेच शांतपणे संपवला कारण तीच्यादृष्टीने त्यात अजून काही बोलण्यासारखे नव्हते . ती फोटोग्राफीचा अभ्यास करत होती . ती भारतात येऊन गेली होती . तिला गाणे शिकायचे होते. आणि निदान सहा मुलांना मी जन्म देणार आहे असे ती म्हणाली. तिला आई व्हायचे होते.

नाशिकला एकदा माझ्या भावासोबत एका ठिकाणी मिसळ खायला गेलो असता त्याच्या एका मित्राने बेसिनपाशी जाऊन हात धुताना खिशातले रीवोल्वर बाहेर काढून पुन्हा  आत नीट खोचून ठेवले . मी गप्पगार . आम्ही गेला अर्धा तास केवढ्या गप्पा मारलेल्या आणि हसलेलो . तो आत्ताही हसत होता आणि मी वेगळ्याच तंद्रीत . गुंड आहे हा !  भेटलाच शेवटी आपल्याला !  वाह . मला फार म्हणजे फारच बरे वाटले. आपण वाट पाहणे सोडले तेव्हा जगातली हि रंगीत माणसे आपोआप येऊन भेटली कि आपल्याला.

सचिन कुंडलकर .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Istanbul Diaries Part 2 .

एका हातामध्ये सिगरेट धरून एका हाताने शांतपणे वहीत लिहित बसणे आणि हे लिखाण रस्त्याशेजारच्या कॅफेमध्ये बसून करणे हि कला मी जुन्या फ्रेंच लेखकांचे फोटो पाहून शिकलो . असे बसून लिहिताना मनामध्ये स्वतःबद्दल एक उबदार ग्लोरी तयार होते. इथे तुर्कस्थानात चहा ला आपल्याप्रमाणेच “चाय” म्हणतात . तो लागतो थोडा वेगळा , त्यात न दूध असते न साखर आणि ज्या सुबक पेल्यामधून आपल्याला देतात  ते काचेचे पेले हि इथली खासियत . चाय चे घुटके घेत मी दिवसभर इथेतिथे बसून लिहित बसतो . बहुदा हीच माझी शहरांचे फोटो काढायची पद्धत आहे .

नव्या शहरात गेल्यावर त्यांची कॉफी आणि स्थानिक बियर प्यायली कि त्या चवीपासून शहराची ओळख व्हायला सुरुवात होते . माणसांची ओळख नंतर सावकाश होते. ब्रेड , फळं , त्याजागी तयार होणारे चीज ह्या गोष्टी तुमच्याशी आधी गप्पा मारायला लागतात . इस्तंबूल हे पर्यटनाचे केंद्र असल्याने इथे अस्सल तुर्की जेवण मिळवायच्या जागा नीट शोधून काढाव्या लागतात . शिवाय इतक्या प्रकारच्या मिश्र संस्कृतीची माणसे इथे राहून गेली आहेत कि इथल्या स्थानिक अन्नसंस्कृतीवर अरबी , ग्रीक आणि पूर्व युरोपातील पाककलेचा खूप प्रभाव आहे . जेवणात भाज्या घातलेली omlettes , हरतर्हेचे कबाब , सलाड्स आणि ayran नावांचे दह्यापासून बनवलेले पेय असते . इथे ताजे मासे मुबलक मिळतात . संध्याकाळी इथे मासा भाजून त्याला मीठ मिरपूड चोळून तो एका छोट्या ब्रेड मध्ये ठेवून तयार केलेली sandwiches लोक खातात . आपल्या वडा पाव सारखे हि sandwiches विकणाऱ्या गाड्या जागोजागी असतात . इथली स्थानिक माणसे सुऱ्या चमचे बाजूला टाकून हाताने खायला लाजत नाहीत . तरुण मुलांना मात्र लवकरात लवकर युरोपिअन व्हायचे असते त्यामुळे ते असे काही करत नाहीत . रोज संध्याकाळी इथे तीळ लावलेले गरम गरम ब्रेड गाडीवर मिळतात त्याला simit असे म्हणतात . भाजलेल्या chestnuts आणि कणसे हिवाळ्यात लोक सतत खात उभे असतात . इथल्या खायच्या जागा सध्या आणि अगत्यशील आहेत . बहुधा तिथे काम करणारी माणसे आजूबाजूच्या खेड्यांमधून स्थलांतरित झालेली असतात . अनेक ठिकाणी मुंबई पुण्यासारखी होम delivery ची पद्धत आहे . चहा ची दुकाने तर अमाप आणि तिथे कट्टा टाकून बसणारे रोजचे लोक पुष्कळ . बीफ अतिशय चविष्ट बनवतात . भाताचे अनेक प्रकार त्यासोबत देतात . उन्हाळ्यात जागोजागी ice cream च्या छोट्या छोट्या गाड्या उभ्या असतात . इथले मसाल्याचे आणि धान्याचे जुने बझार आहेत ते जवळजवळ किलोमीटरभर लांबलचक आहेत . आणि मिठायांची तर बातच सोडा . हजारो प्रकारच्या तुर्की मिठायांनी सजलेली दुकाने कोपऱ्याकोपऱ्यावर आहेत . दूध बदाम पिस्ते जर्दाळू घालून बर्फिसारख्या अनेक मिठाया हे लोक बनवतात . त्याचे शंभर पाचशे प्रकार मिळतात . इथल्या तरुण मुलांना मात्र उठता बसता italian जेवण जेवायचे असते . आपल्या स्थानिक जेवणाचे त्यांना कौतुक नसते हे उघडच आहे . त्यामुळे भरपूर इतलिअन restaurants सगळीकडे पसरलेली आहेत . आणि आता यत्र तत्र सर्वत्र असलेले Mc D आणी Starbucks ताक्सिम चौकात उघडले आहेत . इथले पब्स आणि bars सतत आधुनिक संगीताचे कार्यक्रम करीत असतात . रोज रात्री इस्तिकलाल Avenue वरील पब्स मध्ये संगीताचे असंख्य चांगले कार्यक्रम असतात . मुंबईत ज्याप्रमाणे Blue Frog इथे कार्यक्रम होतात तसे हे कार्यक्रम नीट निवड केलेले आणि आखलेले असतात . त्यामुळे जगभरातले उत्तम संगीत ऐकणार्या लोकांना इथे पर्वणी असते .

20151116_185655~2

इथल्या स्थानिक लोकांना बर्यापैकी इंग्लिश बोलता येते . हळू आणि मोडकेतोडके बोलतात . त्यामुळे इथे गप्पा मारायला लगेच सुरुवात होते. सई इथे बिनधास्त लोकांशी मराठीत बोलत असते . ;” अहो दादा चहा द्या कि ” किंवा “अहो अजून का नाही आल जेवण माझं ? ” आणि माणसे ते समजल्यासारखे पुढे बोलायला किंवा उत्तरे द्यायला लागतात . कुणी कुणाचाही शब्द खाली म्हणून पडू देत नाही . बोलत सुटतात . सध्या सईने इथे एक नवीन प्रकार आरंभला आहे तो म्हणजे रस्त्यावर मोकळेपणाने नाचायचा . ती जवळजवळ इथे स्पानिश ग्रामीण मुलीसारखी वागते . ट्राममध्ये , समुद्राकाठी , कॅफेमध्ये ती अचानक नाचायला लागते . आणि मी ढिम्म पुणेरी मुलगा अश्या वेळी चकित होवून तिच्याकडे पाहत बसतो . हे सगळं परत गेल्यावर गोरेगावात , पुण्यात किंवा सांगलीमध्ये करून धाखाव असे मी मनातल्या मनात म्हणतो . पण कुणी सांगावे ? ती सई आहे . ती करेल सुद्धा .

इस्तंबूलमध्ये शहरभर जाड्याजाड्या मांजरी फिरत असतात . गब्दुल . सगळ्या शहरातल्या आत्याबाई त्यांना दिवसभर खायला घालत असतात . त्यामुळे ह्या शहरातील मांजरींमध्ये एखाद्या सिनेमातील नटीला शोभावा असा आत्मविश्वास सतत असतो . त्या बिनधास्त तुमच्या डोळ्यात रोखून बघत बसतात . पायातपायात करतात , लाड करवून घेतात आणि पळून जातात . आमच्या घराच्या गच्चीत शेजार्यांची मांजर दिवसभर येउन बसलेली असते . उन त्यांच्यापण गच्चीत येत , पण तिला आमचच उन आवडत . कपडे धवून गच्चीत वाळत घातले कि ती मोकळेपणाने ते stand वरून काढून त्यांच्याशी खेळत बसते . सईला ती मांजर आवडत नाही . याचे कारण साहजिक आहे , इक ठिकाणी दोन नट्या राहू शकत नाहीत .

20151112_121028

अहमेद तानपिनार आणि याह्या केमाल या दोन महत्वाच्या तुर्की लेखकांच्या पुस्तकांची भाषांतरे शोधत मी काळ इथली पुस्तकांची दुकाने फिरलो . मला फार हेवा वाटला . रशियन, स्पानिश , इतलिअन , फ्रेंच आणि इंग्लिश ह्या सर्व भाषांमधून अनेक लेखकांचे साहित्य तुर्की भाषेत भाषांतरित केलेले आहे . त्यामुळे इंग्लिश अजिबातच न येणारा तुर्की माणूस , इच्चा असेल तर जगातले सगळे चांगले साहित्य वाचू शकतो . शिवाय दुसर्या बाजूला , तुर्की लेखकांच्या इंग्लिश भाषांतराचेही विभाग कमी नाहीत , ज्यामुळे चांगल्या तुर्की लेखकांची जगाला ओळख होतेय . तानपिनार आणि याह्या केमाल ह्यांच्या साहित्यावर आधारित दोन स्वतंत्र म्युझीअम्स शहरामध्ये आहेत . विजय तेंडुलकर आणि द्वारकानाथ कुलकर्णी ह्या माझ्या दोन ज्येष्ठ मित्रांनी माझी पामुकच्या साहित्याशी ओळख करून दिली आणि माझा ह्या शहराशी परिचय वाढला. खुद्द इथे तुर्की सामान्य जनतेला मात्र ओरहान पामुकविषयी मनात अढी आहे याचे कारण त्याचे मोकळे विचार आणि त्याची राजकीय विचारसरणी , जी सातत्यानी पारंपारिक तुर्की धर्मांधतेला टोचत राहते . २००५ साली पामुक्विरुध्द कोर्टात खटला चालवला गेला , याचे कारण ओट्टोमान सुलतानांच्या काळात ह्या देशाने पद्धतशीरपणे कुर्दस्तान आणि आर्मेनिया मधून आलेल्या लोकांची हत्या केली त्याला त्याने तोंड फोडले . एकांगी राष्ट्रवादी विचारसरणीचीह्या काळात इथे वाढ होवू लागली होती . वर्षभर हा खटला चालू राहिला , पामुकवर देशद्रोही असण्याचा आरोप होत राहिला . पण पामुकला साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले तेव्हा हा खटला आवरण्यात घेण्यात आला . याचे कारण तुर्कस्थानला आता युरोपिअन युनियन मध्ये यायचे आहे आणि युरोपला जो लेखाख आवडतो त्याला त्रास देणे ह्या देशाला परवडणार नाही . जगभरात जे चालते तेच इथे आहे . जगाला तुमच्या देशातली जी माणसे महत्वाची वाटतात त्यांची नेहमीच त्या देशात उपेक्षा होत राहते .

20151111_143525

कोणत्याही शहरातल्या माणसाच्या डोळ्यात नीट पहिले कि त्या शहराचे आतले रूप समोर येते . मी जाता येत इथल्या सध्या माणसांच्या डोळ्यात पाहत बसतो . त्यांचे लक्ष नसताना , ती आपल्यातच मग्न असताना . युरोपमधली मग्रुरी आणि बेफिकिरी इथल्या डोळ्यांमध्ये सापडत नाही , अगदी तरुण मुलांच्याही नाही . आपल्याला पाश्चिमात्य व्हायचे आहे , त्याची सगळी तयारी करून आपण बसलो आहोत पण आपल्याला अगदी तसेच्या तसे होता येत नाहीये हे भाव इथल्या अनेक तरुण मुलामुलींच्या डोळ्यात असतात . अधलेमधले . त्या बाबतीत आपल्या देशातील लोकांशी ह्या देशाचे संपूर्ण साधर्म्य आहे . विकसित पाश्चिमात्य श्रीमंत देशातले डोळे मुख्यतः बेफिकीर , एकटे किंवा मग्रूर असतात , किंवा वाटतात . आपलेही डोळे आयुष्यातल्या अनेक क्षणी तसे होवून जातात पण आपण भारतीय माणसे मूलतः तसे चेहरे करून बाहेर फिरत नाही . इथे आल्यावर मला लक्षात आले कि किती सुंदर एकलकोंडे आणि बिचारे शहर आहे हे . आहे त्याचा कंटाळा आलाय पण जे व्हायचे ते होता येत नाहीये . कशाचीतरी वाट बघत बसल आहे हे शहर . आणि त्या व्याकुळतेने सगळीकडे एक गोड बिचारेपणा आहे . तो इथल्या तरुण मुलांच्या fashion sense मध्ये आहे . इथल्या Billboard वरील जाहिरातींमध्ये आहे . ह्यांच्या स्वप्नात येणारी माणसे ह्यांच्या देशातील नसावीत . आपल्यासारखेच बहुदा . त्यामुळे इस्तंबूल मध्ये आल्यावर भारतीय मनाला कसलीतरी ओळखीची खूण सापडते . हा माझा इथे आल्यापासूनचा सर्वात गडद अनुभव. दुसऱ्याला स्वीकारणाऱ्या समाजाचे लक्षण म्हणजे , माणसांनी एकमेकांच्या नजरेला नजर देण्यास घाबरू नये . Paris , लंडन सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये हे शक्यच होत नाही . कारण समाजामध्ये साचलेली मोठी असुरक्षितता . मी प्रवास करताना हा सामाजिक नियम फार उशिरा शिकलो . कुणाकडेही नजरेत चुकूनही पहायचे नाही , त्याने माणसे प्रमाणाबाहेर अस्वस्थ आणि संशयी होतात . त्यांच्या खाजगीपणावर हल्ला झाल्यासारखा त्यांना वाटतो . इथे तसे होताना मला दिसले नाही . अनोळखी माणसे तुमच्याकडे पाहून हसतात , घाबरत नाहीत . ह्या शहराचे म्हणून जे सर्व न्यूनगंड आहेत ते इथल्या नागरिकांच्या डोळ्यात पुरेपूर उतरले अहेत.

20151112_121158

 

इथे घरातली सकाळ फार शांतपणे आकार घेते . पाहते उठलो कि समोरच्या bosphorous च्या खाडीत फिरणाऱ्या वेगवेगळ्या जहाजांचे आणि बोटींचे आकार अंधुक दिसू लागतात . समोर आशियाचा किनारा दिव्यांनी उजळलेला असतो तो शांतपणे दिवे विझवत राहतो . काही छोट्या बोटींवर एकाच दिवा लागलेला असतो त्या पाण्यावरून काजवा जावा तश्या सरकत जातात . मी कॉफी बनवून घेऊन कच्चे दार उघडतो तेव्हा अचानक थंडी घरामध्ये शिरते . टेरेसवर बसून शांतपणे कॉफी चे घोट घेत मी लिहित बसतो . मग घरात जाऊन अंडी उकडत ठेवतो , मध , कॉर्न फ्लेक्स , चीज , ब्रेड , दूध फ्रीजमधून काढून ठेवतो आणि पुन्हा बाहेर येउन लिहायला बसतो .पेन्सिल संपूर्ण झिझली कि मग सईला ढोसून उठवायला जातो . तिच्यासाठी कॉफी बनवायला घेतो . तिला उठवला नाही तर ती सरळ बारा वाजेपर्यंत झोपून राहू शकते . जागे व्हायच्या प्रक्रियेला ती अर्धा ते पाऊण तास घेते . दिवसभरात कुठे फिरायचं , काय पहायचं हे ठरवायच काम माझं . घर सोडताना सई भांडी स्वच्छ घासते , ओटा लख्ख पुसून ठेवते . आम्हाला या घरच्या रूटीनमुले ह्या शहराचा भाग असल्यासारखं वाटत . हॉटेलमध्ये जाऊन पडलो नाहीयोत ह्यामुळे बरं वाटतं .

 

20151115_170710

काल हि मुलगी उठायचं नावच घेईना तेव्हा मी सरळ ट्राम मध्ये बसून शहराच्या एका टोकापासून दुसर्या टोकापर्यंत फिरून आलो . टूरिस्ट जातात त्याच्या पलीकडे जे सध्या माणसांचे इस्तंबूल आहे तिकडे भटकून आलो .

तुर्की भाषेतले अनेक शब्द पर्शिअन – उर्दू – हिंदी ह्या नात्याने आपल्या ओळखीचे असतात . “तमाम” म्हणजे ठीक आहे . “पनीर” म्हणजे चीज . “ताजे” म्हणजे मराठीतले ताजे . फ्रेश . सावधान म्हणायचे असेल तर “दिक्कत” म्हणतात . भारताला “हिंदीस्तान” म्हणतात . माश्याला “बालिक” म्हणतात . ब्रेडला “एकमेक” असे लडिवाळ नाव अहे. त्यामुळे fish sandwich मागायचे असेल तर “बालिक एकमेक” द्या असे मागावे लागते आणि आपण काहीतरी लहान बाळांचे खाणे मागवलय असे मराठीत वाटते . पाण्याला “सू ” म्हणतात हे मला जर फारच कसेतरी वाटते . मी आपले इंग्लिशमध्ये water प्लीज असे मागायचो . “अनार” म्हणजे डाळींब . “चाय” म्हणजे चहा . सगळ्यात मजेशीर गोष्ट हि ह्या देशाच्या बॉर्डरवर BATMAN नावाचे शहर आहे .आणि इस्तंबूल मधल्या एका रस्त्याचे नाव  PANGALTI (पानगळती ?) street असे आहे .

गेल्या काही महिन्यात सिरियात उद्भवलेल्या गोंधळामुळे शहरात शेकडो सिरियन कुटुंबे रस्त्यावर वावरत आहेत . ती आपल्या लहान मुलांना घेऊन जागोजागी भिक मागत हिंडत असतात . आज सकाळी बहुदा कॉलेजमध्ये परीक्षा असाव्यात . सगळ्या मेट्रोचा डबा विद्यार्थ्यांनी भरलेला होता आणि सगळेच्या सगळे पाठांतर आणि आकडेमोड करीत होते . एक मुलगा दुसऱ्या मुलाकडून काहीतरी पाठ करून घेत होता . मग University चा स्टेशन आल्यावर सगळे पटापटा उतरून गेले.

मी काळ युसुफला म्हणालो कि तुमचे शहर फार सुंदर आहे . तो म्हणाला ऑफ course , टूरिस्ट साठी ते सुंदर आहे . आमच्यासाठी ते अवघड आहे . मी त्याला म्हणालो हो , कारण मी इथे आल्यावर माझ्यावर साचलेला मळ निघून गेला .

इस्तंबुलमध्ये आल्यापासून आम्ही रोज सकाळी उठून नुसते चालत सुटतो . किती चालतो याची पर्व न करता . सगळ्या अनोळखी भागांमध्ये फिरत राहतो . युसूफच्या फोनवर एक app आहे ते उघडून परवा त्याने आम्हाला सागितले कि आज आपण १२ km चालत होतो . मी आज इथल्या सगळ्यात मध्यवर्ती चौकात ताक्सिम स्क्वेयर मध्ये उभा राहिलो आणि आकाशाकडे पाहत बसलो . सकाळपासून मी शहरभर फिरताना सुबोधच्या कट्यार मधली शंकर महादेवनची ची गाणी ऐकत होतो . अचानक तिथे उभा असताना कानात महेश काळे ने गायलेला तराणा सुरु झाला आणि माझे मन स्वच्छ प्रसन्न आणि मोकळे झले. मला वाटले कि आपल्या शरीराबाहेर वेगवेगळी शहरे आहेत तसे एक आपल्या आत आहे . ते शहर रूप बदलत नव्याने वसत राहणार . आपल्या आतले शहर आपल्याला नीट आखता येणारच नाही . पण तिथले दिवे पेटलेले राहायला हवेत . तिथे ट्राफिक जाम होणार , त्या शहरात घुसखोरी होणार , तिथे हल्ले होणार , पण त्या शहरामध्ये हे सगळं पाचावोन तरीही चालत राहायची , वाहत राहायची ताकद हवी . मी चालणारं , श्वास घेणारं , जगण्याची धडपड करणारं एक शहरच आहे .

लंडनला निघायचा दिवस फार भरकन आला . मी दुपारी लंडनला जाणार आणि संध्याकाळी सई मुंबईला . मला रात्रभर झोपच आली नाही .मी इथे घेतलेली पुस्तके चाळत बसलो , सई सोबत गप्पा मारत दोन राके चे ग्लास रिकामे केले आणि आमच्या गच्चीतून दिसणारा सूर्योदय व्हायची वाट पाहत बसलो. मला निघताना खुळेपणाने असे वाटत होते कि फार लवकर आपण इथे परत येणार अहोत. मी सईला घर बंद करून चाव्या मालकाकडे देण्याविषयी एक हजार सूचना दिल्या , ती मला सोडायला खाली रस्त्यावर आली आणि मी सावकाश bag ओढत त्या गल्लीतून , मग त्या शहरातून चालता झालो .

 

20151111_143533

मी निघताना विजय तेंडुलकरांना मनातल्या मनात हे सांगितले कि मी जाऊन पाहून आलो , इस्तंबूल ला .

सचिन कुंडलकर .

via Facebook.