अपेयपान – लोकमत मधील लेखमाला भाग ५ ते ८

अपेयपान ५

 

सर्व गोरी माणसे त्यांना स्वतः ला जरी वाटत असले तरी नट नसतात. ती फक्त गोरी माणसेच असतात . सर्वच साक्षर माणसे त्यांना जरी वाटत असले तरी लेखक नसतात .ते फक्त साक्षरच असतात. आणि सर्व प्रकाशित लेखक हे साहित्यिक नसतात. हि साधीशी गोष्ट जी आपल्या सध्याच्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या पदाधिकार्यांना कळायला हवी, ती आम्हाला लहानपणी शाळेतच शिकवली गेली होती. असे काही महत्वाचे अप्रत्यक्षपणे शिकवणाऱ्या आमच्या मराठीच्या शिक्षकांचे नाव होते श्री. वा. कुलकर्णी. माझ्या गेल्या सर्व वर्षातील माझ्या वाचन लेखन प्रवासात हि व्यक्ती मला सतत सोबत करत राहिली आहे .

आपल्याला प्रत्येकाला असे काही मोलाचे शिक्षक भेटलेले असतात.ते शिक्षक शिकवत असताना फार वेगळे आणि भारावलेले असे काही वाटत नाही . पण नंतर शाळा मागे पडली,आयुष्य जगायला लागतो ,काम करायला लागतो कि त्या व्यक्तीने आपल्याला कितीतरी महत्वाचे दिले आहे हे लक्षात येते   आमच्या भावेस्कूलमध्ये शिकताना आम्हाला अनेक चांगले , कळकळीने शिकवणारे , विद्यार्थ्यांवर प्रेम करणारे शिक्षक लाभले . त्यामध्ये अगदी महत्वाचे असे होते ते म्हणजे आमचे श्री.वा. कुलकर्णी . आमच्या शाळेत शिक्षकांचा उल्लेख मराठीतल्या त्यांच्या नावाच्या आद्याक्षरानी करायची जुनी पद्धत तेव्हा अस्तित्वात होती . त्यांमुळे आम्ही त्यांना ‘श्रीवा’ असेच म्हणत असू .

श्रीवांनी माझ्या वाचनाला शिस्त लावली .अगदी शालेय वयात असताना.अशी शिस्त आपल्याला लावली जात आहे हे आपल्याला अजिबातच कळत नसताना. शाळेमध्ये आम्ही त्यांना टरकून असू . ते शिक्षा म्हणून ज्या पद्धतीने हातावर पट्टी मारत त्याची आठवण मला अजूनही आहे. पण मी कोणतेही पुस्तक वाचायला उघडले आणि त्याच्या नोंदी करण्यासाठी टोक केलेली पेन्सिल घेऊन बसलो कि मला नेहमीच त्यांची आठवण येते.

अभ्यासक्रमात असलेल्या लेखकांचे सर्व साहित्य आम्ही आगून मागून वाचावे असा त्यांचा आग्रह असे. त्यासाठी कोणताही धडा शिकवताना ते त्या लेखकाची नीट ओळख करून देण्यात एक संपूर्ण तास कारणी लावत असत . सोबत प्रत्येक लेखकाची, कवीची पुस्तके घेऊन येत. आणि त्या लेखकाच्या कामाचे विस्तृत टीपण त्यांनी तयार केलेले असे .हा त्यांचा अगदी खास आवडता मराठी शब्द. ‘टिपणे काढा’ जे वाचाल त्याबद्दल विस्तृत नोंदी ठेवत जा .न समजणाऱ्या गोष्टी शब्दकोशात पाहत जा . मग पुढे जात जा असे ते ओरडून ओरडून सांगत. आचार्य अत्रे , कुसुमाग्रज, बहिणाबाई , इंदिरा संत, विंदा करंदीकर , पाडगावकर , वसंत बापट , दळवी ,सुनीता देशपांडे , गो नी दांडेकर , बा.सी .मर्ढेकर , बोरकर , आरती प्रभू ,विठ्ठल वाघ ,माधव आचवल असे विविध मिश्र काळातील लेखक कवी त्यांनी आम्हाला शाळेचे नेमून दिलेले धडे शिकवण्याआधी व्यक्ती म्हणून समोर आणले. लेखक कोण होता , कसा घडला, त्याची मते काय होती ,तो कसा लिहिता झाला , समाजाने त्याला लिहिताना कसे वागवले, हे सगळे त्यात आले. दलित साहित्याच्या संदर्भात त्यांनी सोप्या भाषेत ‘दुखः आणि वेदना’ ह्या विषयावर आम्हा शालेय मुलांसाठी एक छोटे टिपण बनवले होते तेव्हा आमचा आयुष्यातील दुक्खाशी सामनाच झाला नव्हता. पुढे होणार होता. मी माझ्या दुख्खाविषयी काही वर्षांनी लिहिणार होतो . ज्यासाठी दलित साहित्याची त्यांनी करून दिलेली ओळख अनेक वर्षांनी मला सह अनुभूतीची ठरली . दया पवार ह्यांच्या ‘बलुतं’ ची त्यांनी करून दिलेली ओळख .

मराठी साहित्य व्यवहारातील अनेक सुसंस्कृत व्यक्तींची माहिती देण्यासाठी ते आम्हाला छोटी व्याख्याने देत ,ज्याची तयारी ते तास सुरु होण्याआधी करून येत असत . श्री. पु. भागवत कोण आहेत? आणि ‘मौज प्रकाशन’ हे मराठी साहित्य विश्वातील किती महत्वाचे आणि मानाचे प्रकरण आहे हे सांगता सांगता एकदा आमचा मराठीचा तास संपून गेला होता. जी. ए . कुलकर्णी हा त्यांचा अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय . त्यांच्यावर किती बोलू आणि किती नको असे त्यांना होत असे . जीएंची ‘भेट’ हि कथा आम्हाला शाळेत अभ्यासाला होती , त्या धड्याच्या अनुषंगाने जवळजवळ चार दिवस ते विस्तृतपणे जीएंच्या सर्व साहित्यावर बोलत होते. आम्हाला शाळेच्या ग्रंथालयात जाऊन त्यांनी जीएंचे सर्व साहित्य वाचायला प्रोत्साहन दिले . संत ज्ञानेश्वर शिकवायला लागण्याआधी त्यांनी आम्हाला त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती कशी होती हे सोप्या भाषेत सांगितले होते. त्यामुळे आम्ही संतसाहित्य भाबड्या श्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन समजून घेऊ शकलो. हे सगळं घडताना आम्ही तेरा ते पंधरा ह्या वयातील मुले होतो. आणि माझ्या मते फारच नशीबवान मुले होतो .

गाणे शिकवावे तशी भाषा सातत्याने शिकवावी आणि शिकावी लागते . ती लहान मुलांच्या आजूबाजूला बोलीतून,गाण्यांमधून ,शिव्यांमधून , ओव्यांमधून , लोकगीते , तमाशे ,सिनेमा , नाटकातून प्रवाही असावी लागत.पण तरीही ती शिकवावी लागतेच .तिची गोडी मुलांना लावावी लागते . भाषेची तालीम असणे एका वयात फार आवश्यक ठरते . श्रीवा हे माझ्यासाठी कळकळीने शिकवणाऱ्या एका आख्ख्या मराठी शालेय शिक्षकांच्या पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात . त्या पिढीचे शिकवण्याच्या कामावर अतोनात प्रेम होते . ती नुसती नोकरी नव्हती. जातीच्या आणि आरक्षणाच्या राजकारणात ती एक पिढी वाहून गेली . मराठी शाळाच नष्ट झाली. आज मी लिहिलेले कुठेही काही वाचले , माझा चित्रपट प्रदर्शित झाला कि आमच्या भावेस्कूल मधील सर्व शिक्षकांचे मला आवर्जून फोन येतात . श्रीवा त्यांच्या खास शैलीत एक एसेमेस आधी पाठवतात आणि मग मागाहून विस्तृतपणे फोन करतात .

माझ्या छोट्या आयुष्यात मला प्रमाणाबाहेर आणि न मागता जे काही चांगले मिळाले ते म्हणजे माझे शालेय शिक्षक आहेत . अजूनही काम करताना वाचन करताना ,काही नवीन शोधताना सतत आपला शब्दसंग्रह अपुरा आहे , आपण कमी वाचन केले अशी मनाला बोच लागून राहते. वाचनाची एक शिस्त असते .जगातले सर्व भाषांमधील मोठे विद्वान लेखक किती परिश्रमपूर्वक वाचन करतात हे मी जेव्हा पाहतो , तेव्हा प्रत्येक वेळी मला श्रीवांचा मराठीचा तास आठवतो. आजच्या काळात तर फार प्रकर्षाने आठवतो कारण आज मराठी भाषेतील साहित्याबद्दल आपल्याकडे अभिमान सोडून काहीही शिल्लक नाही.

शाळा संपल्यावर अनेक वर्षांनी श्री पु भागवताना मी जेव्हा पहिल्यांदा भेटलो तेव्हा त्यांच्या घरात शिरताना माझे अंग कोमट झाले होते . भीतीने वाचा पूर्ण बंद . सोबत मोनिका गजेंद्रगडकर बसली होती . श्री पु भागवत शांतपणे माझ्या पहिल्या कादंबरीचे हस्तलिखित हाताळत होते आणि मला काही प्रश्न विचारत होते . मी चाचरत उत्तरांची जुळवाजुळव करत होतो. तितक्यात दाराची बेल वाजली आणि सहज म्हणून सकाळचे गप्पा मारायला पाडगावकर तिथे आले. ते येऊन एक नवी कविताच वाचू लागले. मला हे सगळे आजूबाजूला काय चालले आहे तेच कळेना . मला तेव्हा श्रीवांची खूप आठवण आली . मी आनंदाने भांबावून गेलो. मला इतका अद्भुत आनंद सहन करता येत नव्हता आणि मला सोबत ते हवे होते असे वाटले.

उमेश कुलकर्णी हा चित्रपट दिग्दर्शक हा माझा शाळेतील वर्गमित्र. आम्ही दोघेही श्रीवांचे विद्यार्थी . त्याच्या ‘विहीर’ ह्या चित्रपटात श्रीवा आहेत .ते वर्गातील मुलांना ‘भेट’ हा धडा शिकवत आहेत . माझ्या आणि त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातला एक अतिशय महत्वाचा अनुभव खूप सुंदर पद्धतीने चित्रपटात गोठवून साजरा केल्याबद्दल मी वेळोवेळी उमेशचे आभार मानत असतो.अश्या काही वेळी आपण चित्रपट बनवण्याचे काम निवडले आहे ह्याचे मला फार म्हणजे फारच बरे वाटते .

 

IMG_1646

 

                                   अपेयपान ६

 

मी डावरा आहे ,डाव्या हाताने लिहितो हे समजल्यावर माझ्या एका ओळखीच्या गृहस्थांनी मला आपुलकीने “येत्या रविवारी संध्याकाळी अमुक अमुक ठिकाणी एक सभा आहे तिथे ये असे सुचवले . डावर्या लोकांची संघटना पुण्यात आहे आम्ही सगळे महिन्यातून दोनदा तिथे भेटतो. मी बर म्हणालो.

ते डाव्या विचारसरणीचे म्हणून जे लोक असतात असे आपण वाचतो ते तर आपण नाही?मला बरेच वेळा काही कळत नसे. आपण डावरे आहोत म्हणजे डावे आहोत कि काय ? मला स्वतःची भीतीच वाटायची त्या कोवळ्या वयात .म्हणजे आपल्याला आता सभा मोर्चे काढायला लागणार आणि जे घडेल त्याला विरोध करत बसावा लागणार बहुतेक. आणि आनंदी होताच येणार नाही . कारण केव्हढे ते सामाजिक प्रश्न पुण्यात? आणि ते असताना आपण आनंदी राहायचे ? हे डाव्या लोकांना पटत नाही असे मी ऐकून होतो . पुण्यातले डावे लोक सगळ्याला विरोध करतात असेही मी ऐकून होतो. हे लोक सभेला बोलावतायत म्हणजे काहीतरी गंभीर गुप्त संघटना असणार .आपल्याला त्यात सामील करून घेतायत बहुदा. माझा सगळा आठवडा अतिशय गोंधळात आणि भीतीमध्ये गेला. आपल्याला काय काय करायला लावतील ,कोणती पुस्तके वाचायला लावतील ? रशियात वगरे जायला लावतील बहुदा काहीतरी गुप्त कागदपत्रे घेऊन. कारण डाव्या लोकांना रशियाचे फार असते असे मला कळले होते. आमच्यासारख्यांच्या घरात इंग्लंड अमेरिकेला जाण्याने जे पुण्य मिळते ते डाव्या लोकांना लेनिनग्राड , स्तालीनगराड ,मोस्को ह्या क्षेत्री जाऊन मिळते असेही काही पुस्तके वाचून तोपर्यंत कळले होते.

त्या आठवड्यात मी प्रयत्न करून उजव्या हाताने जेवून बघ, उजव्या हाताने लिहून पहा असे सगळे प्राणायाम करून पहिले. पण कसचे काय? उजवा हात मेला अगदी नेभळट निघाला. उजव्या हाताने कसे जाज्वल्य कणखर आणि देशप्रेमी असायला हवे.शिवाय ब्रम्हचार्याचे तेज उजव्या हातावर नुसते सळसळयला हवे, तसे काहीच त्या माझ्या उजव्या हाताचे होत नव्हते. माझा डावा हात सगळी आवश्यक कामे करी आणि उजवा हात सगळी नको ती कामे करी . त्या दोघांसोबात माझे खरं म्हणजे बरे चालले होते. आता ह्या संघटनेत जाऊन ‘एकच हात आपला’ असे निवडायला लागणार बहुदा. मी जीव मुठीत धरून रविवारची वाट पाहायला लागलो.

लाल रंग पहिला कि त्या आठवड्यात माझ्या अंगावर शहारे येत. देवासामोरचे कुंकू .फोडणीच्या डब्यातील तिखट .बाप रे बाप. आणि दाढी वाढवायला लागेल कि काय ? मला खरं तर तेव्हा नुकती कोवळी कोवळी दाढी येऊ लागली होती आणि मला Tv वरच्या जाहिरातीत दाखवतात तशी गालाला भरपूर फेस लावून दाढी करायची होती. सुगंधी आफ्टरशेव लावायचे होते .मला स्वच्छता आणि टापटीप ह्याची भारी आवड. दाढी वाढवायला लावली तर मात्र आपण डावे व्हायला सरळ नकार देऊ हे मी स्वतःला बजावत राहिलो.

एका प्रकारे मी सुप्तपणे उत्साहात होतोच कारण एकदा का डावे बनलो कि आपल्या आजूबाजूचा देवधर्म , देवळात जा , आरत्या म्हणा , श्लोक पाठ करा, जानव्हे घाला हे सगळे अत्याचार टळतील . मला ते सगळे धार्मिक वातावरण काही म्हणजे काही केल्या आवडत नसे . डाव्यांना देव चालत नाही . हि एक उजवी बाजू त्यांच्यात मला दिसली . मला खरे म्हणजे आजूबाजूच्या सदाशिवपेठी वातावरणातून पळूनच जायचेच होते . सगळे बदलूनच टाकायचेच होते. एखादा music band काढावा आणि गिटार वाजवत जगभर फिरावे हे माझे स्वप्न होतेच . पण जे काही करू ते मस्त आनंदात . आणि भरपूर पैसे कमावून . उगाच उपाशी राहून मोर्चे काढत विरोध बिरोध करण्याचा आणि बॉम्बफेक करण्याचा माझा पिंडच नव्हता. बघू रविवारी काय वाढून ठेवलय आपल्या पुढ्यात !

मी मनावरचे दडपण कमी करावे म्हणून एका खूप हुशार मित्रापाशी मन मोकळे केले . तो म्हणाला “डावरे म्हणजेच डावे”. तू जन्मतःच डावा आहेस. झाले.माझी खात्रीच पटली. पण तो पुढे म्हणाला कि तू डावा होण्यापेक्षा समाजवादी हो . म्हणजे काय ? तो म्हणाला ते मला माहित नाही . पण माझी एक आत्या समाजवादी आहे आणि शिवाय ती फेमिनिस्ट पण आहे . ती खूप मजेत असते, तीच्या वाट्याला कुणी जात नाही. ती देवधर्म करत नाही .पुस्तके वाचते. तीच नवरा दाढी करतो. शिवाय ते वेल टू डू आहेत. ते मस्त युरोपला जातात आणि ते आनंदी पण असतात .तू समाजवादीच हो. मी म्हणालो रविवारनंतर ठरवू .

रविवारी मी चेहऱ्यावर शक्य तितका आत्मविश्वास ठेवून त्या सभागृहात प्रवेश केला. तिथे मला सगळे आमच्या आजूबाजूला राहतात तसेच घारेगोरे लोक दिसले. म्हटले , बरेच लोक स्वतःमध्ये बदल घडवायला आलेत वाटते इथे . शिवाय चहा , वेफर्स आणि साबुदाणा खिचडी होती .मग मला ओळखत होते ते गृहस्थ तिथे आले आणि ते आम्हाला जगभरात कोण कोण डावरे आहेत ह्याची माहिती द्यायला लागले. खूपच मोठमोठी नावे होती. लेखक , शास्त्रज्ञ , क्रिकेटपटू , राजकीय नेते, कवी . मला अगदी स्फुरण चढले . म्हणजे आपण ह्यांच्यापैकी एक आहोत तर .मग त्यांनी डावरे असण्यामागची शास्त्रशुद्ध कारणे समजावली , मेंदूचे दोन भाग. उजवा भाग शरीराच्या डाव्या भागावर नियंत्रण ठेवतो .तो प्रबळ असला कि डाव्या हाताने लिहिले जाते.बहुतांशी लोकांचा डावा भाग प्रबळ असतो त्यामुळे ते सगळी कामे उजव्या हाताने करतात.आपण वेगळे आहोत .

हि संघटना अंतरराष्ट्रीय होती तरी राजकारणाचा काही विषयच येईना .शिवाय अतिशय शांतपणे सगळे चालले होते .मग काही जण उठून बोलू लागले, त्यांना त्यांच्या घरात डावरे असण्याबद्दल कसे वागवले जात होते , मुद्दाम शिक्षा करून उजव्या हाताने लिही , जेव असे सांगितले जात असे. अनेक वेगवेगळी यंत्रे जी फक्त उजव्या हाताने काम करणाऱ्या माणसांचा विचार करून बनवली जातात त्यामुळे आपलं कामाचा वेग कसा कमी होतो . मला ते सगळे ऐकून फार बरे वाटले . माझ्या घरी मी डावरा होतो ह्याचा कधीच कुणी बाऊ केलेला नाही , मला जसे हवे तसे घरचे सगळे करू देतात असे माझी पाळी आल्यावर मी म्हणालो . मग सगळ्यांचे नाव पत्ते अश्या नोंदी करून घेतल्या . पुढच्या सभेची तारीख ठरली आणि मग एकमेकांशी गप्पा मारा असे आम्हाला सांगितले . सभा जवळजवळ संपली . राजकारणाचे , कार्ल मार्क्स, रशियाचे नावच नाही .

अरे बापरे.असे असते का डावे,किंवा डावरे असणे ? मग चांगले आहे कि. मला आमच्या पुण्यातले डावे लोक फारच आवडले. डावे असणे म्हणजे एरवी जे जगात सरधोपटपणे चालू आहे त्याला पर्यायी विचार करणे असे असावे बहुदा . किंवा इतरांपेक्षा काही वेगळी माणसे असतात त्यांना समजून घेणे म्हणजे डावे असणे असे असावे बहुदा. जरा वेगळ्या नजरेने चालू असलेया गोष्टींकडे बघायची सवय लावून घेणे.

म्हणजे ठोस कुंपणे नाहीयेत आणि थोडेसे इथून तिथे तिथून इथे उड्या मारत मजेत जगायची सोय असू शकते तर ! मी जवळजवळ तरंगतच झुलता पूल ओलांडून आमच्या घरी येऊन दाखल झालो आणि उद्यापासून मी देवळात आलो नाही तर चाललेलं का असे आईला विचारले .ती शांतपणे हो म्हणाली .जानव्हे घातले नाही तर चालेल का असे विचारले. ते सारखे शर्टातून दिसते .बाबा त्यालाही हो म्हणाले आणि मी डाव्या हांताने मस्त वरणभात तूप असे जेवलो.

 

IMG_1696

 

अपेयपान ७

आपल्याला पुढे आयुष्यात काय काम करायचे आहे ह्याचा निर्णय आपण लहानपणी नक्की कसा आणि कधी घेतो हे सांगणे फार अवघड असते . भारतात हा निर्णय बहुतांशी वेळा मुलांचे आईवडील घेतात असे दिसते . उदाहरणार्थ , ते डॉक्टर असतात , त्यांनी स्वतःच्या हव्यासापायी भलीमोठी इस्पितळे उभारून ठेवलेली असतात , मग हे सगळे चालवणार कोण ? असे म्हणून आपोआपच मुलाला डॉक्टर केले जाते . ती डॉक्टर मुले मेडिकल कॉलेज सोडून बाहेर कुठे प्रेमात वगरे पडायला जात नाहीत मग सूनही डॉक्टरच येते . असे गाडाभरून घरात डॉक्टर गोळा होतात . तसेच काही ठिकाणी इंजीनियर्स , काही ठिकाणी बँकर्स असे सगळे आपोआप विचार न करता चालूच राहते. बहुतेक वेळा आपण जे काम निवडणार आहोत त्याचा आपल्या आयुष्यावर किती दूरगामी आणि खोलवर परिणाम होणार आहे ह्याची जाणीव बहुतेक सुशिक्षित कुटुंबातील व्यक्तींनासुद्धा नसते. आणि मुलींच्या बाबतीत अजूनही न बोललेलेच बरे . भारतातील शहरातल्या बहुतांशी मुली अजूनही सोयीने आणि स्वार्थाने आपल्याला नक्की किती स्वतंत्र व्हायचे आहे हे चाणाक्षपणे ठरवतात . स्वातंत्र्य त्यांना दिले तरी नको असते कारण स्वतंत्र होणे वगरे त्यांना झेपणारे नसते . परावलाम्बित्वाचे सुख अजूनही त्यांना आवडते आणि कुटुंबव्यवस्थेमुळे परवडते सुद्धा. फक्त शहरी समाजात स्त्रिया आणि मुलींच्या कोणत्याही निर्णयाविषयी बोलण्याची सोय आपल्या अर्धवट आणि अर्ध्याकच्च्या स्त्रीवादाने ठेवलेली नाही . काहीही बोलले तरी मुली एक तर रडून ओरडून कांगावा करतात किंवा हक्क्क मागत आरडा ओरडा करतात . खऱ्या अर्थाने बुद्द्धीमान , स्वतंत्र आणि स्वतःची जबाबदारी घेणाऱ्या स्त्रिया भारतीय शहरी पांढरपेशा समाजातही पन्नासात एक एवढ्याच असतात .

पैसे कमवण्यापलीकडे आपल्या काम करण्याच्या निर्णयाचा अतिशय मोठा आणि सखोल परिणाम आपल्या संपूर्ण आयुष्यावर होत राहणार असतो . आणि दुर्दैवाने आपल्या शिक्षणपद्दतीत निवड कशी करावी हे कधीच शिकवत नाहीत . आपल्या आयुष्याची आपण नीट निवड करणे आणि अतिशय जबाबदारीने आपले निर्णय आपण स्वतः घेणे . हे आपल्याला घरांमध्ये , शाळांमध्ये कधीही शीकवले जात नाही . ह्याचे मुख्य कारण वयाने ज्येष्ठ व्यक्तींना आपल्यापेक्षा जास्त कळते आणि ते आपल्याला मार्गदर्शन करतील असा आपला भाबडा विश्वास . भारतातील नव्वद टक्के लोक आपल्या करियरचे निर्णय स्वतः अजूनही घेत नाहीत ते ह्यामुळे. कारण घेतलेल्या निर्णयाची किंमत चुकवायची तालीम भारतीय मूल्यव्यवस्था आणि शिक्षणव्यवस्था आपल्याला कधीच देत नाही .

सुदैवाने १९९९ सालापासून अर्थकारण आणि तंत्रज्ञान ह्यात मूलगामी बदल भारतात घडायला लागले आणि अर्थव्यवस्था खुली झाली तेव्हापासून ज्येष्ठ वगरे ज्या व्यक्ती कुटुंबात असतात त्यांना काही केल्या आजूबाजूला हे सगळे काय घडते आहे हे कळेनासे झाले. आणि आपल्या पुढच्या पिढीला कोणताही सल्ला द्यायला ती हुशार आई वडिलांची पिढी अपात्र ठरली ह्याने आमच्यासारख्या मध्यम्वर्गीय शहरी लोकांचा खूपच फायदा झाला. त्या बाबतीत आमची पिढी नशीबवान म्हणायला हवी कारण मुक्त अर्थव्यवस्था आल्यावर आमच्या घरादारातील जेष्ठ वगरे मंडळींना कशाचे काही कळेनासे झाले आणि तेच खूप घाबरून भांबावून बसले. डॉक्टर , इंजिनीर , सरकारी नोकरी , बँक किंवा किराणा मालाचे दुकान एवढेच माहिती असलेल्या पालकांचे धाबे ह्या काळात दणाणले . आणि वयाचा आणि शहाणपणाचा कोणताही संबंध नसतो हि मोठी जाणीव सुस्त आणि राजस्वी कुटुंबव्यवस्थेत लोळत पडलेल्या शहरी कुटुंबांना झाली . ह्याचे कारण उघडलेली अर्थव्यवस्थेची दारे , वेगाने बदलते तंत्रज्ञान हे होय .कामाच्या आणि आपलेआयुष्य हवे त्या पद्धतीने घालवण्याच्या अनेक संधी या काळाने आम्हाला उपलब्ध करून दिल्या.

मला हे अजून लक्खपणे आठवते आहे कि सरकारी नोकर्यांमध्ये जातीनुसार राजकारण आले तेव्हा आमच्या आजूबाजूचे सर्व पुणे अतिशय घाबरले होते. आपण आता पटापट अमेरीकेला जाऊन नोकर्या मिळवू कारण आपल्या देशात आपल्या लोकांच्या बुद्धीला आणि कर्तृत्वाला अजिबात किंमत उरणार नाही अशी मोठी भीती सगळ्या ब्राह्मण कुटुंबांमध्ये त्या वेळी पसरली होती. आणि आज पाहताना हे दिसते कि कुटुंबियांच्या त्या भीतीने खरोखर आमच्या आजूबाजूची जवळजवळ सर्व मुले आज युरोप आणि अमेरिकेत राहतात. ती अतिशय सुखात आहेत , कर्तृत्ववान आहेत . अनेक जण खूप चांगली कामे करतात पण हे झाले ते कुटुंबाच्या आणि त्या काळातील जातीय संक्रमणाच्या भीतीने . स्वतःच्या निर्णयाने नाही . कारण त्या वेळी सरकार तुमच्या आयुष्यातील बरेच काही ठरवत असे . आज ती परीस्थिती नाही . कारण त्यानंतर काळाने वेगळीच पावले टाकली आणि सुदैवाने भारतात खाजगी क्षेत्र बळकट झाले आणि बुद्धी आणि कष्टाला भरपूर किंमत मिळाली. सरकारी नोकर्यांना हुशार कर्तृत्ववान तरुण मुले विचारेनाशी झाली.

आपली शहरे आणि गावे सोडून अनेक तरुण मुलांनी ह्या काळात स्थलांतर केले आणि सुरक्षितता सोडण्याची सवय त्यांना लागली . अनेकांनी वेगळे कल्पक व्यवसाय सुरु केले . एकाच ठिकाणी वीस वीस वर्षे काम करून घरी परत येणाऱ्या आमच्या पालकांच्या पिढीला ती सवय कधी नव्हती . त्यांना तेव्हाही आणि आजही हे बदल पचवता आले नाहीत. मराठी कुटुंबामध्ये कधीही पूर्वी न ऐकलेले व्यवसाय आणि कामे तरुण पिढी जोमाने करू लागली आहे .

आमच्या पुण्यात एका डॉक्टरांनी स्वतःचे मोठे देखणे आणि उत्तम salon सुरु केले, तेव्हा त्यांना लोकांनी अनेक टोमणे मारले. शेवटी लोकांचे केसच कापायचे होते तर मग डॉक्टर कशाला झालास ? असे आमचे क्रूर आणि संकुचित वृत्तीचे शहर .अश्या टोमणे देणाऱ्या लोकांची बदलत्या काळाने मोठी गोची केली .आणि माणसे स्वतः ला हवे ते काम आणि व्यवसाय करायला मोकळी झाली .

स्पर्धात्मक आणि थोड्या वेगवान शहरी जगात जगणाऱ्या आजच्या तरुण पिढीला सुदैवाने स्वत: च्या निर्णयांची काळजी आणि किंमत आहे . मी अनेक वेळा मुलामुलींशी गप्प्पा मारतो तेव्हा मला लक्षात येते कि आधीच्या मध्यमवर्गीय पिढ्यांमध्ये असणारा भाबडेपणा आणि संकोच ह्या पिढीत कमी होत जातो आहे . माझ्या आजूबाजूच्या अनेक तरुणांनी आई वडिलांचे सल्ले संपूर्ण फाट्यावर मारून अनेक असुरक्षित पण आवडती रंगीत कामे निवडली आहेत. ह्या मुलांना आज पैसे कमावण्यात , प्रवास करण्यात , तात्पुरती चार कामे करण्यात आणि ज्याला इंग्रजीमध्ये ‘फिगर आउट करणे’ म्हणतात ते करण्यात काहीही वावगे वाटत नाही .आईवडिलांच्या सूचना ऐकून हल्ली कुणीही आपल्या करियरचे निर्णय पट्कन घेऊन टाकत नाही हि एक फारच आश्वासक गोष्ट आजच्या काळाने साधली आहे. आपण काय काम करायचे आहे हे मुले फार सावकाश ठरवतात .किंवा एकदा ठरवलेले मोडून तिशी पस्तिशीत संपूर्ण नवी कामे करायला घेतात आणि त्यात यशस्वी होतात, किंवा आपटतात , तरी पुढे जातात .

यशस्वी होणे म्हणजे काय? ह्याची व्याख्या आता ह्यापुढील काळात बदललेली आपल्याला दिसेल . आणि ती व्याख्या आधीच्या पिढीच्या व्याख्येपेक्षा फार वेगळी असेल. सुरक्षितता शोधणे म्हणजे यशस्वी होणे हि व्याख्या आता मोडून पडत आहे .तरुण मुलांमध्ये अनावश्यक प्रमाणात पैसे साठवून ठेवण्याचा कल कमी होतो आहे . कमावलेले पैसे तरुण मुले वेगवेगळ्या प्रवासांवर , नवी यंत्रे घेण्यात खर्च करतात . तरुण मुले लग्न उशिरा करतात आणि उगाच मुलेबाळे जन्माला घालायचे ताण स्वतःवर घेत नाहीत . त्यामुळे मोकळेपणाने हवी ती कामे करत , स्वतःचे आयुष्य अजमावत जगण्याची संधी ह्या आजच्या काळात मोठ्या प्रमाणत उपलब्ध झाली आहे .

आपल्या आईवडिलांच्या सांगण्याकडे दुर्लक्ष्य करून आपल्याला हवे तेच करण्याची सवय मुलामुलींना लागली तर त्यांचे पुढील काळात फार भले होईल अशी आजची परिस्थिती आहे .

 

IMG_0068

अपेयपान ८

 

माणसाने घातलेले पोशाख बोलके असतात . माणसे गप्प बसून असली तरी त्यांचे पोशाख बोलतात . जगातल्या हुशार माणसांनी हे नीट ओळखले आहे आणि त्यामुळे जाणती माणसे नेहमीच आपल्या वेशभूशेबाबत जागरूक असलेली आपण पाहत असतो . महात्मा गांधींपासून बाळासाहेब ठाकरे ह्यांच्यापर्यंत अनेक दशकांमधील लोकजीवनांतील अनेक जाणत्या व्यक्तींनी स्वतःच्या वेशभूषेचा नीट आखीव विचार केला आहे असे आपल्याला दिसेल. अनेक राजकीय नेते , धर्मगुरू , गायक , वादक , नट, अध्यात्म पंडित , योग गुरु अश्या अनेकांना जगभर स्वतःची ताकद ठसवण्यासाठी एक विशिष्ठ वेशभूषा लागते . नवीन काळामधील branding चे शास्त्र विकसित होण्याच्या फार पूर्वीपासून माणसाने आपल्या विशिष्ट वेशभूषेचा वापर करून घेतलेला आहे .

धर्म हा भारतातीलच नाही तर जगातीलच सगळ्यात मोठा व्यवसाय आणि उलाढाल असल्याने धार्मिक वेशभूषा करणाऱ्या लोकांना आपसूकच एक उगीचच जास्त पवित्र आणि उदात्त असण्याचे बळ सामान्य माणूस अतिशय आपसूकपणे बहाल करतो . आजच्या नव्या काळात जिथे जगातील सर्व माणसांची वेशभूषा एकसारखी होत जात असताना अनेक माणसे अतिशय आग्रहाने धर्मात किंवा धर्मग्रंथात लिहून ठेवलेली वेशभूषा आग्रहाने करत राहातात . किंवा धार्मिक रंगाचे कपडे आग्रहाने वापरतात . धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही देशांमध्ये वावरताना अतिशय दुराग्रहाने स्वतःचे वेगळेपण आपल्या धार्मिक वेशभूषेने जपत राहतात . आणि मोठ्या प्रमाणत स्वतः च्या धर्माचे अप्रत्यक्षपणे शक्तीप्रदर्शन करत बसतात . मला स्वतःला असल्या माणसांची अतिशय भीती वाटते .

बाबरी मशीद पडल्यानंतर भारतात ज्या जातीय दंगली झाल्या त्यामुळे माझ्या पिढीच्या मुलांना धर्म आणि जातीयवाद कळायला आणि वाईट त्याचे परिणाम जाणवायला जास्त मदत झाली . ज्या गोष्टीबद्दल आम्ही सगळे अतीशय निवांत , निष्काळजी आणि अज्ञानी होतो ती गोष्ट म्हणजे धर्म आणि जात . बाबरी मशीद पडल्यावर आमच्या आजूबाजूच्या काळात धर्माविषयी अतिशय दक्षता असण्याचे वातावरण तयार झाले . ह्या काळातील माझी सगळ्यात मोठी आठवण म्हणजे कोणत्याही धर्माच्या व्यक्तीने जर धार्मिक पेहराव केला असेल तर त्या व्यक्तीची अतिशय दहशत बसणे . त्या व्यक्तीची भयंकर भीती वाटणे आणि त्या व्यक्तीबद्दल मनात घृणा तयार होणे.

काळे बुरखे घातलेल्या बायका , भगवे भडक कपडे लपेटलेल्या साध्वी , मुल्ला मौलवी , घरी पूजेला येणारे गुरुजी , रस्त्यात फिरणारे किंवा कुंभमेळा गाजवणारे साधू , परदेशी शहरांमध्ये फिरताना दिसणारे ज्यू धर्मगुरुंचे समूह , चर्च मधले पाद्री ह्या सगळ्या माणसांची भीती आणि दहशत बसण्याचे कारण हे कि आम्ही तोपर्यंत धर्माचा संबंध दहशतवादाशी , दंगलींशी आणि विध्वंसाशी असतो हे न शिकलो होतो न असे काही भयंकर आम्ही कुणीही अनुभवले होते. अतिशय उग्रपणे अनेक धर्माची माणसे आपापल्या धर्माने सांगितलेले पेहराव घालून tv वर भाषणे देताना , सभांमध्ये आरडओरडा करत बोलताना आम्ही त्या काळात पहिली . त्याचा हा परिणाम असावा . मला आज शहरांमध्ये दैनंदिन आयुष्य जगताना , रस्त्यावर , बसमध्ये ट्रेनमध्ये , स्टेशनवर कोणत्याही धर्माचा ठराविक वेशभूषा केलेला स्त्री किंवा पुरुष पहिला कि बॉम्ब किंवा दंगल आठवते . आणि मला अश्या माणसांची अतिशय किळस येते . त्यांची भीती वाटते . मला अश्या पारंपारिक भडक माणसांच्या संगतीत अजिबातच सुरक्षित वाटत नाही . मग त्या माणसाची जात आणि धर्म कोणताही असो .

वेशभूषेचा निर्णय हा व्यक्तिगत असला तरी अनेकवेळा तो नुसताच व्यक्तिगत नसतो . कारण सर्व सामान्य माणसाना स्वतःचा निर्णय आणि स्वतःचा वेगळा विचार करायचा नसतो . कुणीतरी आखून दिलेल्या मार्गाला धर्म आणि परंपरा असे म्हणून ती मुकाटपणे आयुष्य घालवत असतात . धार्मिक वेशभूषा हि आपल्याला “ मी अमुक एक धर्माचे पालन करणारा किंवा करणारी आहे असे सांगते” तात्विकदृष्ट्या त्यात गैर असे काहीच नाही . पण जग तत्वाने कधीच चालत नाही . आजच्या काळात जेव्हा शहरी दैनंदिन जीवनात बहुतांशी माणसे एका प्रकारचे सोपे , समान आणि धर्मनिरपेक्ष पोशाख घालतात त्यांच्यात मध्येच धार्मिक ग्रंथाबरहुकूम पोशाख केलेली माणसे आली कि ती माणसे त्या जागी वेगळी उर्जा तयार करतात . ती उर्जा उग्रवादी , आणि राजकीय असू शकते . अश्या माणसांमुळे त्या जागेचा माहोल लगेच बदलतो . त्यांचा पोशाख आता नुसते “ मी विशिष्ट धर्माचे पालन करणारी व्यक्ती आहे” असे सांगत नाही तर “ माझा धर्म मोठा आहे , तुम्ही इतर आहात आणि मी तुम्ह्च्यापेक्षा विशिष्ठ आहे” असे सांगतो .

आपण आता बारा बलुतेदारांच्या खेड्यात राहत नाही . आपल्या जाती आपले व्यवसाय आणि आपले पारंपारिक पोशाख ह्याचा काहीही संबंध आजच्या काळात उरलेला नाही . उदाहरणार्थ आजच्या काळातले मुंबईतले मासेमारी करणारे लोक “ वाल्ल्हाव रे नाखवा” ह्या गाण्यात घालतात तसले पोशाख घालून समुद्रावर जात नाहीत . ते टी शर्ट आणि pant घालतात . आमच्या आजूबाजूला राहणारी माणसे असे कोणतेही कपडे घालत नाहीत ज्यामुळे त्यांची जात किंवा धर्म आपल्याला कळेल. असे असणे मला आवडते .

आपण सगळे पोशाख , दिसणे ह्या सगळ्याने सारखे असणारया माणसांनी भरलेल्या शहरात राहतो. आणि त्यामुळेच असे असताना माणसे धार्मिक पोशाख करणे निवडतात तेव्हा त्याच्यामागे त्यांचे नक्कीच मोठे आणि विशिष्ट सामाजिक आणि राजकीय डावपेच असतात . त्या माणसांचे नसले तरी त्या माणसाना असे पोशाख आजच्या जगात घाला असे सांगणाऱ्या त्यांच्या नेत्यांचे , धर्मगुरुंचे , राजकीय सल्लागारांचे नक्कीच असतात. अशी माणसे साधी आणि विचार न करता असे पोशाख घालत असतील असे मला कधीही वाटत नाही. माणूस स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळा असं मुद्दाम काढू पाहतो तेव्हा तो कधीही साधा भाबडा असू शकत नाही .

भारतीय घटनेने प्रत्येक नागरिकाला धर्माचार , विचार, पोशाख ह्यांचे संपूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे. पण दुर्दैवाने आजच्या काळात धर्माचा संबंध शांतता आणि पावित्र्याशी उरलेला नसल्यामुळे आणि धर्म आणि दहशतवाद , किंवा धर्म आणि राजकारण हि समीकरणे पक्की असलेल्या काळात आम्ही जन्माला आलेलो असल्याने धार्मिक माणसांची भीती वाटणे आमच्या बाबतीत साहजिकही आहेच .

तीच गोष्ट गणवेशाची . एकसारखे गणवेश हे शक्तीप्रदर्शन आणि भीती तयार करण्यासाठी निर्माण केले जातात आणि अशी माणसे आजच्या काळात सक्काळी रस्त्याने चालत गेली कि त्यांची भीती वाटते . हि माणसे एकत्र आल्यावर काय करू शकतात हे त्यांनी दाखवून दिलेले असते . अशी भीती वाटावी हेच त्या गणवेश तयार करणाऱ्या विचारवंताला हवे असते . आणि त्यात तो यशस्वी होतो. समाजात गणवेश घालून फिरणाऱ्या माणसांविषयी दहशत तयार होते . मग ते पोलीस असोत किंवा शाखेत जाणारे स्वयंसेवक असोत . पोशाख हा माणसाला सत्ता उभी करून इतरांना ताब्यात ठेवायला नेहमीच मदत करत असतो . आणि गणवेश हा त्यातला सगळ्यात महत्वाचा प्रकार आहे .

फ्रांस सारख्या काही पाश्चात्य राष्ट्रांमध्ये धार्मिक वेशभूषा करून समाजात वावरून अस्वस्थ वातावरण तयार करण्याला विरोध होतो आहे आणि त्यामुळे तिथे बुरखा बंदी सारखे कायदे तयार होवून नवी राजकारणाची समीकरणे उमटत आहेत. भारतात अजूनही सामाजिक आचार विचार आणि वैयक्तिक आयुष्य ह्यांची गल्लत आणि फारकत असल्याने कोणत्याही प्रकारची समानता आणि सारखेपणा रोजच्या जीवनांत येणे शक्यच नाही . आपल्या बहुरंगी आणि बहुपदरी भारतीय समाज जीवनाच्या दृष्टीने हे योग्य जरी असले तरी नागरिकाने निवडलेला विशिष्ट पोशाख आणि त्याचे विचार ह्याची सांगड जर घातली तर धर्माधिष्ठित कोणत्याही गोष्टीची दहशत आणि भीती वाटण्याचे आजचे दिवस आहेत . आणि ह्याचा प्रत्यय रोज घडणाऱ्या घटनांमधून दिवसेंदिवस प्रखरपणे येतो

IMG_0222

 

शहर . मौज दिवाळी अंक २०१५.

श्री.निळू दामले ह्यांनी घेतलेली मुलाखत .

कोणतही शहर हे त्याच्या रहिवाश्याकडे दुर्लक्ष्य करून त्याला एक मोकळी जागा देत . निमशहरी किंवा ग्रामीण भागात तुमच्यावर समाज नावाच्या घुसखोर मूल्यव्यवस्थेचा सतत एक डोळा असतो. मला मी ज्या ज्या शहरांममध्ये राहिलो वाढलो त्या शहरांनी एक anonymity दिली . खेड्यामध्ये राहण्याचा मला अनुभव नाही , मला तिथे कंटाळा येतो आणि निसर्ग झाडेझुडुपे वगरे गोष्टी मला सुट्टी साठी चार दिवस बरया वाटतात पण फार काळ आवडत नाहीत . आणि निवांतपणा , जुन्या चालीरीती ,एकत्र कुटुंबव्यवस्था ,परंपरा वगरेशी माझे तर भांडणच आहे . त्यामुळे मला मोठ्या शहरात राहणे आवडते .

।। सचिन कुंडलकर एका फिल्ममधे अडकले होते. चित्रीकरण, डबिंग यासाठी मुंबई-पुणे फेऱ्या करत होते. शहर या त्यांच्या आवडत्या विषयावर लिहायला सांगितल्यावर ते म्हणाले की शहरावर लिहिण्यापेक्षा बोलायला जास्त आवडेल. म्हणजे ते बोलतील आणि त्याच शैलीत ते लिहून काढायचं. ते बोलले. ते इथं तसंच. इकडलं तिकडलं गाळून.।।

कुठलाही प्राणी एका अत्यंत सोप्या नैसर्गिक वातावरणात वाढलेला असतो.एका इकोसिस्टिमधे वाढलेला असतो. त्यातच त्याचं साकल्य असतं.त्याचं पोषण असतं. माणसाच्या संवेदना,त्याच्या जाणिवांची वृद्धी ही त्याच्या मूळ  इकोसिस्टिममधे खूप चांगली होते मी चांगल्यापैकी मोठ्या झालेल्या शहरात जन्मलो, वाढलो. १९७६ सालचा माझा जन्म . तेव्हां पुणे शहर चांगल्या पैकी शहर होतं. शहरीकरणाचं कातडं पांघरलेलं खेडं नव्हतं. जेव्हां पुण्यात मोठा होत होतो  तेव्हां मराठी माणूस असल्यामुळं शहरीकरणाविषयीच्या अपराधभावनेमधे होतो. याचं कारण मी वाचत असलेलं मराठी साहित्य , माझ्या समोर आलेल्या कविता आणि गाणी .  सर्व मराठी साहित्यात , चित्रपटात ‘गेले ते दिन गेले’ नावाचा सूर असे . गावातले लोक साधे भोळे आणि शहरातील लोक भामटे असत .चित्रपटांच्या शेवटी माणसे आपल्या गावी परत जात आणि मातीचे ऋण फेडीत .

मी वाचायला लिहायला लागलो तेव्हां मोठ्या प्रमाणामधे भारतात समाजवादी नशेचा हँगओवर होता. मी मोठा होण्याच्या काळात, नव्वदीच्या मध्या पर्यंत. भारत समाजवादी आहे, कृषी प्रधान देश आहे, खेड्यांचा देश आहे, शहरं महत्वाची नाहीयेत, खेड्यांचा विकास करा, खेड्यात चला, असं सारं. यामुळं शहरीकरणाबद्दल , शहरात राहण्याबद्दल एक अपराध भावना होती. आजही शहरातल्या माणसाला सतत वाटवून दिल जात की आपण काही तरी कमअस्सल जगतो आहोत, आपल्या जगण्याला काही अर्थ नाही.आपली हवा घाण,आपलं पाणी बेकार , आपला शेजार्याशी संवाद नाही वगैरे वगैरे  . मोकळ्या वातावरणात, रानावनात, शेतावर, डोंगरदऱ्यामधे जाऊन राहिलं, तिथल्या त्या मूळ रहिवाशांबरोबर राहिलं म्हणजे ग्रेट.

शिवाय अनिल अवचट वगरे लोकांचं लेखन वाचून सगळ्या पुण्याला सतत अपराधी आणि वाईट राही कि आपण सुखी आहोत इथे पुण्यात म्हणजे काहीतरी क्रूरकर्म केले आहे आपण . मग त्यावर उतारा म्हणून अनेक लोक आपल्या साध्याभोळ्या मुलांना आनंदवन, नर्मदा आंदोलन , इथे तिथे पाठवित. आपल्याला जमले नाही आपण बँकेत नोकर्या केल्या , डॉक्टर झालो तर तेव्हडीच मुले तरी खेड्यात समाजसेवा करून पुण्य मिळवतील . खेडीपाडी शेतीभाती झाडे झुडुपे वाचवतील , आणि गांधीबाबा विनोबाआजोबा ह्यांचे आत्मे मुक्त होतील . आपली एक समजूत असते की आपल्या देशात प्रत्येकाला मूळ गाव असतो. त्या गावाशी आपलं नातं आणि नाळ जोडलेली असते . माझं गाव मात्र पुणेच, माझी मुळं पुण्यातच. माझा नशीब बरं कि मी पुण्यात जन्मलो आणि माझी समजूत त्याहून बरी कि एका वयात मी पुणे सोडले .तिथेच बसून कुंडीत नारळाची झाडे वाढवत बसलो नाही 

  आमच्या कुटुंबाच मूळ गाव आहे . किर्लोस्कर वाडीजवळ. मी कधीही माझ गाव पाहिलं नाही. आई वडिलांनी कधी गाव दाखवायला नेलं नाही. मला गावाकडं जाण्याचं कंपल्शन नव्हतं. ग्रामीण जीवनाविषयी आस्था असावी अशी जबरदस्ती माझ्यावर नव्हती. मी लहानपणी एकदा दोनंदा कुलदैवताला गेलो होतो . तेव्हापासून मला गावात जाण्याचे धुळकट प्रवास करायला जीवावर येतं .गोवा हा एकच ग्रामीण भाग फार मस्त आहे . बाकी ठिकाणी जायचा मला जर कंटाळाच आहे थोडा. गोव्यात मी कितीही वेळा जायला तयार असतो. कारण मला चंगळ करत जगायला फार म्हणजे फार आवडते . मला सतत इंटरनेट चा अमर्याद पुरवठा लागतोच आणि वाहने लागतात . आणि जे जे काही सुख देते ते सगळे लागते.चांगली पुस्तके, उत्तम चित्रपट, उंची मद्य, देखण्या स्त्री पुरुषांचा आजूबाजूला वावर,बुद्धिमान लोकांशी गप्पा- विचारविनिमय , जगभरातले उत्तम जेवण आणि सुशिक्षित निधर्मी लोकांची मस्त संगत. 

 पुण्यातली मर्यादित इकोसिस्टिम नैसर्गिक होती, सुरक्षिततेचं एक कवच होतं. एक अंडच होतं. मराठी असणं हासुद्धा अंड्याचाच भाग होता.मराठी, ब्राह्मणी वातावरण होतं. सदाशिव पेठेत वाढलो, भावे स्कुलात शिकलो. आपली समज, आपल्याला जे वाटतं ते खरं असतं अशी माझी समज होती. पुणे शहर म्हणजे विद्यापीठ आहे. तिथं तुमचं पोषण होतं. पण विद्यापिठात कोणी आयुष्यभर रहात नसतं. अठराव्या वर्षानंतर माणसानं पुण्यात राहू नये. पुण्यात रहाणं म्हणजे बाल्यावस्थेत रहाणं होय. बाल्यावस्थेत सुख असतं, आपल्या मतांविषयी एक अनावश्यक खात्री असते . बाल्यावस्था कधी तरी संपावी लागते. बाल्यावस्थेनं दिलेल्या खात्रीच्या बाहेर माणसाला कधी तरी पडावं लागतं. पहिली दहा किंवा अकरा वर्ष पुण्यातल्या माझ्या घरात टेलेफोन नव्हता, टीव्ही नव्हता. तिथून मी टेक इव्होल्यूशन पाहिलं. काही नसणं, फक्त रेडियो असणं आणि आता दोन टीव्ही असणं, प्रत्येकाकडं दोन मोबाईल असणं, त्याचं कंपल्शन तयार होणं, हा फँटास्टिक इंटरेस्टिंग प्रवास आम्ही केला आहे. प्रशस्त ग्रंथालये , घराला मोठी अंगणे , उत्तम शिक्षक , चांगले सिनेमे नाटके पहायच्या जागा , उत्तम संगीत महोत्सव आणि रोमारोमात भरलेला निवांतपणा . हवा थंड . पाणी शुद्ध . काय विचारायची सोय नाही . मला वाचनाची आवड लागली, चित्रं – सिनेमे बघायची सवय लागली. .स्वतःची जडण घडण करून घ्यायला महाराष्ट्रभरातून कितीतरी तरूण मुले पुण्यात येवून शिकतात. आम्हाला पुण्यातल्या मुलांना कल्पना करता येणार नाही इतक्या पोषक गोष्टी सहजपणे उपलब्ध होत्या.  शहरात राहात नसतो तर मला ज्ञान मिळालं नसतं, माझी आजची घडण झाली नसती. पुण्यातला समाज म्हणजे स्वतःविषयी खात्री असणारा समाज आहे. त्याला कधी दुःख झालेलं नसतं. स्वतः विषयी डाऊट नसतो.प्रकाश संतांच्या लंपनचं जसं बालपण होतं तसं छान बालपण त्या शहरानं मला दिलं. पुण्यानं मला ‘नाही’ म्हणायला शिकवलं. हे चालत नाही, हे मला आवडत नाही, विशिष्ट वयापर्यंत माझी नाहीची भिंत मजबूत होती. याला हे चालत नाही, हे आवडत नाही, हे हा करणार नाही.ती नाही म्हणायची ताकद मला आजही खूप कमी येते .

माझे बाबा आणि आई मध्यमवर्गीय असले तरी मध्यमममार्गी घाबरलेले नसत. घरच्या मर्यादित आर्थिक परिस्थितीत त्यांना जे मिळाले नाही ते सगळा काही आम्ही दोघा भावंडांनी मिळवावे असे त्यांना वाटे . म्हणजे शिक्षण पुस्तके प्रवास आणि उत्तम कपडे . ते दोघे जे कमवत ते सगळा काही आमच्या पुस्तकांवर आणि शिक्षणावर खर्च करीत . पुण्यानंतर मी मुंबईत गेलो.  मुंबईत माझे मोठे काका कुलाब्यात रहायचे. त्यांच्याकडे मी प्रचंड राहिलो. असिस्स्टंट कमिशनर ऑफ पोलिस होते. रेडियो क्लबच्या समोर घर होतं. मुंबई एक्झॉटिक होती, समुद्र होता,जुन्या पद्धतीची श्रीमंती होती. ऐंशीच्या दशकातली. ओप्युलन्स. मुस्लिम, पारशी आणि ख्रिस्ती लोक. आमच्या इमारतीत काकांचं सोडून एकच मराठी कुटुंबं. ते तिरोडकर . जहाज बांधणी उद्योगातले . बाकीची इतर भारतीय माणसे . मुंबईने मला जगण्यातली तफावत दाखवली  मुंबईनं माझ्याभोवतीचं अंडं फोडलं. कवच मोडलं. मला टॉलरंट बनवलं. अनोळखी गोष्टींना आपलंसं करायला शिकवलं. इतर भाषेची लोकं तुझ्याबरोबर रहाणार आहेत, तू खातोस त्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीचं अन्न खावं लागणार आहेत, तुला जे लेखक ग्रेट वाटतात त्यापेक्षा फार मोठे लेखक आहेत. हे सारं मला मुंबईनं समजावलं. पोल्युशनशी चांगली दोस्ती झाली. धूर आणि पाण्याचं पोल्युशन मी म्हणत नाहीये. ते भारतातल्या शहरात राहून मी पचवलंय. पोल्युशन म्हणजे परक्या ठिकाणी पोचल्यानंतर तिथं स्विकाराव्या लागणाऱ्या गोष्टी. आपण ज्याला खरं मानतो त्यापेक्षा नंतर काही तरी वेगळं येणार असतं. घराची रचना, खाणं हे सारं पोल्युट होत असतं. मुंबईत इतक्या नव्या गोष्टी समोर आल्या की माझी पोल्युशनची भीतीच गेली.

नंतर मी पॅरिसला शिष्यवृत्ती मिळवून सिनेमा शिकायला गेलो. तेव्हां २२ वर्षाचा होतो. माझ्याबरोबर अभ्यासक्रमात बारा देशातली बारा मुलं होती. एकमेकांशी ओळख झाली. पहिल्याच दिवशी इतर विद्यार्थांनी विचारलं ‘ तुझ्या आई वडिलांकडं तू रहातोस, त्यांच्या घरात रहातोस ?’ त्यांना आश्चर्य वाटलं. मी म्हणालो, “हो.”  पॅरिसमधे यू आर ऑन युवर ओन.   मी परत आल्यावर घर सोडलं. आईला म्हटलं वेळ झाली घर सोडून जायची. आई म्हणाली जा. पॅरिसला मला कळलं की आपलं घर हवं, स्वयंपाकघर आपलं हवं. कारण तुमच्या जगण्याचं डिझाईन अठराव्या वर्षी तुम्हीच करायला लागलं पाहिजे, सुरक्षिततेतून बाहेर पडलं पाहिजे, तुमचे पैसे तुम्ही कमावले पाहिजेत.तुम्हाला तुमची पोळीभाजी रांधून खाता आली पाहिजे आपापली . हे महत्वाचं शिक्षण मला युरोपनं दिलं.

पॅरिस किंवा तशा युरोपीय शहरात गेल्यावर ऐतिहासिक आणि प्रेक्षणीय स्थळं पाहून झाली की खरं युरोप समजायला सुरवात होते. प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक स्थळं म्हणजे शहर नव्हे. मोना लिसा आणि लुवरचा राजवाडा आणि आयफेल टॉवर म्हणजे पॅरिस नव्हे. लहानपणी पुलंची अपूर्वाई वाचली होती. त्यामुळं फ्रेंच माणूस म्हणजे सतत वाईन पिणारा, उसासे टाकत प्रेम करणारा, चित्रे काढत बसणारा, पियानो वाजवणारा माणूस असं मला वाटे. प्रत्यक्षात फ्रेंच माणसाला घराचे हप्ते भरावे लागतात, त्याच्या घरावर जप्ती येते, पोट भरण्यासाठी त्याला आपल्यासारख्याच खटपटी कराव्या लागतात,त्याला गंभीर व्यसनाधीन मुले असतात ,रस्त्यावर भरपूर भिकारी असतात.Paris ने मला अपरिमित उर्जा दिली आणि मी माझा कोर्स संपवून परत येताना संपूर्ण बदलून आलो. आयडियल फुलबागेत मला जगायचंच नाहीये. मला सुरक्षितता नकोय. मला आजचं उद्या रहावं असं वाटत नाहीये. माझी भाषा, काम, तसंच रहावं असं वाटत नाहीये. टेंपररीनेस हा शहरीपणाचा भाग मला मुंबई आणि Paris ह्या शहरांनी  चांगला शिकवला.व्यक्तिवादी असण्याची, स्वतःची संपूर्ण जबाबदारी स्वतः घेण्याची गरज उत्पन्न केली.

मला घोमळ्यात रहायला आवडत नाही. घोमळा. एकमेकांच्या पायात पाय अडकवलेला समूह. आमच्याकडं देशस्थांकडे  जेवायला घोमळा असतो. आटोपशीर प्लान नसतो. दहा माणसं येणार सांगितलं तर सतरा येऊ शकतात .मला कुटुंबात रहायला आवडत नाही. मला चार पाच माणसांत रहायला आवडत नाही. मी लहान असतानाच मला ओळखून आई वडिलांनी एक वेगळी खोलीच देऊन टाकली. लहान गावात सामाजिक प्रथा  सामाजिक जबाबदारी, कृतज्ञता इत्यादी गोष्टी जगण्यात तुम्हाला न विचारता गृहीत धरल्या जातात .मला हे सगळ मान्य नसल्याने, कुटुंबात राहायची आवड नसल्याने  पूर्ण खाजगीपणा देणारं आणि माझ्या आयुष्यात नाक न खुपसणारं मुंबई सारख शहर मला आत्ता तरी आवडत आहे . पुढे काय होईल ते माहित नाही . 

मला माणसांनी अनावश्यकपणे एकत्र येउन केलेल्या बर्याच गोष्टी आवडत नाहीत . सण आवडत नाहीत, रस्त्यावरच्या लग्नाच्या मिरवणुका आवडत नाहीत. मला उगाच  सेलेबरेट करता येत नाही. दिवाळी आली की मी म्हणतो की हे कृषीप्रधान सण आहेत. मला त्यानी आनंद होत नाही. मग मी कां तो साजरा करू? का नवे कपडे घालू? माझं पीक नाही आलेलं सुगीचं. सर्व पारंपारिक सणाचा संबंध इकॉनॉमिक्सशी आहे.मला त्यामुळे ते सण साजरे करावेसे वाटत नाहीत .मला ज्या दिवशी खुषी वाटेत तोच माझा क्षण. फिल्मची पहिली प्रिंट हाच सण. त्या दिवशी सर्वाना जेवायला घालेन. ३१ डिसेंबरला मला   आनंद व्यक्त करावासा वाटत नाही. मला त्या दिवशी आनंद होत नाही, मला ओरबाडून आनंद होत नाही. मला जयंत्यांना आनंद होत नाही पुण्यतिथीनं दुक्ख होत नाही.

सुचणं. सुचल्यावर फार आनंद असतो. ते सेलेबरेट करावेसं वाटतं. ज्यांना हे कळतं त्यांच्याशी मी तो आनंद शेअर करू शकतो. नविन काही सुचणे ह्यासारखा सणाचा मोठा दिवस नाही .

पुण्यात मला सुचायच थांबल कारण लाडावून पोषण केलेल्या गुबगुबीत वातावरणात राहिलात तर तुम्हाला सुचेल कसं? त्यामुळे प्रत्येकाने आपापले जन्मगाव उमेदीच्या काळात सोडून बाहेर जावे अश्या मताचा मी आहे . हे झाड आता आहे ते बघून ठेव, उद्या ते पिवळ्या फुलांचं झाड नसणार, पाडतील रात्री ते झाड, आता घे छान अनुभव त्या झाडाचा. ते झाड असणं हा नॉर्म करू नकोस.

पुणे मुंबई आणि Paris ह्या तीन शहरांनी माझी अंतर्गत आणि बाह्य जडणघडण केली आहे . Paris विषयी स्वतंत्रपणे लिहावे लागेल .ते माझ्यासाठी फार महत्वाचे शहर आहे. तो माझा पेट्रोल पम्प आहे . मला वारंवार तिथे जाऊन पुनुरज्जीवित व्हावे लागते . मला सध्या कोणत्याही शहराच्या इतिहासाचा कंटाळा येतो. विशेषतः Paris सारखी शहरे इतिहास दाखवून Tourism वर चिक्कार पैसे कमवत असतात . इतिहास हा शहरी अर्थव्यवस्थेत पैसा कमावायचे साधन आहे. ज्या समाजात सध्या काही फार घडत नाही त्या समाजाला इतिहासाची आणि महापुरुषांची फार गरज लागते. त्यांचे पुतळे ,वाडे आणि दंतकथा लागतात . मग Tourist येतात आणि शहरातली बेकार मुले गाईड बनून पैसे कमवू शकतात. शहरात एक देवूळ आणि एक महाल असेल तर पाचशे लोकांचे पोट वर्षभर भरते . पुण्यात आणि Paris मध्ये हे दोन्ही चिक्कार आहे . त्यामुळे मला ह्या दोन्ही शहरांच्या वर्तमानात जास्त रस आहे . भूतकाळात नाही.आणि आत्ताच्या काळात ह्या दोन्ही शहरातील मूळ रहिवाश्यांचा वर्तमान मजेशीरपणे गडबडलेला आहे. 

मी जे शहर सोडून गेलो तेच शहर गाठायला छोट्या गावातून हजारो लोक येतात . मी पुणे सोडताना पुण्याच्या आकर्षणाने छोट्या गावातली माणसे अभिमानाने आणि समाधानाने पुण्यात येवून राहातात याची मला मौज वाटते . आपण जे शहर सोडून पळतो ते इतर कुणालातरी अधिरतेने हवे आहे . सध्या महाराष्ट्रातील छोट्या गावातील श्रीमंत कुटुंबांमध्ये पुणेकर होणे हि एक सन्मानाची बाब आहे . मला त्याचे हसायला येत नाही पण मौज वाटत राहाते. आता ह्यांची पुढची पिढी ह्यांना शिव्या घालत पुणे सोडणार आणि हे लोक हात चोळत टेकड्यांवर फिरत बसणार . मी आता मुंबईत आहे . मी काही वर्षांनी मुंबई सोडून भलतीकडेच कुठेतरी जाणार. वेगळ्याच जगात वेगळ्या शहरात वेगळ्या भाषेत विरून हरवून जाणार . हे रक्ताभिसरण फार नाट्यमय आहे . शहरात सगळ तात्पुरत आहे . भाषा , चालीरीती , इमारती सगळा काही तात्पुरत. आणि तेच जगण्यासाठी फार आश्वासक आणि पोषक आहे हे आपल्या लक्षातच येत नाही .आपल्या भारतीय समाजाला सगळा काही कायमच हव असत . म्हणून मग अनेक लोक शहरांना घाबरून कोकणात वगरे आडगावी जमिनी घेऊन घर उभारतात आणि चुकीच्या वयात भलतीकडे जाऊन शेतीबीती करत बसतात. 

आता नीट विचार केल्यावर असाच वाटतंय मला कि शहरात जन्मलो आणि राहिलो हे बरच झालं . पुढे काय होईल आणि त्याप्रमाणे कशी मते बदलतील ते आत्ता तरी सांगता येत नाही. पण शहरी जीवन सोडून मी नक्कीच शांतता आणि हिरवाईच्या शोधत कुठेतरी जाऊन बसणार नाही हे नक्की. मी प्राणीच तसा नाही.

 

Kundalkar@gmail.com

अपेयपान . ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग १ ते ४ .

 

अपेयपान भाग  १

आयुष्यामध्ये निघून गेलेल्या वेळाइतके रोमांचकारी आणि पोकळ काहीही नाही . आठवणींचे चाळे करणे हा शुद्ध बौद्धिक दिवाळखोरपणा आहे ह्या विचारात माझी अनेक वर्षे गेली . मी भूतकाळाकडे साशंकतेने पाहणारा माणूस आहे . कारण भूतकाळात वेळ साचून राहिलेला , अप्रवाही आणि दुर्गंधी येणाऱ्या चिकट पदार्थासारखा असतो . मानवी मनाला भूतकाळाकडे बघण्याची चिकित्सक वृत्ती जोपासायची सवय नसते . भूतकाळ हि त्याच्यासाठी  एकप्रकारे सुटका असते . पटकन बाहेर जाऊन गुपचूप ओढून आलेली एक सिगरेट.  स्मृती ( memory ) आणि स्मरणरंजन ( nostalgia ) ह्यातला फरक ना आपल्याला घरी शिकवला जात ना दारी . आणि त्यामुळे  आपण आठवणी काढतो आणि भूतकाळात रमतो त्यातून नवे मिळवत काहीच नाही , तर स्मरणरंजनाच्या चिखलात काही काळ लोळत पडून  बाहेर येतो . महाराष्ट्रात  आपल्याला  नुकते आवडलेले  चार सिनेमे , दोन नाटके , तीन पुस्तके ह्यांचे विषय पहा . ते आपल्याला असेच काही काळ त्या चिखलात लोळून यायला मदत करतात . आणि म्हणूनच आपल्या साजऱ्या, गब्दुल  मराठी मनाला ते आवडतात . कारण आपण  स्वतः फार काही करायला नको . भूतकाळ आपला भरजरी होता हे एकदा स्वतः ला समजावून आपला वेळ रविवारच्या  पुरवण्या वाचत संपवला कि आपण सोमवारी पाट्या टाकायला मोकळे .

महाराष्ट्रात राहणाऱ्या मराठी माणसाची स्मृती एकवेळ सोपी, नटवी आणि चावट असते . पण महाराष्ट्र सोडून परदेशात स्थायिक झालेल्या वयस्कर माणसाची स्मृती हि विनोदी वेड्या म्हातारीसारखी भेसूर  असते . त्यांना जो महाराष्ट्र आज आहे असे वाटत असते , तो महाराष्ट्र स्मृतीपूर्व काळातला असतो .  एकोणीसशे साठ सत्तर वगरे सालातला .  महाराष्ट्राचा सुवर्णकाळ वगरे जो काही होता असे म्हणतात त्यातला .  अश्या माणसांची पोटची मुलेच त्यांना ताळ्यावर आणायला सक्षम असतात हे एक बरे . त्या मुलाना काहीच माहिती नसते . कारण ती  त्यांचा स्वत चा  काळ विणत योग्य दिशेने वर्तमानात जगात असतात . विस्मृती आणि अज्ञान हा जुन्या सत्तेच्या आणि जुनाट काळाच्या विरोधातला  एक रामबाण उपायच नसतो का ?

भारतीय लेखिका दुर्गा भागवत आणि इरावती कर्वे , लेखक महेश एलकुंचवार आणि  अमिताव घोष , तुर्की लेखक ओरहान पामुक तसेच फ्रेंच लेखक मिशेल हुलबेक  ह्यांच्या साहित्यामुळे मी फार सतर्कतेने  भूतकाळाकडे बघायला आयुष्यात सावकाशपणे  शिकलो. उशीराच शिकलो कारण मी काही कुठे आकाशातून पडलो नव्हतो . पुण्यातल्या सदाशिव पेठेत , महाराष्ट्राच्या  आठवणींच्या कारखान्यातला जन्म माझा . उशीर लागणारच . पण उशिरा का होईना , आठवणींचा गुलाम होण्याऐवजी त्या आठवणींमधून काळाची तार्किक सुसंगती लावायचा प्रयत्न करायला लागलो  . कारण मी फार साधा आणि चुका करत शिकणारा माणूस आहे . मला माझा वर्तमान फार आकर्षक वाटतो , कारण काळाच्या ज्या तुकड्यात मी माणूस म्हणून वाढलो , शिकलो मोठा झालो तो काळाचा तुकडा अतिशय नाट्यमय , प्रवाही आणि गजबजलेला आहे . मी १९७६ साली पुण्यात जन्मलो ते शहर आज काळाने गिळून टाकले आहे आणि त्याची त्वचा सुकवण्यासाठी खिडकीबाहेर वाळत टाकली आहे . मी ऐकलेली गाणी , मी वाचलेली पुस्तके , मी फार महत्वाचे मानलेले महान लोक ह्यापैकी काही म्हणून मला आज जगायला पुरे पडत नाहीये . ह्याचे कारण मी ज्या काळात मोठा  झालो तो नव्वोदोत्तरीचा काळ हे आहे  . १९९२ पासून आजपर्यंतचा . वेगवान , क्रूर , हसरा आणि मायावी काळ . आपल्या सर्व भारतीय समाजाची स्मृती ढवळून काढणारा आणि आपल्याला झटके देवून जागे करणारया ह्या काळाचे कधीतरी पुनरावलोकन करायला हवे .

आपल्याला कळायला लागते , भान येते ते नक्की कधी ? माझ्या समजुतीप्रमाणे आठवण यायचे वय तयार झाले कि आपल्याला जगाचे भान यायला सुरुवात होते . त्याचा संबंध शारीरिक परीपक्वतेशी असतो . आपण वयात येत जातो तसे पहिल्यांदा आपले जगाशी काहीतरी देणेघेणे सुरू होते . आपले स्वतः चे . कुटुंब , पालक ह्यांच्या पलीकडचे . भारतीय समाजात ह्या वयात मुले माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करायच्या बेतात आलेली असतात . माझेही तसेच होते. मी शरीरीकतेने सतर्क आणि उत्सुक झालो तेव्हा नुकताच ‘कयामत से कयामत तक’ हा तरुण जाणीवेचा सिनेमा प्रदर्शित झाला होता. चित्रपटाचा आठवणीने पिढीची वर्गवारी करणे भारतात सोपे जाते म्हणून  हा उल्लेख .

माझी पुण्यातली मराठी माध्यमाची फक्त मुलांची शाळा  भावेस्कूल हे माझे सुरक्षित , आनंदी अभयारण्य होते . शाळा संपली १९९२ साली आणि मी जगामध्ये असुरीक्षतेत लोटला गेलो असे म्हणता येईल . ह्याचे कारण माझ्या  आईवडिलांना तोपर्यंतच माझ्यासाठी निर्णय घेता येत होते. त्यापुढच्या वाटचालीचे निर्णय माझे मलाच घेणे भाग होते कारण ते दोघे महाविद्यालयात शिकलेच नव्हते . मी जे म्हणीन त्याला संपूर्ण पाठींबा द्यायचा असे त्यांनी ठरवले होते पण  निर्णय घ्यायची जबाबदारी माझी होती . शाळा संपली नेमकी त्याच वर्षी बाबरी मशीद पडली आणि पहिली अनामिक  सामाजिक भीती माझ्या पोटात उगम पावली . विध्वंस आणि दंगलीमधून तयार झालेली भीती .  तोपर्यंत आम्हा मुलांना  कुणालाच आडनावावरून जात  ओळखता येत नव्हती . बाबरी माशिदिनंतर आणि मंडल आयोगाच्या अंमलबजावणी  नंतर आम्ही अड्नावांकडे लक्ष्य द्यायला शिकलो. ह्या सगळ्याच्या  आगेमागेच बर्लिनची भिंत पडली , सोविएत साम्राज्य संपले , राजीव गांधीची हत्या झाली . आम्ही शाळेतल्या शिक्षकांच्या आग्रहाने रोजचे पेपर वाचात होतो त्यातले अंधुकसे काही कळायला लागले आणि हे जाणवायला लागले कि आपला ह्या सगळ्याशी फार थेट संबंध येणार आहे . तोपर्यंत आमच्या आयुष्यात आणि पुणे शहरात काही म्हणजे काहीही वाकडे घडलेच न्हवते . पानशेतचा पूर आणि जोशी अभ्यंकर खून खटला हि आमच्या शहराच्या वेदनांची  जुनी ग्रामदैवते होती . पण  त्यानंतर सगळे फार झपाट्याने बदलू लागले . शाळा संपताच आजूबाजूचे सर्वजण computer च्या क्लास ला जाऊ लागले. आणि चादरीच्या आकाराच्या floppy घेऊन फिरू लागले.

ह्या काळापासून आजपर्यंत स्वतःचे निर्णय घेत पुढे जात राहणे  आणि काम करत राहणे हा माझ्यासाठी आयुष्याचा मोठा भाग राहिलेला आहे. ज्या काळात हे घडले त्या काळापासून पुढची पंचवीस वर्षे अर्थकारण , विज्ञान , तंत्रज्ञान आणि समाजकारण ह्याची घडी विस्कळीत होवून मोठी उलथापालथ होणार आहे ह्याची आम्हाला त्या काळात कल्पना नव्हती . माणसाचे जगणे आणि माणसाच्या आठवणी ह्यावर पुढील काळात होणार्या आर्थिक आणि तांत्रिक घडामोडींचा सखोल परिणाम होणार होता आणि पाच पाच वर्षांच्या काळात नवनव्या  गोष्टी निर्माण होवून नाहीश्या होणार होत्या. आज  चांगले वाटेल ते उद्याच अनावश्यक  वाटू लागणार होते  आणि  आमचे सगळे पुढचे महिने आणि वर्षे आपल्या जुन्या मूल्यांकडे जमेल तसे लक्ष्य देत , नवी मूल्ये वेगाने आत्मसात करण्यात जाणार होती . वेगवान आणि भन्नाट . ह्या सगळ्यात जर कशावर अंतस्थ परिणाम  होणार होता तर तो आमच्या मेंदूतल्या आठवणी तयार करण्याच्या  कारखान्यावर .

मी या लेखमालेत यापुढे ह्या विचित्र वेगवान झगमगीत आणि वाह्यात आठवणीनंविषयी  लिहिणार आहे . ह्या सदरामध्ये . इथे सुरुवातीला मी  काय लिहिले होते ते मी पूर्ण विसरून जाईस्तोवर .

 

10489623_10152207016792267_8148827493166830975_n

सचिन कुंडलकर .

 

अपेयपान भाग २

गेल्या अनेक वर्षात माझ्यासोबत जर काही सातत्याने  राहिले असेल तर विविध जागा आणि व्यक्ती ह्यांच्यासंदर्भात मला वाटत असलेला न्यूनगंड.Inferiority complex . आपल्यात इतरांपेक्षा काहीतरी कमी आहे ,आपण  ह्या नव्या वातावरणात रुळून जायला कमअस्सल किंवा अपात्र आहोत   ही भावना . ही न्यूनगंडाची भावना मला मी मोठा होत असताना सतत बदलत राहणाऱ्या माझ्या आजूबाजूच्या वातावरणाने दिली . जग फार वेगाने बदलतेय असं आपल्याला जो अनुभव येत राहिला, अनेक वस्तू,गोष्टी, शहरे नव्या स्वरुपात आली तो हा काळ. आर्थिक उदारीकरणाच्या परिणामांचा आणि digital technology ने आपले आयुष्य व्यापण्याचा. ह्या काळाने मला दिलेली मोलाची भेट म्हणजे सततचा न्यूनगंड .माझ्या मध्यमवर्गीय जडणघडणीमुळे तो वृद्धिंगत झाला आणि मला ह्या भावनेमुळे सतत सतर्क,जागे राहावे लागले .माझी परिस्थिती बदलण्यासाठी प्रयत्न करावे लागत राहिले.

माझी ही कहाणी इतर चार चौघांपेक्षा वेगळी नाही. तुम्हा सर्वांसार्खीच आहे. आपण सगळ्यांनी,ज्यांनी ज्यांनी सुरक्षितता सोडून बाहेर पडून काही करण्याचा ह्या काळात प्रयत्न केला आहे त्या सगळ्यांना ह्या न्यूनगंडाने साथ दिली आहे . गाव सोडून शहरात येणार्यांना . छोटी शहरे सोडून मोठ्या शहरात जाणार्यांना.आपल्या कुटुंबापेक्षा वेगळे काही कामाचे मार्ग शोधणार्यांना .

आपण साध्या मराठी माध्यमाच्या शाळेत शिकलो, आपल्याला इंग्लिश बोलता येत नाही हि माझी  पहिली मोठी घाबरवणारी  भावना . आपले कपडे कॉलेजमधील इतर मुलांइतके चांगले नसतात हि  दुसरी एक भावना.आपण मुंबईत गेलो कि ह्या मोठ्या शहराच्या वेगवान आणि अतर्क्य चालीरीती आपल्याला कधी कळत नाहीत हि एक पूर्वीची जुनी भावना . आपल्यावर कुणी प्रेम करत नाही कारण आपण जगाला हवे तसे सुंदर दिसत नसू, आपल्यात दुसर्यावर छाप पाडण्याची कोणतीही कला नाही ही भावना . आता आठवले तर मौज वाटेल अश्या ह्या असंख्य भावनांच्या जंजाळात मी खूप वर्षे राहिलो आणि त्यांच्याशी झगडण्याची उर्जा इथून तिथून झगडत मिळवत राहिलो . इथून तिथून म्हणजे खूप सारी पुस्तके वाचून आणि सिनेमा पाहून.मला हिंदी सिनेमाने मोठे होताना अपरिमित उर्जा आणि आत्मविश्वास पुरवला. नौव्वदीच्या दशकातला साधा मनोरंजक सिनेमा. श्रीदेवी विरुद्ध माधुरी ह्या काळातला .सगळी खानबाळे मिसरूडात होती त्या वेळी आणि सनीच्या  “धायी किलोका हाथ” ला टाळ्या मिळत तो सिनेमा . हिंदी सिनेमाने मला प्रेम करायला, रागवायला, जमलेच तर मनातल्या मनात बदलाबिदला घ्यायला, प्रेमभंग झाला तर कसे रडायचे ह्याला, तात्पुरते का होईना तयार केले. तो नसता तर मी कुठून माझ्या सैरभैर मनाला बळ पुरवले असते ते मला माहित नाही .माझ्या मनात कुटुंब ,शाळा आणि शहर सोडून जाताना जी भीती आणि असुरक्षितता होती, ती दूर केली फक्त हिंदी सिनेमाने आणि असंख्य पुस्तकांनी ,पर्यायाने ती लिहिणाऱ्या लेखकांनी .मराठी लेखक आणि त्यानंतर अपरिमित कष्ट करून इंग्लिश वाचता यायला लागल्यावर वाचलेले जगभरातले सर्व जुने, नवे लेखक.

वीस वर्षापूर्वी मला इंग्लिशमध्ये दोन वाक्ये सरळ बोलता येत नसत. चमचे वापरून नीट खाता येत नसे आणि साधी इंग्लिश पुस्तके वाचताना मोठी डिक्शनरी सोबत घेऊन सतत त्यात बघावे लागे. एकेक पुस्तक वाचायला महिना महिना लागत असे . फ्लोबेर ह्या लेखकाची ‘मादाम बोवारी’ ही कादंबरी मी बारावीत धाडस करून वाचायला घेतली तेव्हा मी डिक्शनरी बघून बघून रडकुंडीला आलो होतो.ह्या सगळ्यातून तयार होणारया न्यूनगंडाने मला ढकलत सावकाशपणे पुढे नेले.पुढे मी न घाबरता जगभर अनोळखी ठिकाणी प्रवास केले, फ्रेंच भाषा शिकलो ,स्वयपाक करायला शिकलो  सिनेमा शिकलो, तो बनवायलाही शिकलो, चांगल्या संगीताचा, चांगल्या दृष्यकलेचा आस्वाद घ्यायला शिकलो,परक्या लोकांना न घाबरता आपलेसे करायला शिकलो हे सगळे करताना मला प्रत्येक टप्प्यावर सातत्याने दुय्यम आणि कमअस्सल वाटतच रहीले कारण माझ्यासमोर सतत त्या त्या क्षेत्रातली मोठी हुशार आणि ताकदवान माणसे ,समाजात फोफावणारी आणि प्रदर्शित केली जाणारी श्रीमंती, वेगाने बदलणारे तंत्रज्ञान ,न हाताळता येणारी यंत्रे येतच राहिली. काही शिकले तर नवीन काहीतरी  पुढे उभे येऊन थांबे .कधी काही स्थिर म्हणून राहिले नाही. आता आपण कुठेतरी पोचलो आहोत जिथे सर्वात सक्षम आणि ताकदवान आपणच आहोत असे कधीही झाले नाही .आपल्याला ज्ञान मिळाले आहे आणि आता त्या ज्ञानाने आपल्याला आत्मविश्वासाचे स्थैर्य लाभेल हि भावनाच ह्या काळाने येऊ दिली नाही.

मला संपूर्ण आत्मविश्वास कि काय म्हणतात तो कधीहि नव्हता आणि आजही तो माझ्यापाशी बरेचवेळा नसतो हे माझे फार चांगले नशीब आहे .

मला आज असे लक्षात आले आहे कि मला सतत सोबतीला असणारा हा न्यूनगंड माझ्यासाठी आजपर्यंत फार मोठे वरदान ठरला . त्यामुळे मी शिकत  राहिलो, धडपडत राहिलो आणि काळाशी जुळवून घेत राहिलो .जुन्या अडचणी पार केल्यावर नव्या तयार होत गेल्या आणि त्या सोडवण्याचा प्रयत्न केल्याने मला सतर्क राहता आले. मुख्य म्हणजे जमेल तसे काम करत राहण्यावर माझा विश्वास कायम राहिला आणि सर्व बाबतीत perfect  होण्याच्या शापातून मला मुक्तता मिळाली . Perfectionism is the death of many simple pleasures of life .

मी आज त्या न्यूनगंडाचे आभार मानतो . शिवाय त्या सर्व माणसांचे ज्यांनी आयुष्यात विवीध टप्प्यांवर माझी ती दुय्यम असण्याची भावना प्रबळ केली . त्यात ओळखीचे अनेक मोठे फिल्मस्टार्स आले, मोठे यशस्वी श्रीमंत लोक आले , मोठमोठे लेखक , मोठे fashion designers आले आणि जगातली मोठी चकचकीत वेगवान शहरे आली. Paris सारखे वाह्यात आणि हुशार शहर माझ्या वाट्याला फार तरुणपणी आले. आणि मला त्या शहराने गुदगुल्या करकरून त्या वेळी बेजार केले.  मराठी शाळा सोडून BMCC कॉलेज मध्ये गेल्यावर फटाफटा इंग्लिश बोलणारी मुले आली, कॉलेजमध्ये कार आणि ड्रायव्हर घेऊन येणारी आणि सोळाव्या वर्षीच अप्रतिम fashion sense असणारी नमिता मेहता नावाची हुशार मुलगी आली. मला अजुनी हॉटेलात नीट खेकडा खाता येत नाही म्हणून माझ्यावर हसणारे अनेक मित्र आले. पृथ्वी थेटर ला पहिल्यांदा गेल्यावर हिंदी इंग्लिश रंगभूमीवर काम करणारे smart रंगकर्मीज आले ,आणि मी सारखी माझ्या मोठ्या कमरेची pant वर ओढत फिरतो तेव्हा हळूच मला हसणारे लोक आले .सगळेच आले. सतत बदलायची आणि आहोत त्यापेक्षा नवनवे काहीतरी शिकायची एक शीस्त ह्या वातावरणाने मला आपोआप लागली.

मला काही गोष्टी अजुनी जमत नाहीत . नीट गोल पोळी नेहमीच लाटता येत नाही .Labyrinth ह्या  शब्दाचा अर्थ नुकताच कळलाय पण तो नीट म्हणता येत नाही. फ्रेंच अस्खलित बोलता येते पण नीट लिहीत येत नाही. अजूनही टीप नक्की किती द्यायची ते कळतच नाही. इंग्लिश सिनेमात अनेक वेळा काय बोलतात ते कळत नाही, जरा धडधडीत मोठ्याने बोला हो असे वाटते आणि कुणाला किती वाजता फोन करावा आणि करू नये ह्याची शहरी सभ्यतेची गणिते कळत नाहीत (जगातील प्रत्येक शहरात ह्याची वेगळी आखणी आहे) आणि सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे ते game of thrones ही जी काय महान आणि must कलाकृती आहे ती मी अजुनी पाहिलेली नाही. म्हणजे तर मी पुण्यामुंबईत जगायला लायकच नाही . कारण लहान पोरेसोरे उठून हल्ली फक्त त्यावरच बोलत बसतात. आणि तेव्हा तुम्ही कितीही पुस्तके वाचून टिकोजीराव झाले असाल तरी त्यांच्यापुढे तुम्ही अगदी कापूसबोळा ठरता.

ह्या सगळ्यामुळे मी सारखं ओशाळून बसतो आणि आता जरा नीट काही चार गोष्टी शिकून घेऊया  असे मनाला बाजावत राहतो .

सचिन कुंडलकर .

 

IMG_1709

 

अपेयपान   भाग ३

गेल्या आठवड्यात मुंबईतील सुप्रसिद्ध रिदम हाउस हे जुने आणि महत्वाचे संगीताचे केंद्र बंद होणार अश्या बातम्या प्रसिद्ध झाल्या तेव्हापासून प्रत्येक संगीतप्रेमी माणूस हळहळत आहे.प्रत्येकाला वाटते आहे कि इतके जुने आणि चांगले दुकान बंद व्हायला नको .रिदम हाउस हे नुसते कॅसेट्स आणि सी. डी ज विकत घेण्याचे दुकान नव्हते, तर त्या दुकानामुळे तीन चार पिढ्यांना जगभरातले उत्तम संगीत ऐकण्याची आणि संगीताचा संग्रह करण्याची सवय लागली. माझ्या अनेक मोलाच्या आठवणी काळाघोडा भागातील ह्या दुकानाशी जोडल्या गेल्या आहेत .मी एकदा शेवटची भेट म्हणून तिथे पुढील आठवड्यात जायचे ठरवले आहे. एवढे मोठे आणि महत्वाचे दुकान बंद करण्यामागचे कारण मालकांना एका पत्रकाराने विचारले असता, मालक त्याला व्यवहारी मनाने म्हणाले कि तुम्हाला वाईट वाटणे हे  साहजिक आहे पण वाईट वाटण्याने हे दुकान चालणार नाही . लोक आता पूर्वीसारखे इथे येत नाहीत . संगीत विकत घेत नाहीत .ते इंटरनेटवरून मोफत डाउनलोड करतात . आम्ही वेगवेगळ्या प्रकारे तग धरायचा प्रयत्न गेली चार वर्षे करत आलो पण आता आंम्हाला ह्या नव्या काळात टिकून राहणे आता शक्य नाही.

गेल्या काही वर्षातला आपल्या देशातला  हा एक ठळक अनुभव. चांगली पुस्तकांची दुकाने आणि चांगली म्युझिक स्टोअर्स बंद होणे .आपण लहानपणी जिथून पुस्तके,संगीत ,कॉमिक्स आपल्या पहिल्या रंगपेट्या घेतल्या त्या सर्व जागा एकामागून एक नाहीश्या होत जाणे. प्रत्येक वेळी एक पुस्तकाचे ओळखीचे दुकान बंद झाले , एक music store नाहीसे झाले कि मला खूप वाईट वाटत राही. मी त्याच्या आठवणी काढत राही , फेसबुकवर त्याचे जुने फोटो टाकत बसे. आपले आवडते जुने इराणी restaurant गेल्या वेळी होते , आज अचानक पहातो तर नाही, तिथे कहीतरि वेगळेच उभे राहिलेय . ते चीनी आजी आजोबा प्रेमाने चीनी जेवणाचे हॉटेल चालवत होते , ते सगळे आवरून कुठे गेले ? मी लहानपणी असंख्य कॉमिक्स , आणि चांदोबाचे अंक ज्यांच्याकडून घ्यायचो ते दाते काकांचे अलका टोकिजसमोरचे दुकान आता उदास होवून बंदच का असते ? आपल्याला ताजे पाव आणि नानकटाई बनवून देणारी ती जुनी बेकरी बंद झालेली आपल्याला कळलेच नाही. घराजवळची पिठाची गिरणी जाऊन तिथे हे काय आले आहे ?

हळूहळू मला सवय लागली . आपल्या मनातले आणि आपल्या आठवणीतले शहर नष्ट होत जाण्याकडे बघायची सवय . मी पुस्तकांबाबत फार हळवा आहे . त्यामुळे पुस्तकांची दुकाने गेल्याचे आणि तीथे मोबाइलची दुकाने आल्याचे  काळे डाग माझ्यावर खूप वेळ राहत. नंतर काही चांगले पहिले , कुणी काही चांगली जागा नव्याने तयार केली कि असे वाटे कि हे सगळे टिकून राहो . कारण सध्या सगळे फार वेगाने वितळून जाते . पण काळ हि गोष्ट आतल्या गाठीची आणि काळाची पावले ओळखण्याची कला आपल्या रोमांटिक मराठी मनाला अजिबातच नाही. मला अनेक वेळा काही कळेना होई . हे सगळे होते आहे त्यासाठी माणूस म्हणून मी काय केले पाहिजे ? ह्या चांगल्या जागा , उत्तम जुनी दुकाने , महत्वाच्या संस्था बंद पडू नयेत , विकल्या जाऊ नयेत म्हणून मी काय करावे ?

रिदम हाउस च्या मालकाची मुलाखत वाचली आणि मला शांत साक्षात्कार झाला.आपण ज्या जागा बंद पडल्या त्या जागा पहायला, तिथून पुस्तके आणायला,त्या लोकांना भेटायला गेल्या काही वर्षात किती वेळा गेलो ? खूपच कमी. बंद पडल्याची बातमी आली नसती तर अजून वर्षभर तरी मी तिथे पावूल टाकले नसते. मी पण सध्या बिनधास्त इंटरनेट वरून पुस्तके ऑर्डर करतो ,संगीत डाऊनलोड करतो. एका जागी मिळते म्हणून सुपर मार्केटमधून सामान आणतो .मग मला बरे वाटावे आणि माझ्या बालपणीच्या आठवणी जशाच्या तश्या टिकून राहाव्यात म्हणून भुकेकंगाल राहून माझ्या छोट्या जुन्या जगातील सारी माणसे,  पुस्तकविक्रेते , जुनी हॉटेले चालवणारे मालक,  जुने शेंगदाणे विक्रेते , जुनी भाजीवाली बाई ,जुन्या इमारतींचे पेठांमधील वाड्यांचे मालक रोज संध्याकाळी रंगसफेती करून , दिवाबत्ती करून , साजशृंगार करून माझी वाट पाहत बसणार आहेत कि काय?  कि कधीतरी हा बाजीराव उगवेल तेव्हा त्याला सगळे जसेच्या तसे सगळे मिळावे . कारण मी इतका हळवा मराठी जीव . मला जरा काही बदललेले चालत नाही .ह्या सगळ्यात माझी साधी जबाबदारी हि होती कि मी नेहमी जाऊन त्या दुकानांमधून पुस्तके , संगीत,चित्रे विकत घ्यायला हवी होती . मी माझ्या शाळेतल्या  शिक्षकांना अधेमध्ये जाऊन भेटायला हवे होते , मी आणि माझ्या कुटुंबाने जुन्या चांगल्या ठिकाणांचा , वस्तूंचा वापर करणे , त्यांचा आस्वाद घेणे थांबवायला नको होते. मी माझा भूतकाळ नीट जपून ठेवायला हवा होता . जुन्या इमारतींच्या रुपात , जुन्या संगीताच्या, चांगल्या साहित्याच्या , जुन्या कलाकृतीच्या रुपात . सणवार आणि गणेशोत्सवाचा गोंगाट हे सोडून मराठी माणूस काहीहि जतन करू शकलेला नाही .चांगले काही जपून पुढच्या पिढ्यांना दाखवण्यासाठी जिवंत ठेवावे हि गरजच मला कधी वाटली नाही .मग मला वाटणारी हळहळ किती फालतू आणि बिनकामाची आहे? माझ्यासारख्या माणसाला त्याची मातृभाषा कमी बोलली जाते म्हणूनही वाईट वाटण्याचा अजिबात हक्क नाही . कारण मी त्या भाषेसाठी काही केलेलं नाही . मी माझ्या भाषेत लिहित नाही,माझी मुले त्या भाषेत शिकत नाहीत . मग उगाच फेसबुकवर चकाट्या पिटायला वेळ आहे म्हनून भाषेचा अभिमान बाळगला तर ह्याने  भाषा टिकणार नाही  आपण ह्यापुढे ज्या पद्धतीने पैसे खर्च करू , त्या पद्धतीने आपली शहरे आकार घेत राहाणार. पैश्यापलीकडच्या गोष्टी स्पर्शाने आणि काळजीने जतन होत राहणार . बाकी सगळे निघून जाणार. मग काय टिकवायचे आणि काय जाऊ द्यायचे हि माझी जबाबदारी आहे

 

झेपेनसे झाले कि माणसे गाशा गुंडाळतात . ज्या वेगाने लोकसंख्या वाढली शहरे वाढली ,माणसांच्या आवडीनिवडी बदलल्या ,जगण्याचा वेग वाढला ,इंटरनेट आले त्या वेगाने जुने सारे काही नष्ट होण्याचा वेग वाढणे हे अपरिहार्य होते . कारण आपण काळापुढे मान तुकवलेले जीव आहोत . आपले चांगले झाले तर देवाने केलेले असते आणि वाईट घडले कि आपले सरकार जबाबदार असते ह्या ब्रिटीशकालीन गुलामी भावनेचे आपण भारतीय लोक. आपण एक व्यक्ती आणि नागरिक म्हणून  अतिशय घाबरट आणि पुचाट असतो . साहित्य संमेलने , मोर्चे , मिरवणुका , लग्न, सणवार असल्या झुंडीच्या ठिकाणी फक्त आपण चेकाळतो .आपल्याला आपल्या जगण्याची वैयक्तिक जबादारी नसते आणि कुणी दिली तरी ती घ्यायची नसते . त्यामुळे काळाचा वरवंटा फिरून आपले जुने जग नष्ट होणे हीच आपली बहुतांशी वेळा लायकी असते . आणि तसेच आपल्या देशात गेल्या वीस पंचवीस वर्षात वेगाने घडले आणि आपण आपली जुनी शहरे कणाकणाने नष्ट होताना आपण पाहत आलो.

ह्याच सगळ्याची दुसरी बाजू हि सुद्धा.अगदी ताजी.संजय दत्त आणि सलमान खानला रोज सकाळी पेपर वाचून शिव्या देताना आपण हे विसरलो आहोत कि त्या नटांना आपणच गरजेपेक्षा जास्त मोठे करून ठेवले आहे. आपण  त्यांच्यावर पैसे उधळले आहेत.आपण जबाबदार आहोत. जे चालू आहे त्या सगळ्याला. सरकार नाही आणि नशीब तर त्याहून नाही .आपण थेट जबाबदार आहोत. आपले निर्णय ,आपले पैसे खर्च करण्याचे मार्ग आणि आपल्या कृतींनी काळ आकार घेत राहतो आहे.

सचिन कुंडलकर .

अपेयपान  भाग  ४

 

वेश्या, गुंड आणि ठेवलेल्या बायका ह्या तीन शब्दांबद्दल मला वाढत्या वयात एक न संपणारी आसक्ती होती . कारण मी ज्या वातावरणात वाढलो तिथे ह्या तीनही शब्दांचे अर्थ माहित असूनहि, त्याचे प्रत्यक्ष क्रियेत रुपांतर करणाऱ्या व्यक्ती मी कधी पहिल्या नव्हत्या. हिजडा हा अजून एक शब्द होता पण मी रस्त्यावर पुरेसे हिजडे पहिले होते . रिक्षाने इथेतिथे जाताना सिग्नलला ते येऊन गाणी म्हणत आणि माझे गाल कुस्करून आईकडून दोन पाच रुपये नेत. तेही शुद्ध मराठीत बोलून .आमच्या इथला एक हिजडा तर चक्क “हृदयी वसंत फुलताना प्रेमात रंग यावे” हे  गाणे म्हणत असे . आमच्या शाळेत आम्ही ‘हिजडा असणे’ म्हणजे नक्की काय यावर तासन तास चर्चा करुन स्वतःच्या गोंधळात भर पाडली होती . पण वेश्या, गुंड आणि ठेवलेली बाई ह्यांची काही केल्या भेट घडत नव्हती .

हिंदी सिनेमामध्ये वरील कामे करणाऱ्या तीनही व्यक्ती सतत भेटत. पण आपल्या आजूबाजूला असे कुणी का नाही? किती प्रश्न विचारायचे होते मला. का करता ? कसे करता ? कसे वाटते ?  मी तेव्हा अनिल अवचट ह्यांची पुस्तके वाचून फार भारावून गेलो होतो आणि  फार प्रश्न विचारणारा मुलगा बनू लागलो होतो . कारण तेव्हा आमच्याकडे माहिती मिळवायला गूगल नव्हते. माझ्या एका आजीला मी एकदा भर चैत्रगौरीच्या हळदीकुंकवात ,” आजी , आईला कावळा  शिवलाय म्हणजे काय झाले आहे? असे मोठ्यांदा विचारून तिच्या तोंडाला फेस आणला होता. कारण त्या दिवशी आई बाजूला बसून होती आणि कशालाही शिवत नव्हती.

आमच्या समोरचे ज्ञानेश्वरकाका गुंड आहेत असे घरात बोललेले मला कानावर पडे . पण ते माझ्याशी फार प्रेमाने वागत स,तत टापटीप कपड्यात असत आणि त्यांच्या पानाच्या टपरीसमोरून गेले कि ते मला नेहमी लवंग वेलदोडे खायला देत. ते गुंड असतील ह्यावर माझा विश्वास बसत नसे. पण ते खरच होते म्हणे. त्यांनी दोन खून पचवले होते. आणि असा माणूस आपल्याला लवंग वेलदोडे देतो ह्याचे मला फार भारी वाटे. पण तरीही माझ्यासाठी  ते गुंड नव्हते . खरा गुंड म्हणजे तेजाब मधल्या अनिल कपूर सारखा .ज्ञानेश्वर काकांच्या हाताखाली काम करत असणार असे अनिल कपूर सारखे लोक . त्यांच्यात माझी उठबस,जमल्यास थोडे लवंग वेलदोडे – चहा गप्पा असे काही होतच नव्हते. फार रटाळ सपक बालपण चालूच होते.

वेश्या मला पहिल्यांदा  दिसल्या त्या लक्ष्मी रस्त्यावर आईसोबत कापडखरेदीला गेलो तेव्हा . सिटीपोस्टाचा चौक लागला कि आमच्या शहराच्या हवेतले रंग आणि वास बदलू लागत . पाच मिनिटावर असणार्या आमच्या सदाशिवपेठेपेक्षा पूर्ण वेगळे. गजरेवाले , भेळवाले , अत्तरे विकणारी दुकाने , त्या तसल्या फिल्म दाखवणारे श्रीकृष्ण टाकीज , उकडलेली अंडी विकणारे फेरीवाले.तो भाग जवळ येऊ लागला कि आई माझा हात घट्ट धरून ठेवी आणि त्या भागातून झपझप चालत असे .तिथे त्या उभ्या असत . रस्त्याच्या दुतर्फा .तोंड भडक रंगवलेल्या.आत बुधवार पेठेत त्यांची मोठी वस्ती होती . मी आई पुढे खेचून नेत असताना मागे वळून त्यांच्याकडे पाहत राही .मला फार भेसूर आणि भयंकर काहीतरी वाटत असे.

मी विचारलेल्या कोण्याही प्रश्नाला उत्तर देणे माझी आई टाळत नसे. मला कसलाही संकोच वाटू नये ह्याची ती काळजी घेत असे. त्या बायका आहेत म्हणून आज शहरातील आमच्यासारख्या बायांची आयुष्य सुखरूप आहेत. त्या नसत्या तर विचार कर , पुरुषांच्या भुका त्यांनी आमच्यासारख्या बायकांवर भागवायला सुरुवात केली असती . तिने मला सगळे शांतपणे आणि स्पष्ट सांगितले. त्या बायका फार दुर्दैवी असतात .त्या खऱ्या देवासारख्या आहेत. आई शांतपणे म्हणाली . मीरा नायरचा ‘सलाम बॉम्बे’ हा सिनेमा मी आणि आईने TV वर एकत्र पहिला. त्यानंतर काही वर्षांनी सुमित्रा भावे ‘जिंदगी जिंदाबाद’ हा एड्स वरील चित्रपट करत असताना मी सहाय्यक होतो आणि एक संपूर्ण दिवस बुधवार पेठेत वेश्यांनी बुजबुजलेल्या एका इमारतीत आम्ही शूटींग करत होतो . त्या दिवशी मला जे दिसले त्यामुळे माझ्यातला पेठेतला पुणेकर मरून जायला मला मदत झाली. माझे सर्व प्रश्न उत्तरीत झाले. आणि मी आपण सोवळे, जग ओवळे ह्या मानसिकतेतून कायमचा बाहेर आलो. मी त्या दिवशी नरक म्हणजे काय ह्याचा अनुभव घेतला. अश्या जागी जावून कुणाला शारीरिक  तृप्ती कशी मिळत असेल ? मला तिथल्या लहान लहान मुली पाहून गोठून गेल्यासारखे झाले. आई कस्टमर सोबत आत गेल्यावर बाहेर खेळत बसणाऱ्या.

ठेवलेल्या बायका मला दिसायला आणि त्यांच्याशी प्रत्यक्ष संपर्क यायला जरा वेळ लागला . पण मी ज्या ज्या ठेवलेल्या बायकांना भेटलो त्या सगळ्या मजेत गुबगुबीत असलेल्या बायका होत्या. हिंदी सिनेमात अश्या बायकांना ‘रखेल’ म्हणतात आणि त्या संसार उध्वस्त करतात अशी त्यांची ठरलेली प्रतिमा माझ्या मनात होती . पण मी अश्या ज्या बायकांना भेटलो त्या बायका फारच स्वावलंबी , हुशार आणि कर्तृत्ववान होत्या . आमच्या कुटुंबातल्या काही पुरुषांनी , काही मित्रांनी , ठेवलेल्या बायकांना मला भेटायचा योग आला. पण मला वाटत होते तितक्या ह्या काही दुक्खी बायका नव्हत्या . त्या कितीतरी श्रीमंत होत्या . केवळ सोबत आणि प्रेम असावे म्हणून त्यांनी दुय्यम जागेचे हे नाते स्वीकारून आयुष्याशी तडजोड केली होती . एक दोन ठिकाणी तर मला हे दिसले कि त्या पुरुषाच्या कुटुंबाने त्यांना काळासोबत मूकपणे स्वीकारलेदेखील आहे. त्यांना अदृश्य ठेवले जाते , त्यांचे उल्लेख टाळले जातात पण त्या बायकांना कुटुंबाच्या वेशीवर का होइना , एक जागा दिली गेलेली असते.

मी एकदा Paris मध्ये माझा क्लास संपवून मित्राच्या वाढदिवसाच्या पार्टीला गेलो होतो . एका छोट्या कॅफेमध्ये त्याचे दहा बारा मित्र जमलेले. एका मुलीने संत्र्याची साल घातलेला त्याचा आवडता केक बनवून आणलेला. जेवताना गप्पा मारत होतो तेव्हा ती मला शांतपणे म्हणाली मी वेश्या आहे . मी पोटापाण्यासाठी ते काम करते. माझा चमचाच खाली पडला. ती म्हणाली त्यात काय आहे लाजण्यासारखे ? ते माझे काम आहे . मी काहीतरी नवीन शिकून , कायमचा नवा जॉब मिळेपर्यंत हे काम करतीये . मग सोडून देयीन.  मी माझ्या मित्राकडे पाहून तिला विचारले , त्याला हे माहिती आहे ? ती म्हणाली हो . तो माझा जवळचा मित्र आहे. ऑफ कोर्स त्याला हे माहिती आहे .तिने तो विषय तिथे सहज सुरु झालेला तिथेच शांतपणे संपवला कारण तीच्यादृष्टीने त्यात अजून काही बोलण्यासारखे नव्हते . ती फोटोग्राफीचा अभ्यास करत होती . ती भारतात येऊन गेली होती . तिला गाणे शिकायचे होते. आणि निदान सहा मुलांना मी जन्म देणार आहे असे ती म्हणाली. तिला आई व्हायचे होते.

नाशिकला एकदा माझ्या भावासोबत एका ठिकाणी मिसळ खायला गेलो असता त्याच्या एका मित्राने बेसिनपाशी जाऊन हात धुताना खिशातले रीवोल्वर बाहेर काढून पुन्हा  आत नीट खोचून ठेवले . मी गप्पगार . आम्ही गेला अर्धा तास केवढ्या गप्पा मारलेल्या आणि हसलेलो . तो आत्ताही हसत होता आणि मी वेगळ्याच तंद्रीत . गुंड आहे हा !  भेटलाच शेवटी आपल्याला !  वाह . मला फार म्हणजे फारच बरे वाटले. आपण वाट पाहणे सोडले तेव्हा जगातली हि रंगीत माणसे आपोआप येऊन भेटली कि आपल्याला.

सचिन कुंडलकर .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Istanbul Diaries Part 2 .

एका हातामध्ये सिगरेट धरून एका हाताने शांतपणे वहीत लिहित बसणे आणि हे लिखाण रस्त्याशेजारच्या कॅफेमध्ये बसून करणे हि कला मी जुन्या फ्रेंच लेखकांचे फोटो पाहून शिकलो . असे बसून लिहिताना मनामध्ये स्वतःबद्दल एक उबदार ग्लोरी तयार होते. इथे तुर्कस्थानात चहा ला आपल्याप्रमाणेच “चाय” म्हणतात . तो लागतो थोडा वेगळा , त्यात न दूध असते न साखर आणि ज्या सुबक पेल्यामधून आपल्याला देतात  ते काचेचे पेले हि इथली खासियत . चाय चे घुटके घेत मी दिवसभर इथेतिथे बसून लिहित बसतो . बहुदा हीच माझी शहरांचे फोटो काढायची पद्धत आहे .

नव्या शहरात गेल्यावर त्यांची कॉफी आणि स्थानिक बियर प्यायली कि त्या चवीपासून शहराची ओळख व्हायला सुरुवात होते . माणसांची ओळख नंतर सावकाश होते. ब्रेड , फळं , त्याजागी तयार होणारे चीज ह्या गोष्टी तुमच्याशी आधी गप्पा मारायला लागतात . इस्तंबूल हे पर्यटनाचे केंद्र असल्याने इथे अस्सल तुर्की जेवण मिळवायच्या जागा नीट शोधून काढाव्या लागतात . शिवाय इतक्या प्रकारच्या मिश्र संस्कृतीची माणसे इथे राहून गेली आहेत कि इथल्या स्थानिक अन्नसंस्कृतीवर अरबी , ग्रीक आणि पूर्व युरोपातील पाककलेचा खूप प्रभाव आहे . जेवणात भाज्या घातलेली omlettes , हरतर्हेचे कबाब , सलाड्स आणि ayran नावांचे दह्यापासून बनवलेले पेय असते . इथे ताजे मासे मुबलक मिळतात . संध्याकाळी इथे मासा भाजून त्याला मीठ मिरपूड चोळून तो एका छोट्या ब्रेड मध्ये ठेवून तयार केलेली sandwiches लोक खातात . आपल्या वडा पाव सारखे हि sandwiches विकणाऱ्या गाड्या जागोजागी असतात . इथली स्थानिक माणसे सुऱ्या चमचे बाजूला टाकून हाताने खायला लाजत नाहीत . तरुण मुलांना मात्र लवकरात लवकर युरोपिअन व्हायचे असते त्यामुळे ते असे काही करत नाहीत . रोज संध्याकाळी इथे तीळ लावलेले गरम गरम ब्रेड गाडीवर मिळतात त्याला simit असे म्हणतात . भाजलेल्या chestnuts आणि कणसे हिवाळ्यात लोक सतत खात उभे असतात . इथल्या खायच्या जागा सध्या आणि अगत्यशील आहेत . बहुधा तिथे काम करणारी माणसे आजूबाजूच्या खेड्यांमधून स्थलांतरित झालेली असतात . अनेक ठिकाणी मुंबई पुण्यासारखी होम delivery ची पद्धत आहे . चहा ची दुकाने तर अमाप आणि तिथे कट्टा टाकून बसणारे रोजचे लोक पुष्कळ . बीफ अतिशय चविष्ट बनवतात . भाताचे अनेक प्रकार त्यासोबत देतात . उन्हाळ्यात जागोजागी ice cream च्या छोट्या छोट्या गाड्या उभ्या असतात . इथले मसाल्याचे आणि धान्याचे जुने बझार आहेत ते जवळजवळ किलोमीटरभर लांबलचक आहेत . आणि मिठायांची तर बातच सोडा . हजारो प्रकारच्या तुर्की मिठायांनी सजलेली दुकाने कोपऱ्याकोपऱ्यावर आहेत . दूध बदाम पिस्ते जर्दाळू घालून बर्फिसारख्या अनेक मिठाया हे लोक बनवतात . त्याचे शंभर पाचशे प्रकार मिळतात . इथल्या तरुण मुलांना मात्र उठता बसता italian जेवण जेवायचे असते . आपल्या स्थानिक जेवणाचे त्यांना कौतुक नसते हे उघडच आहे . त्यामुळे भरपूर इतलिअन restaurants सगळीकडे पसरलेली आहेत . आणि आता यत्र तत्र सर्वत्र असलेले Mc D आणी Starbucks ताक्सिम चौकात उघडले आहेत . इथले पब्स आणि bars सतत आधुनिक संगीताचे कार्यक्रम करीत असतात . रोज रात्री इस्तिकलाल Avenue वरील पब्स मध्ये संगीताचे असंख्य चांगले कार्यक्रम असतात . मुंबईत ज्याप्रमाणे Blue Frog इथे कार्यक्रम होतात तसे हे कार्यक्रम नीट निवड केलेले आणि आखलेले असतात . त्यामुळे जगभरातले उत्तम संगीत ऐकणार्या लोकांना इथे पर्वणी असते .

20151116_185655~2

इथल्या स्थानिक लोकांना बर्यापैकी इंग्लिश बोलता येते . हळू आणि मोडकेतोडके बोलतात . त्यामुळे इथे गप्पा मारायला लगेच सुरुवात होते. सई इथे बिनधास्त लोकांशी मराठीत बोलत असते . ;” अहो दादा चहा द्या कि ” किंवा “अहो अजून का नाही आल जेवण माझं ? ” आणि माणसे ते समजल्यासारखे पुढे बोलायला किंवा उत्तरे द्यायला लागतात . कुणी कुणाचाही शब्द खाली म्हणून पडू देत नाही . बोलत सुटतात . सध्या सईने इथे एक नवीन प्रकार आरंभला आहे तो म्हणजे रस्त्यावर मोकळेपणाने नाचायचा . ती जवळजवळ इथे स्पानिश ग्रामीण मुलीसारखी वागते . ट्राममध्ये , समुद्राकाठी , कॅफेमध्ये ती अचानक नाचायला लागते . आणि मी ढिम्म पुणेरी मुलगा अश्या वेळी चकित होवून तिच्याकडे पाहत बसतो . हे सगळं परत गेल्यावर गोरेगावात , पुण्यात किंवा सांगलीमध्ये करून धाखाव असे मी मनातल्या मनात म्हणतो . पण कुणी सांगावे ? ती सई आहे . ती करेल सुद्धा .

इस्तंबूलमध्ये शहरभर जाड्याजाड्या मांजरी फिरत असतात . गब्दुल . सगळ्या शहरातल्या आत्याबाई त्यांना दिवसभर खायला घालत असतात . त्यामुळे ह्या शहरातील मांजरींमध्ये एखाद्या सिनेमातील नटीला शोभावा असा आत्मविश्वास सतत असतो . त्या बिनधास्त तुमच्या डोळ्यात रोखून बघत बसतात . पायातपायात करतात , लाड करवून घेतात आणि पळून जातात . आमच्या घराच्या गच्चीत शेजार्यांची मांजर दिवसभर येउन बसलेली असते . उन त्यांच्यापण गच्चीत येत , पण तिला आमचच उन आवडत . कपडे धवून गच्चीत वाळत घातले कि ती मोकळेपणाने ते stand वरून काढून त्यांच्याशी खेळत बसते . सईला ती मांजर आवडत नाही . याचे कारण साहजिक आहे , इक ठिकाणी दोन नट्या राहू शकत नाहीत .

20151112_121028

अहमेद तानपिनार आणि याह्या केमाल या दोन महत्वाच्या तुर्की लेखकांच्या पुस्तकांची भाषांतरे शोधत मी काळ इथली पुस्तकांची दुकाने फिरलो . मला फार हेवा वाटला . रशियन, स्पानिश , इतलिअन , फ्रेंच आणि इंग्लिश ह्या सर्व भाषांमधून अनेक लेखकांचे साहित्य तुर्की भाषेत भाषांतरित केलेले आहे . त्यामुळे इंग्लिश अजिबातच न येणारा तुर्की माणूस , इच्चा असेल तर जगातले सगळे चांगले साहित्य वाचू शकतो . शिवाय दुसर्या बाजूला , तुर्की लेखकांच्या इंग्लिश भाषांतराचेही विभाग कमी नाहीत , ज्यामुळे चांगल्या तुर्की लेखकांची जगाला ओळख होतेय . तानपिनार आणि याह्या केमाल ह्यांच्या साहित्यावर आधारित दोन स्वतंत्र म्युझीअम्स शहरामध्ये आहेत . विजय तेंडुलकर आणि द्वारकानाथ कुलकर्णी ह्या माझ्या दोन ज्येष्ठ मित्रांनी माझी पामुकच्या साहित्याशी ओळख करून दिली आणि माझा ह्या शहराशी परिचय वाढला. खुद्द इथे तुर्की सामान्य जनतेला मात्र ओरहान पामुकविषयी मनात अढी आहे याचे कारण त्याचे मोकळे विचार आणि त्याची राजकीय विचारसरणी , जी सातत्यानी पारंपारिक तुर्की धर्मांधतेला टोचत राहते . २००५ साली पामुक्विरुध्द कोर्टात खटला चालवला गेला , याचे कारण ओट्टोमान सुलतानांच्या काळात ह्या देशाने पद्धतशीरपणे कुर्दस्तान आणि आर्मेनिया मधून आलेल्या लोकांची हत्या केली त्याला त्याने तोंड फोडले . एकांगी राष्ट्रवादी विचारसरणीचीह्या काळात इथे वाढ होवू लागली होती . वर्षभर हा खटला चालू राहिला , पामुकवर देशद्रोही असण्याचा आरोप होत राहिला . पण पामुकला साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले तेव्हा हा खटला आवरण्यात घेण्यात आला . याचे कारण तुर्कस्थानला आता युरोपिअन युनियन मध्ये यायचे आहे आणि युरोपला जो लेखाख आवडतो त्याला त्रास देणे ह्या देशाला परवडणार नाही . जगभरात जे चालते तेच इथे आहे . जगाला तुमच्या देशातली जी माणसे महत्वाची वाटतात त्यांची नेहमीच त्या देशात उपेक्षा होत राहते .

20151111_143525

कोणत्याही शहरातल्या माणसाच्या डोळ्यात नीट पहिले कि त्या शहराचे आतले रूप समोर येते . मी जाता येत इथल्या सध्या माणसांच्या डोळ्यात पाहत बसतो . त्यांचे लक्ष नसताना , ती आपल्यातच मग्न असताना . युरोपमधली मग्रुरी आणि बेफिकिरी इथल्या डोळ्यांमध्ये सापडत नाही , अगदी तरुण मुलांच्याही नाही . आपल्याला पाश्चिमात्य व्हायचे आहे , त्याची सगळी तयारी करून आपण बसलो आहोत पण आपल्याला अगदी तसेच्या तसे होता येत नाहीये हे भाव इथल्या अनेक तरुण मुलामुलींच्या डोळ्यात असतात . अधलेमधले . त्या बाबतीत आपल्या देशातील लोकांशी ह्या देशाचे संपूर्ण साधर्म्य आहे . विकसित पाश्चिमात्य श्रीमंत देशातले डोळे मुख्यतः बेफिकीर , एकटे किंवा मग्रूर असतात , किंवा वाटतात . आपलेही डोळे आयुष्यातल्या अनेक क्षणी तसे होवून जातात पण आपण भारतीय माणसे मूलतः तसे चेहरे करून बाहेर फिरत नाही . इथे आल्यावर मला लक्षात आले कि किती सुंदर एकलकोंडे आणि बिचारे शहर आहे हे . आहे त्याचा कंटाळा आलाय पण जे व्हायचे ते होता येत नाहीये . कशाचीतरी वाट बघत बसल आहे हे शहर . आणि त्या व्याकुळतेने सगळीकडे एक गोड बिचारेपणा आहे . तो इथल्या तरुण मुलांच्या fashion sense मध्ये आहे . इथल्या Billboard वरील जाहिरातींमध्ये आहे . ह्यांच्या स्वप्नात येणारी माणसे ह्यांच्या देशातील नसावीत . आपल्यासारखेच बहुदा . त्यामुळे इस्तंबूल मध्ये आल्यावर भारतीय मनाला कसलीतरी ओळखीची खूण सापडते . हा माझा इथे आल्यापासूनचा सर्वात गडद अनुभव. दुसऱ्याला स्वीकारणाऱ्या समाजाचे लक्षण म्हणजे , माणसांनी एकमेकांच्या नजरेला नजर देण्यास घाबरू नये . Paris , लंडन सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये हे शक्यच होत नाही . कारण समाजामध्ये साचलेली मोठी असुरक्षितता . मी प्रवास करताना हा सामाजिक नियम फार उशिरा शिकलो . कुणाकडेही नजरेत चुकूनही पहायचे नाही , त्याने माणसे प्रमाणाबाहेर अस्वस्थ आणि संशयी होतात . त्यांच्या खाजगीपणावर हल्ला झाल्यासारखा त्यांना वाटतो . इथे तसे होताना मला दिसले नाही . अनोळखी माणसे तुमच्याकडे पाहून हसतात , घाबरत नाहीत . ह्या शहराचे म्हणून जे सर्व न्यूनगंड आहेत ते इथल्या नागरिकांच्या डोळ्यात पुरेपूर उतरले अहेत.

20151112_121158

 

इथे घरातली सकाळ फार शांतपणे आकार घेते . पाहते उठलो कि समोरच्या bosphorous च्या खाडीत फिरणाऱ्या वेगवेगळ्या जहाजांचे आणि बोटींचे आकार अंधुक दिसू लागतात . समोर आशियाचा किनारा दिव्यांनी उजळलेला असतो तो शांतपणे दिवे विझवत राहतो . काही छोट्या बोटींवर एकाच दिवा लागलेला असतो त्या पाण्यावरून काजवा जावा तश्या सरकत जातात . मी कॉफी बनवून घेऊन कच्चे दार उघडतो तेव्हा अचानक थंडी घरामध्ये शिरते . टेरेसवर बसून शांतपणे कॉफी चे घोट घेत मी लिहित बसतो . मग घरात जाऊन अंडी उकडत ठेवतो , मध , कॉर्न फ्लेक्स , चीज , ब्रेड , दूध फ्रीजमधून काढून ठेवतो आणि पुन्हा बाहेर येउन लिहायला बसतो .पेन्सिल संपूर्ण झिझली कि मग सईला ढोसून उठवायला जातो . तिच्यासाठी कॉफी बनवायला घेतो . तिला उठवला नाही तर ती सरळ बारा वाजेपर्यंत झोपून राहू शकते . जागे व्हायच्या प्रक्रियेला ती अर्धा ते पाऊण तास घेते . दिवसभरात कुठे फिरायचं , काय पहायचं हे ठरवायच काम माझं . घर सोडताना सई भांडी स्वच्छ घासते , ओटा लख्ख पुसून ठेवते . आम्हाला या घरच्या रूटीनमुले ह्या शहराचा भाग असल्यासारखं वाटत . हॉटेलमध्ये जाऊन पडलो नाहीयोत ह्यामुळे बरं वाटतं .

 

20151115_170710

काल हि मुलगी उठायचं नावच घेईना तेव्हा मी सरळ ट्राम मध्ये बसून शहराच्या एका टोकापासून दुसर्या टोकापर्यंत फिरून आलो . टूरिस्ट जातात त्याच्या पलीकडे जे सध्या माणसांचे इस्तंबूल आहे तिकडे भटकून आलो .

तुर्की भाषेतले अनेक शब्द पर्शिअन – उर्दू – हिंदी ह्या नात्याने आपल्या ओळखीचे असतात . “तमाम” म्हणजे ठीक आहे . “पनीर” म्हणजे चीज . “ताजे” म्हणजे मराठीतले ताजे . फ्रेश . सावधान म्हणायचे असेल तर “दिक्कत” म्हणतात . भारताला “हिंदीस्तान” म्हणतात . माश्याला “बालिक” म्हणतात . ब्रेडला “एकमेक” असे लडिवाळ नाव अहे. त्यामुळे fish sandwich मागायचे असेल तर “बालिक एकमेक” द्या असे मागावे लागते आणि आपण काहीतरी लहान बाळांचे खाणे मागवलय असे मराठीत वाटते . पाण्याला “सू ” म्हणतात हे मला जर फारच कसेतरी वाटते . मी आपले इंग्लिशमध्ये water प्लीज असे मागायचो . “अनार” म्हणजे डाळींब . “चाय” म्हणजे चहा . सगळ्यात मजेशीर गोष्ट हि ह्या देशाच्या बॉर्डरवर BATMAN नावाचे शहर आहे .आणि इस्तंबूल मधल्या एका रस्त्याचे नाव  PANGALTI (पानगळती ?) street असे आहे .

गेल्या काही महिन्यात सिरियात उद्भवलेल्या गोंधळामुळे शहरात शेकडो सिरियन कुटुंबे रस्त्यावर वावरत आहेत . ती आपल्या लहान मुलांना घेऊन जागोजागी भिक मागत हिंडत असतात . आज सकाळी बहुदा कॉलेजमध्ये परीक्षा असाव्यात . सगळ्या मेट्रोचा डबा विद्यार्थ्यांनी भरलेला होता आणि सगळेच्या सगळे पाठांतर आणि आकडेमोड करीत होते . एक मुलगा दुसऱ्या मुलाकडून काहीतरी पाठ करून घेत होता . मग University चा स्टेशन आल्यावर सगळे पटापटा उतरून गेले.

मी काळ युसुफला म्हणालो कि तुमचे शहर फार सुंदर आहे . तो म्हणाला ऑफ course , टूरिस्ट साठी ते सुंदर आहे . आमच्यासाठी ते अवघड आहे . मी त्याला म्हणालो हो , कारण मी इथे आल्यावर माझ्यावर साचलेला मळ निघून गेला .

इस्तंबुलमध्ये आल्यापासून आम्ही रोज सकाळी उठून नुसते चालत सुटतो . किती चालतो याची पर्व न करता . सगळ्या अनोळखी भागांमध्ये फिरत राहतो . युसूफच्या फोनवर एक app आहे ते उघडून परवा त्याने आम्हाला सागितले कि आज आपण १२ km चालत होतो . मी आज इथल्या सगळ्यात मध्यवर्ती चौकात ताक्सिम स्क्वेयर मध्ये उभा राहिलो आणि आकाशाकडे पाहत बसलो . सकाळपासून मी शहरभर फिरताना सुबोधच्या कट्यार मधली शंकर महादेवनची ची गाणी ऐकत होतो . अचानक तिथे उभा असताना कानात महेश काळे ने गायलेला तराणा सुरु झाला आणि माझे मन स्वच्छ प्रसन्न आणि मोकळे झले. मला वाटले कि आपल्या शरीराबाहेर वेगवेगळी शहरे आहेत तसे एक आपल्या आत आहे . ते शहर रूप बदलत नव्याने वसत राहणार . आपल्या आतले शहर आपल्याला नीट आखता येणारच नाही . पण तिथले दिवे पेटलेले राहायला हवेत . तिथे ट्राफिक जाम होणार , त्या शहरात घुसखोरी होणार , तिथे हल्ले होणार , पण त्या शहरामध्ये हे सगळं पाचावोन तरीही चालत राहायची , वाहत राहायची ताकद हवी . मी चालणारं , श्वास घेणारं , जगण्याची धडपड करणारं एक शहरच आहे .

लंडनला निघायचा दिवस फार भरकन आला . मी दुपारी लंडनला जाणार आणि संध्याकाळी सई मुंबईला . मला रात्रभर झोपच आली नाही .मी इथे घेतलेली पुस्तके चाळत बसलो , सई सोबत गप्पा मारत दोन राके चे ग्लास रिकामे केले आणि आमच्या गच्चीतून दिसणारा सूर्योदय व्हायची वाट पाहत बसलो. मला निघताना खुळेपणाने असे वाटत होते कि फार लवकर आपण इथे परत येणार अहोत. मी सईला घर बंद करून चाव्या मालकाकडे देण्याविषयी एक हजार सूचना दिल्या , ती मला सोडायला खाली रस्त्यावर आली आणि मी सावकाश bag ओढत त्या गल्लीतून , मग त्या शहरातून चालता झालो .

 

20151111_143533

मी निघताना विजय तेंडुलकरांना मनातल्या मनात हे सांगितले कि मी जाऊन पाहून आलो , इस्तंबूल ला .

सचिन कुंडलकर .

via Facebook.

ISTANBUL DIARIES – part 1 . 2015.

Bosphorous  चा पूल . पुलाचा अनुभव घेणे , म्हणजे पुलावरून नदी ओलांडणे? कि तो पूल लांबून काठावरून पहाणे ?

तुम्ही या शहरामध्ये जरा पूर्वी यायला हवं होत . पूर्वी या शहराचे सौंदर्य दसपट चांगल होतं . हे वाक्य जगातल्या प्रत्येक शहरातली माणसे आपल्याला सांगतात , तसे इथल्याही भरपूर माणसांनी सांगितले .

इथे रस्त्यातून मध्येच काही फ्रेंच बायका चालत जाताना दिसतात .त्या बहुदा इथल्या फ्रेंच कल्चरल सेंटर मध्ये काम करणाऱ्या मुली असतात .त्यांच्या चेहऱ्यावर , ” ही मी कुठे नोकरीपायी येउन पडले इथे ? प्यारीसात होते तीच बरी होते ” असे भाव असतात .
इस्तंबूल . २०१५ 

सुट्टी घ्यायची आहे ती कशापासून ?

एखाद्या जागेविषयी आधीपासून वाचून माहिती असली , कि त्या शहराविषयी एक melancholy मनामध्ये तयार होते. त्या शहराची ती पहिली भेट नसते . ओरहान पामुक ह्या सुप्रसिद्ध टर्कीश लेखकाच्या साहित्यामधून मी या शहराला आधी कितीतरी वेळा भेटलेलो आहे . मला या शहरातल्या रस्त्यांची नावे आणि काही भाग इथे येण्याआधीच माहिती आहेत .असं वाटतंय कि आपण इथलेच होतो . बरीच वर्ष दूर निघून गेलो होतो . आणि आता परत आलो आहोत.

सुट्टी घ्यायची आहे ती कशापासून ? कामाची दगदग आणि दमवणूकीपासून? ओळखीच्या त्याच त्याच ठिकाणांचा कंटाळा आलाय ?

मी नव्या शहरामध्ये गेलो कि त्या शहरातल्या इतिहासाचे दमवून टाकणारे compulsion काढून टाकायचा प्रयत्न करतो . राजवाडे , चर्चेस , towers हे सगळ पाहायलाच हव , तिथे जायलाच हव , हा सगळा दबाव . मला ह्या शहराशी शांतपणे गप्पा मारायच्या आहेत . , त्या मारताना मध्येच आला तो सुप्रसिद्ध राजवाडा तर मी तो पाहून घेईन . आणि शिवाय संपूर्ण देश बघायची धावाधाव करणे शक्यच नाही . आपल्या मोजक्या आयुष्यात आणि मर्यादित आर्थिक परिस्थितीत अनेक शहरे पाहून होतील . त्या प्रत्येक शहरात आपण असू तेव्हा शांतपणे रेंगाळायला हवं . प्रेक्षणीय जागा बघत हपापलेली धावाधाव नको . एक शहर समजून घ्यायला हाती असलेले दिवस पुरत नाहीत . त्यात देश कुठे बघत बसणार ? आमच्या ओळखीची अनेक कुटुंबे आहेत , जी वाघ मागे लागल्यासारखी तीस चाळीस जण एकत्र जातात आणि युरोपातल्या आठ दहा देशांचा फडशा पाडून पुण्यात परत येतात . माझ्या अंगात देवाने अशी काही शक्तीच दिलेली नाही. मी अजिबातच या शहराबाहेर पाऊल ठेवणार नाही असे स्वतःला आणि माझ्यासोबत आलेल्या माझ्या मैत्रिणीला बजावतोय .

20151112_110347~2#1

मी आणि सई विमान उतरताना खिडकीबाहेर दिसणाऱ्या शहराकडे बघत बसलो होतो . तेव्हा मी Air Hostess शी गप्पा मारल्या . मग दुपारी ट्राम ची तिकिटे विकणाऱ्या आजोबांशी आणि संध्याकाळी एका कॅफे मधल्या एका अतिशय देखण्या वेटरशी . हे शहर अनोळखी लोकांशी बोलणारे शहर आहे. दुपारी ट्राम मध्ये चढताना तिकिटांचे घोळ झाले ते एका तरुण मुलीने निस्तरून दिले . तेव्हा तिने मला आणि सईला खाणाखुणा करून विचारले कि तुम्ही नवराबायको आहात का ? असं काही मला मुंबईत कोण विचारेल ? मीच संकोचून गेलो आणि हसून नाहीनाही असे म्हणत बसलो .

काल दुपारी मी ओरहान पामुकला मनामधून बाजूला करण्याचा प्रयत्न केला . मला माझे माझे इस्तंबूल पाहूदे . पण तो जातच नाही . त्याचा हात खांद्यावर आहेच . आणि त्याच्या लिखाणातून मला मिळणारी उर्जा मनामध्ये सतत भरून राहिली आहे . तोसुद्धा जायला नको असेल तर मला सुट्टी कशापासून हवी आहे ?

20151111_142513~2

घर बॉस्फरसच्या खाडीसमोर एका उंच टेकडीवर आहे . ह्या शहरातल्या जुन्या बेयोग्लू नावाच्या भागात . ओरहान पामुकच्या The strangness in my mind ह्या नव्या कादंबरीचा नायक , रोज रात्री त्याची खाद्यपदार्थ विकण्याची ढकलगाडी ढकलत ढकलत ज्या अवघड चढावरून चढत जातो , त्याच वळणावळणाच्या रस्त्यावर आमचे हे जुने apartment आहे . लिफ्ट नाही . मजला चौथा .आणि आमच्यासोबत  भरपूर bags . घराला एक प्रशस्त गच्ची , ज्यातून समोर समुद्र आणि त्यात दिवसभर निवांत फिरणारी जहाजे आणि बोटी दिसतात . सीगल पक्षी सतत डोक्यावर संथपणे फिरतात आणि आजूबाजूच्या कौलांवर बसून मोठमोठ्या आवाजात एकमेकांशी गप्पा मारत बसतात . मी माझी निळ्या रंगाची आवडती लिहायची वही घेऊन सकाळी गच्चीत बसलो आहे . नेहमीप्रमाणे नवं घेतलेला पेन हरवून बसलो आहे म्हणून तीन पेन्सिली आणि टोकयंत्र आयत्यावेळी bag मध्ये भरलं .

अपार्टमेंट आठ दिवसांसाठी भाड्याने घेतले आहे . काल रात्री सुलतानअहमेत ह्या जुन्या भागातून चालून परत येताना एका दुकानातून अंडी, ब्रेड ,चीज, बिस्किटे , टर्किश कॉफी, दूध , कपडे धुवायचा साबण असे सगळे घेवून आलो . सकाळी उठल्यावर मग आपल्या घरात जागे झाल्यासारखे वाटले आणि बरे वाटले . हॉटेल मध्ये राहत नाही आहोत , घरात आहोत असे समाधान मिळाले . मग मला सुट्टी नक्की कशापासून हवी आहे ?

पहिल्यांदाच एक आळशीपणा करायला शिकलो आहे . Bag मधले समान काढून घरातल्या कपाटात लावलेले नाही . त्यामुळे घरामध्ये कपडे अस्ताव्यस्त पसरले आहेत . कपडे , अनेक बूट, गॉगल , jackets , किल्ल्या , माझे पाकीट , तिची handbag , towels .अश्या ठिकाणी राहायची नव्याने करून घेतलेली सवय म्हणजे सुट्टी . काल रात्री एका जुन्या इमारातीतल्या मोठ्या घुमटाखालच्या खोलीमध्ये इथल्या प्रसिद्ध Whirling Derwishes ची सेमा नावाची dance ceremony बघायला गेलो होतो आणि तेव्हा जलालुद्दीन रुमी मनामध्ये अवतरला .माझ्या अतिशय जवळचा कवी . इथे टर्की मध्ये कोन्या इथे त्याची समाधी आहे .

We have a huge barrel of wine but no cups . Thats fine with us . Every morning we glow and in the evening we glow again . They say there is no future for us . They are right . Which is fine with us  

– Jalalludin RUMI . 

मी इथे येताना रुमीला संपूर्णपणे विसरून कसा गेलो होतो ? आमच्यासमोर मंद प्रकाशात , मोठे पांढरेशुभ्र झगे घातलेले आणि उंच काळी टोपी परिधान केलेले दरवेश हात आकाशाकडे करून स्वतःभोवती गिरक्या घेत तल्लीन झालेले . निसर्गाशी , सृष्टीशी , आत्म्याशी नाते जोडत . हे विश्व साकारल्याबद्दल देवाचे आभार मानत . माझ्या जवळ बसलेलेया एका मुलाच्या डोळ्यातून ते दृश्य बघताना घळाघळा पाणी वाहायला लागले मला त्याक्षणी मला सुट्टी कशापासून हवी आहे ह्याची गडद अनुभूती तयार झाली . त्या अनुभवाचे शब्द मनात तयार होइनात . मन फक्त ओलसर झाले . मग बाहेर पडून सई आणि मी खाडीसमोरच्या एका बाकावर बसून शांतपणे सिगरेट ओढत कॉफी पीत बसून राहिलो .

आम्ही राहतो तो जीहांगीर हा भाग Paris मधल्या मोन्मार्त्रसारखा आहे . खूप जुना परिसर . दोन तीन टेकड्यांवर पसरलेला . आणि त्या टेकड्यांवरचे एकमेकाला समांतर असे रस्ते . त्यांना जोडणारे दगडी पायऱ्यांचे जिने. जिन्यांच्या दोन्ही बाजूंना जुन्या इमारती . अरुंद रस्त्यांवरची कॅफे , जुन्या बेकऱ्या आणि छोटी दुकाने , जिथे दुकानदार सगळ्या शेजारच्या गिऱ्हाईकांना ओळखतात . अतिशय अरुंद असे अनेक जिने चढून धापा टाकत घरामध्ये गेल आणि गच्चीचा दरवाजा उघडला कि सगळा शीण निघून जातो . गच्चीतून समोर खाडीच्या पलीकडे आशियाचा किनारा दिसतो . इस्तंबूल हे शहर आशिया आणि युरोप ह्या दोन खंडांमध्ये विभागले गेले आहे . निम्मे शहर युरोपमध्ये , निम्मे आशियात . मध्ये bosphorous ची खाडी . सकाळी शेकडो लोक आशियायी भागातून खाडीतल्या बोटींवर चढून युरोपात कामाला येतात आणि संध्याकाळी परत जातात . आपण पाश्चिमात्य आहोत कि पौर्वात्य आहोत ह्या संभ्रमात सतत जगणारे हे शहर . ह्या संभ्रमातून ह्या शहराने फार सुंदर स्वरूप घेतले आहे . जे जगात इतर कोणत्याही शहराकडे नाही .

जुन्या रोमन साम्राज्याची हि प्रसिद्ध आणि श्रीमंत राजधानी , Bayzentium म्हणून ओळखली जाणारी , त्यानंतर ओट्टोमान सुलतानांनी हे शहर ताब्यात घेऊन इथून ख्रिश्चन धर्म क्रूरपणे मिटवून टाकून ह्या शहराला आपल्या प्रचंड ओट्टोमान साम्राज्याची राजधानी बनवले. Bayzentium , constantinople आणि इस्तंबूल ह्या शहराची हि तीन नावे . Constantinople बद्दल शाळेत अख्खा धडा होत. पूर्वेकडून निघणारा सिल्क रूट नावाचा खुष्कीचा मार्ग , पर्शियातून जात जात Constantinople पर्यंत पोचत असे. तिथे युरोप आणि आशियाची व्यापारी देवघेव चाले . इथे गुलामांचा जगातला सगळ्यात मोठा बाजार होता. चीन , भारत इथून मसाले , रेशीम , धान्ये घेऊन व्यापारी अख्खा आशिया ओलांडत इथे येत आणि युरोपशी व्यापार करित. ते हे शहर . आजचे इस्तंबूल .

ओट्टोमान साम्राज्याचा पहिल्या महायुद्धात पाडाव झाल्यानंतर , केमाल पाशा अतातुर्क ह्या मिलिटरी अधिकार्याने बंड करून हा देश ताब्यात घेतला आणि ह्या देशाला , ह्या शहराला मध्ययुगातून जागे करून आजचे आधुनिक स्वरूप दिले. युरोपची कास धरायला लावली . भाषा, लिपी,  पेहराव बदलले. आणि आता एकविसाव्या शतकात नव्याने कात टाकताना ह्या शहराने नवे प्रवाह स्विकारले अरब , फ्रेचं आणि जर्मन रंग स्वतःवर चढवून घेतले. अनेक माणसांनी राहून राहून अनेक वेळा सजवलेल , रंगवलेल जुने सुंदर घर असावे तसे काहीसे ह्या शहराचे झाले आहे .

चुकुर्जुमा ह्या एका निवांत आणि रंगीत भागामध्ये Museum Of innocence आहे . Innocence ला तुर्कि भाषेत ‘ मासुमीयत ‘ असे म्हणतात . ओरहान पामुकच्या Museum of innocence ह्या कादंबरीतील पात्रांच्या जगाबद्दल हे Museum आहे . जुन्या नाजूक वस्तूंचे . ह्या वस्तू कादंबरीच्या नायकाने , केमालने , फ़ुसुन ह्या आपल्या प्रेयसीची आठवण काढताना जमवल्या , पहिल्या , वापरल्या . तिच्या आठवणीत त्याने ओढलेल्या ४२३१ सिगारेटींची थोटके एका मोठ्या भिंतीवर लावली आहेत . आणि त्याखाली प्रत्येक सिगारेट ओढताना त्याला आलेली तिची आठवण एका ओळीत लिहिली अहे. इथूनच संग्रहालयाच्या अनुभवला सुरुवात होते जुने Typewriters , इस्तंबूल मधील लोकांचे असंख्य जुने बोलके फोटो , इस्तंबूलमधील राजांनी नव्हे तर सध्या माणसांनी वापरलेल्या अनेक वस्तू ज्या ह्या कादंबरीच्या वर्णनात आल्या , जुने साबण , जुने फोन , कात्र्या , घड्याळे , फुसून चे शहरात जागोजागी पडलेले दागिने , तिचा एक बूट , तिच्या कुटुंबातील लोकांचे कपडे , तिच्या आठवणीत , तिची वाट पाहत त्याने प्यायलेला चहाचा कप , जुन्या फ्रेंच परफ्युमच्या बाटल्या ,सर्व काही अद्भुत असे आणि हळूवार प्रेमाने मांडलेले . एका जुन्या हवेलीच्या तीन माड्या भरून हा प्रेमाचा पसारा सदर केला आहे . हे प्रदर्शन कादंबरीतल्या कल्पित पात्रांच्या वस्तूंचे असले तरीही ते इस्तंबूलमध्ये १९७० पासून आजपर्यंत जगणाऱ्या माणसांच्या आयुष्याचे आहे . पर्यायाने ते ह्या शहराचे एक सुंदर जुने कपाट आहे . ओरहान पामुकचे आपल्या ह्या शहरावर किती प्रेम आहे हे ह्या वस्तू बघताना जाणवते . शहरातल्या जुन्या माळ्यावरच्या वस्तू , जुने बझार , लोकांनी फेकून दिलेल्या वस्तू १९९० सालापासून नित जमवायला लागून त्याने परिश्रमपूर्वक हे संग्रहालय उभे केले. गेल्या पन्नास वर्षात माझ्या शहरातील लोक कसे जगले ह्याची मूकपणे गोष्ट सांगणारे हे संग्रहालय .

These were innocent people . So innocent that they thought poverty a crime which wealth would allow them to forget . 

तुर्की भाषेमध्ये “हुझुन ” हा शब्द आहे . हुझुन म्हणजे Melancholy . म्हणजे दु:ख नव्हे . ती एक जागृत हळवी उदास अवस्था आहे . प्रेमामधून तयार झालेली . मी खूप चांगले काही पहिले आणि अनुभवले , आणि ते पाहताना माझी जवळची व्यक्ती सोबत नसली कि अशी अवस्था वारंवार मनामध्ये तयार होते. आणि मग नकळत मी त्या व्यक्तीशी मनामध्ये संवाद साधू लागतो . i wish you were here. मी तुझ्या नजरेतून हे सगळ पाहतोय . हे सगळ मी तुझ्यासाठी शोषून घेतोय . आणि ह्या अद्वितीय आनंदामधून आपण दोघे मिळून काहीतरी पेरू.

12273629_10153395663054331_2633373712108862045_o

इस्तंबूल हे आपली भाषा येत नसली तरी आपल्याशी गप्पा मारणारे शहर आहे . मराठीमध्ये प्रश्न विचारल तरी काही न काही उत्तर मिळेल . इथली माणसे आडमुठी नाहीत . रस्त्यावर ग्रीक , इंग्लिश , फ्रेंच भाषा ऐकू येतात . तुर्कि भाषेतले अनेक शब्द हिंदी , उर्दू ला जवळचे आहेत . त्यांना इंग्लिश येत नसले तर इथली माणसे आपल्याला खाणाखुणा करून , प्रसंगी आपल्यासोबत चालत येउन पत्ता सांगतात . काल मी एका चारशे वर्षे जुन्या हमाखान्यात जाऊन अंग रगडून घेतले. ही इथल्या स्थानिक स्नानाची जुनी परम्परा . मला तासभर मालिश करून पुढचा तासभर कढत पाण्याने अंघोळ घालणारा तुर्की माणूस मला मोठमोठ्यांदा राजकपूर आणि नर्गिस ची गाणी गावून दाखवत होता . त्याने आवारा हा चित्रपट दोनदा पहिला होता . दुसऱ्या कोणाकडून अंघोळ घालून घेण्याचे लाडावलेले परमसुख भारतीयांना फक्त लहानपणीच मिळते . त्यानंतर जर तुमची प्रेयसी किंवा तुमचा प्रियकर जर रंगीत मनाचा असेल तर नवे प्रेम असेपर्यंत तो किंवा ती तुम्हाला अंघोळ घालतात . ( म्हणजे असावेत . मी काही वेळा ऐकले आहे . असो ) तुर्कस्थानात मात्र हे सुख अमाप . आठवड्यातून दोनदा मित्र मैत्रिणीना घेऊन हमाम्खान्यात जायचे आणि गावगप्पा मारत मस्तपैकी अंघोळ घालून घ्यायची . माझ्या अंगातला फार जुना मळ ह्या आंघोळीने काढून टाकला . पहिल्या स्नानानंतर एक लांबलचक बाष्पस्नान . एका महालासारख्या संगमरवरी खोलीमध्ये . मग पुन्हा अंगाचे मर्दन आणि मग शेवटचे मऊ फेसाचे स्नान . बाहेर पडल्यावर हातापायाचे स्पंज झालेले असतात . कोपर्यावरच्या बर मध्ये जाऊन राके हि स्थानिक दारू पिणे आणि घरी जाऊन झोपणे हि दोनच कामे त्यानंतर करता येतात

मी इथे एकटा आलेलो नाहीये . माझ्यासोबत माझी मैत्रीण आहे . आणि ती नुसती मैत्रीण नसून एक नटी पण आहे . त्यामुळे ती सतत चांगले कपडे दिसले कि धावत सुटते आणि दुकानात शिरते. मागेमागे मी . मग मी तिथल्या दुकानदार बायांशी गप्पा मारत बसतो . मला भारतात मुलींसोबत खरेदीला जाण्याचा न मिळणारा अनुभव इथे सुट्टीला येउन इस्तंबुलमध्ये दिल्याबद्दल मी सईचे पायाला हात लावून आभार वगरे मानतो . मी तिथे गेल्याबद्दल मग ती माझ्यामागे इथल्या modern art gallery मध्ये येते , जिथे मी जवळजवळ रोज जातो . आणि गंभीर चेहरा करून शांतपणे इथली पेंटींग्स आणि installations पाहत बसते. उद्यापासून इथे तरुण दिग्दर्शकांच्या फिल्म्स चा एक फेस्टिवल सुरु होणार आहे . आम्ही दोघांनी तिथे जाऊन काही सिनेमे पहायचे ठरवले आहे .

इस्तंबूलमध्ये सध्या त्यांच Biennal म्हणजे दोन वर्षातून एकदा होणारे महत्वाचे राष्ट्रीय चित्रप्रदर्शन चालू आहे . जगातल्या अनेक शहरांमध्ये द्वैवार्षिक प्रदर्शने होतात , ज्यात इतर देशांमधील कलाकार जाऊन भाग घेतात . Venice ला होणारे Biennale त्यातले सगळ्यात महत्वाचे . भारतामध्ये केरळमधील कोची शहरात असे द्वैवार्षिक दृष्यकलेचे प्रदर्शन भरते . ह्यावर्षी इस्तंबूल मध्ये होणाऱ्या प्रदर्शनाचा मुख्य विषय Architecture हा आहे . Istanbul MODERN हे इथले आधुनिक राष्ट्रीय कलासंग्रहालय . समुद्रकाठच्या एका जुन्या भल्यामोठ्या गोदामाच्या जागी ते उभे केले अहे. तिथे एक मोठे वाचनालय , एक theater , भल्यामोठ्या art galleries आणि एक देखणे कॅफे असे पसरलेले आहे . मी दिवसातून एकदातरी काही न काही पाहायला इथे येतोच .

12240021_10153391515964331_4770140639199484913_n

देखणा आणि हसरा २३ वर्षांचा युसुफ आम्हाला एका कॅफे मध्ये भेटला .एका कार्यक्रमाला जायचे होते आणि आम्ही त्याजागी फार लवकर पोचलो . माझी नेहमीची सवय . घाईघाई करत लवकर घरातून निघायचे . कारण मुंबईत कुठेही पोचायला कितीही वेळ लागू शकतो . इथे आम्ही ट्राम मध्ये बसून पंधरा मिनिटात त्या भागात हजर होतो . मग वेळ काढायचा म्हणून आम्ही एका कॅफेमध्ये गेलो. तिथे युसुफ वेटरचे काम करत होता . University मध्ये economics शिकणारा . football खेळणारा . पण आता पायाला छोटीशी इजा झाल्यामुळे football मध्ये करीयर न करू शकलेला . आम्ही तिथे बराच एल बसून होतो , तेव्हा त्याच्याशी गप्पा झाल्या . मी हमाखान्यात गेलो असताना वेळ काढायचा म्हणून सई पुन्हा तिथे गेली त्याला म्हणाली कि उद्या आमच्यासोबत बोटीवर फिरायला येतोस का ? आम्हाला शहराचा आशियाचा भाग पहायचाय . तो लगेच तयार झाला आणि दुसर्या दिवशी युरोपातल्या शहरातून आम्ही तिघे आशियातल्या इस्तंबूलमध्ये गेलो. कोणतेही प्लान्स न करतो भरपूर भटकलो , पुस्तकांच्या दुकानात गेलो , त्या भागात marxist party ने चालवलेल एक उत्तम restaurant आहे तिथे तुर्कि beer आणि स्थानिक जेवण जेवलो . आणि समुद्राकाठी हिरवळीवर पडून राहिलो .

फारुकला अंशतः रंगांधळेपणा आहे . त्याला मोजकेच तीन चार रंग दिसतात . आपल्याला दिसतात तेव्हढे दिसत नाहीत . त्याने turkish beer प्यायला नकार दिला , त्याला italian beer हवी होती . एक इंग्लिश वाक्य जुळवून बोलायला तो दहा मिनिटे घेत असे , पण त्याच्याशी आमच्या खूप जास्त मोकळ्या आणि चांगल्या गप्पा झाल्या . आकाशातला देव बिव आपल्याला मान्य नाही हे कळल्यावर मग तो एकदम मोकळा झाला आणि आपल्याला आपल्या शहराचा कसा कंटाळा आला आहे हे सांगू लागला . तुम्ही टुरिस्ट लोक येउन इथे जे बघता ते बघायला मी आजपर्यंत एकदाही गेलेलो नाही . मी त्याला म्हणालो घाबरू नकोस मी पण अजून एकदाही शनिवारवाडा आतून पाहिलेला नाही . माझ्या घरापासून पाच मिनिटावर आहे तरीही

रात्री आम्ही फिल्म फेस्टिवल ला गेलो तिथे तो आमच्यासोबत आला आणि चित्रपट संपल्यावर दिग्दर्शक आणि नटांशी झालेल्या चर्चेत त्याने आमच्या दुभाष्याचे काम केले. ती तुर्कि फिल्म फारच अंगावर येणारी होती . लग्नाआधी मुलीनी जर पुरुषांशी शरीरीक संबंध ठेवले , तर लग्न ठरल्यावर त्यांना डॉक्टर कडे जाऊन hymen शिवून घ्यायचे operation करावे लागते . कारण इथे लग्नाची मुलगी virgin असली पाहिजे असा पुरुषांचा आग्रह असतो . इस्तंबूल मध्ये दररोज अशी शेकडो operations होतात . आपण जो समाज बघायला कौतुकाने जातो , तिथल्या लोकल फिल्म्स पहिल्या कि त्या समाजाची त्वचा उचलून आत काय व्यवहार चालतात ते बघता येतात . कारण इस्तंबूल सारखी tourist लोकांनी भरलेली शहरे स्वतः चा एकच चेहरा दाखवतात जो बघायला प्रवाशांना आवडतो . महाल , राजवाडे आणि चर्चेस . इथे या राजाने पाणी प्यायले,   इथे त्या राणीने खुनाचे कारस्थान केले. चीनी जपानी भारतीय आणि अमेरिकन प्रवासी हे सगळ पटापटा पाहून फोटो काढून लगेचच निघून जातात.

आया सोफिया हि भव्य मशीद ( रोमन काळातील चर्च ) आणि इथल्या सुलतानाचा तोपकापी राजवाडा हि इस्तंबूलमधील भव्य आणि देखणी वास्तुशिल्पे tourist लोकांनी बुजबुजलेली आहेत . ह्या सुंदर वस्तू बघायला आणि त्याच्या वास्तुरचना समजून घ्यायला जी शांतता हवी ती इथे मिळूच शकत नाही . याचे कारण जाऊ तिथे लागलेल्या भल्या मोठ्या रांगा . आया सोफिया चा इतिहास रक्तरंजित आणि नाट्यमय आहे . मी आजपर्यंत इतकी देखणी भव्य आणि श्रीमंत वास्तू फक्त रोममध्ये पहिली आहे . आग्रा जसा ताजमहालामुळे ओळखला जातो तसे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर इस्तंबूल ची ओळख ह्या दोन वास्तू आहेत . माझा असा स्वप्न आहे कि पुन्हा एकदा आया सोफिया पाहायला जावे आणि त्यादिवशी तिथे चिटपाखरू नसावे .

सामान्य माणसाच्या हातात स्वस्तातला डिजिटल कॅमेरा आल्यापासून माणसाने शांतपणे डोळ्यांनी अनुभव घेणे आणि ते मनामध्ये साठवून ठेवणे हे जवळजवळ बंद केल आहे . वाघ मागे लागल्यासारखी माणसे जाऊ तिथे पटापटा फोटो काढत सुटतात . त्यातले जवळजवळ सर्व फोटो वाईट असतात . सेल्फी ह्या प्रकाराने माणसाला वेड लागल्यासारखे लोक वागत सुटतात . अनेक सेल्फ़ि मध्ये लोकांचे हसरे चेहरे आणि वाईट दात दिसतात , मग हे फोटो घरात बसून नसते का काढता आले? डिजिटल कॅमेरे आल्यापासून आता मला खर्या photographers च महत्व कळायला लागले आहे . त्यांच्या कामाचा आनंद घेत येऊ लागला आहे . कोणतीही गोष्ट साध्या माणसाच्या हातात गेली , कि माणूस लगेच तिचा गैरवापर सुरु करतो . चांगले फोटो काढणे सगळ्यांना जमत नाही . जसं चांगली गाडी चालवणे सगळ्यांना जमत नाही , चांगलं भांडायला सगळ्यांना जमत नाही , चांगली साडी सगळ्यांना नेसता येत नाही तसेच फोटोग्राफीचे आहे . मला परक्या शहरात गेलं कि चांगले फोटो काढता येत नाहीत . मला काढावेसे वाटत नाहीत . शहर डोळ्यात , मनात भरून घ्यावास वाटत . आपल्याआधी इथे आलेल्या कितीतरी लेखकांच्या , फिल्म मेकर्स च्या नजरेतून हे शहर पाहत असतो ती नजर सावकाश उतरवून , आपली नजर सावकाश चढवून त्या शहराचा अनुभव घ्यावा लागतो

to be continued. ….

 

प्राईम टाईम स्टार

एकटा राहणारा माणूस जेव्हा अचानक मरतो तेव्हा काही नाट्यपूर्ण गोष्टी घडण्याची शक्यता तयार होते. रोजच घडणाऱ्या साध्या गोष्टी अभूतपूर्व होवून जातात. त्या एकट्या माणसाने घरामध्ये ओट्यावर काही शिजवून ठेवलं होतं, ते सावकाश नासायला लागतं. कपडे? ते वॉशिंग मशीन मध्ये धुवून पडलेले असतात ते वाळत घालायचे राहून जातात. कुजायला लागतात. टेबलावर दोन तीन पत्र येउन पडलेली असतात . उघडायची राहिलेली, उघडायचा कंटाळा केलेली . त्यातल्या एखाद्यातरी पत्रात चांगली बातमी असू शकते. नव्या प्रवासाविषयी. आपल्या नाटकाला मिळालेल्या चांगल्या प्रतिसादाविषयी . फोन दिवसभर वाजत राहील . पण एकटा राहणारा माणूस नेहमीच फोन उचलायचा कंटाळा करतो. त्यामुळे फोन करणारे सवयीने दर तासाला प्रयत्न करत राहतील. जवळच एका हॉटेलमध्ये एकट्या राहणाऱ्या माणसाने कुणालातरी भेटायला बोलावलं होतं . एकटा राहणारा माणूस आलाच नाही म्हणून ती व्यक्ती चरफडत वाट पाहून निघून जाईल.दाराला आतून कडी लावलेली असेल. पेपरवाला पेपरही टाकून जाईल. मग साडेदहा अकरा नंतर सगळा संपूर्ण शांत. आणि रात्री उघड्या राहिलेल्या नळाला दुपारी अचानक पाणी आलं कि फिस्कारत दोधाण धबधबा वाहू लागेल. मोठ्ठा आवाज. जेव्हा दोन तीन तासांनी सोसायटीच्या टाकीतलं सगळं पाणी संपून जाईल तेव्हा कुणीतरी दारावर पहिली थाप मारेल. मग धडका. तुमच्या मरणामुळे जगाचं प्रत्यक्ष रोकठोक नुकसान हणार असेल तरच जग एकट्या राहणाऱ्या माणसाच्या जगण्याची किंवा मृत्यूची फिकीर करण्याची शक्यता आहे.

हा एकटा राहणारा माणूस जर एकाकी माणूस असेल तर अजूनही काही गोष्टी घडतात. एकाकी माणूस मारतो तेव्हा त्याच्या स्वतः च्या वेदना शमतात पण आजूबाजूच्या लोकांच्या जखमा उघड्या पडायला लागतात. चिघळतात . एकाकी माणूस मारताना मागे अनेक तऱ्हेचे गंड आणि एक न संपणारी भीती मागे ठेवून जातो. तो त्याच्या मरणाची जबाबदारी आपल्यावर टाकून जातो. पण आता वेळ गेलेली असल्याने आपण काहीच करू शकत नाही. तुझ्यासाठी मी काय करू शकतो? आपण पुन्हा एकदा बोलूया का?आपलं काही चुकलं असेल तर नाटकाच्या तालमीसारखं परत एकदा करून पाहूया का? तू माझ्याबरोबर दोनचार दिवस राहायला येतोस का? तुला कुठे शांत जागी जावसं वाटतंय का? काहीही शक्य नसतं . एकाकी माणूस मेलेला असतो आणि तो जाताना सर्व शक्यतांचे दोर तोडून जातो. मागे उरलेली माणसे मग आपापली नखं खावून संपवतात. पुढचे काही दिवस एकमेकांच्या डोळ्यात बघायचाही टाळतात. मध्येमध्ये खाली बघून रडल्यासारख करतात आणि मग पहिल्या स्मृतीदिनाच कारण काढून साळसूदपणे एकत्र जमतात .

चेतनने असं अवेळी जायला नको होतं असं आपल्यापैकी प्रत्येकालाच वाटतं . आपल्या प्रत्येकाशी स्वतंत्रपणे वागत , काहींना उजेडात तर काहींना अंधारात ठेवत तो आपल्याशी खेळ खेळला . त्याने सर्व सत्ता शेवटपर्यंत आपल्या हातात ठेवली आणि दार उघडून तो ताडकन निघून गेला. माझ्याप्रमाणेच अनेकांना त्याने त्याच्या गंभीर आजाराबद्दल कोणताही सुगावा लागू दिला नव्हता. कसलीही कल्पना नसताना गेल्या वर्षी एका सकाळी ‘ चेतन गेला ” अस सांगणारा फोन मला आला त्या क्षणापासून मी धुमसत राहिलो .त्या रागामुळेच कि काय , त्याला शेवटचं एकदा पाहून घेण्याचीही मला इच्छा झाली नाही.

चेतन दातारला आपण कधीही भेटलेलो नसू तरी आपल्याला तो माहितीच असायचा . कारण नाटकाशी कश्याही प्रकारे संबंध असलेले महाराष्ट्रातले सगळेचजण त्याच्याविषयी सतत बोलायचे. तो फार बोलायचा नाही किंवा पेपरमध्ये त्याचे फोटोही यायचे नाहीत. तो जर आपल्या शहरात आला तर त्याने आपल नाटक पाहून बोलावं असं वाटायचं . आपण जर कधी मुंबईला गेलो तर चेतनची नक्की भेट घेऊ अस वाटायचं. कारण तो फार आश्वासक हसायचा . रंगीबेरंगी कपडे घालायचा . तसले कपडे तो कुठून आणायचा हे त्याच त्यालाच माहीत.शिवाय सतत वेगवेगळ्या हेयरस्टाइल्स . आज असा बघावा तर चार महिन्यांनी तसा . नाटकाचा प्रयोग बघताना नीट रोखून बघणार आणि प्रयोग संपल्यावर काहीतरी मोघम बोलून सटकणार . मग सगळ्या जगाचं आटपल्यावर ह्याचा तीन दिवसांनी फोन येणार . ‘येडझवा’ हा त्याचा आवडता शब्द असायचा . माणसं येडझवी पाहिजेत , नाटकं येडझवी पाहिजेत येड्झवं नसेल तर त्याला आवडायच नाही. त्याच्या असण्याचं जिथे तिथे एक स्टेटमेंट तयार व्हायचं. जिथे ते होणार नाही तिथे तो जायचा नाही . तो कशावरही बोलत बसला कि सुरुवातीला ते साफ खोटं वाटायचं आणि थोड्या वेळाने खर वाटायला लागायच. त्याचं बांद्रयाच अंधारं गूढ घर . त्या घरातली भिंतभर पुस्तकं.आणि त्याची जगभरातल्या गोष्टींविषयीची कडक मतं. त्याचे गावोगावचे मित्रमैत्रिणी. त्याचं मोठ्यांदा हसणं आणि त्याची भलतीसलती मस्त नाटकं. माहीमच्या शाळेत स्टेजमागच्या छोट्या खोलीत तो हळदीच्या घावूक व्यापाऱ्याच्या टेचात एक पाय खुर्चीवर ठेवून बसणार, समोरचा फोन ओढून घेणार आणि म्हणणार , ” ए चायवाला , मी नाटकवाला बोलतोय . दो चाय भेज दे.” जगातले नीम्मे लोक चेतनच वागणं चालवून घ्यायचे आणि उरलेले त्याच्यावर रागावलेले. अधेमधे काही लोक त्याच्या वागण्यामुळे दगड लागलेल्या कुत्र्यासारखे विव्हळत फिरत असायचे, ते मुंबईत इथे तिथे सापडायचे.बराच वेळ फोन वाजून देवून मग शांतपणे तो उचलण्यात त्याला परमानंद वाटायचा. आजच्या काळातला तो शेवटचाच माणूस जो नागपूरला एलकुंचवारांशी , मुंबईत तेंडुलकरांशी आणि पुण्यात आळेकरांशी एकाच वेळी उत्तम संवाद ठेवून असायचा . गिरीश कर्नाडांविषयी मला जे वाटतं तेच त्यालाही वाटतं हे कळल्यामुळे मला तो जवळचा वाटायचा. चेतन दातार हे रसायन पचवायला लोकांना जर वेळ लागायचा. आपण सगळ्यांनी तर त्याच्यापुढे हात टेकलेलेच होते . पण तो आपल्यालाला सतत आजूबाजूला हवा होता . वर्ष दोन वर्ष भेटलाच नसता , कुठेतरी गायब झाला असता तरी हरकत नव्हती पण त्याने अस मरून जायला नको होतं .

एकट्या राहणाऱ्या आणि मरून गेलेल्या माणसांच्या घरचे लोक त्यांच्या अफाट पुस्तकसंग्रहाचं नंतर काय करतात हा मला एक नेहमी पडलेला प्रश्न आहे . कारण प्रतिभावंत माणसाच्या घरच्या लोकांना आपणही तसेच प्रतिभावंत आहोत अस लहानपणीपासून वाटत जरी असल तरी ते खर नसतं. अशी माणसं गेली कि मी नेहमी त्या पुस्तकांचा विचार करत राहतो.

चेतनच्या नसण्यामुळे नक्की काय बिनसलं आहे हे आत्ता लगेचच उमजेलच असं नाही. पण आपल्या इमारतीच्या पायाजवळच्या काही विटा काढल्यासारखं झालं आहे . आता आपल्याला फार जपून राहायला हव आहे . याचं कारण आपल्यापैकी प्रत्येकाला चेतनविषयी जी उमज होती त्यापेक्षा तो जास्त विस्तृत आणि महत्वाचा होता. आजच्या मराठी रंगभूमीला भारतातील इतर प्रांतातील रंगभूमीशी जोडणारा तो एक भक्कम आणि महत्वाचा दुवा होता. आणि तसा असणारा तो एकमेव होता . कारण आपला नाटक घेवून अनेक मराठी नाट्यकर्मी भारतात फिरतात पण चेतनने त्याच्या व्यक्तीमत्वातून नाटक करणाऱ्या माणसांची एक आपसूक जोडणी केली होती . तो त्या माणसांची एकमेकांना गाठ घालून देत असे. गेल्या वर्षी संपून जाईपर्यंत तो नाटक बसवत होता, नाटक लिहित होता . नाटकांची भाषांतरे करत होता. तो कोणत्याही संस्थेचा पदाधिकारी होवून बसला नव्हता , सरकारी कमीट्यांवर नव्हता, सिनेमात तर अजिबातच लुडबुडत नव्हता . आपली सर्व ताकद आणि आपला सर्व वेळ त्याने नाटक करण्यासाठी नीट वापरला होता. चेतनला कधीही यशस्वी नाटक करायचं नव्हतं . त्याला फक्त नाटकच करत रहायचं होतं. चेतनने त्याच्या व्यक्तिमत्वामध्ये आणि विचारांमध्ये जो एक विलक्षण ताजेपणा ठेवला होता त्याचा मला फार हेवा वाटतो . आजूबाजूचा एकही नाट्यदिग्दर्शक जे करताना मला दिसत नव्हता ते चेतन सातत्याने करत होता. तो स्वतः ला एकटं पाडून , नव्या विषयाला नव्या माणसाना सामोरा जावून , चौफेर वाचन आणि भरपूर प्रवास करून , स्वतः ची मतं आणि विश्लेषक बुद्धी तल्लख ठेवून तो नाटकांची निर्मिती करत होता . तो अपयशाला घाबरला नाही , लोकांच्या मतांना घाबरला नाही , एकटं पडलं जाण्याला घाबरला नाही . कारण तो जाणीवपूर्वक एकटाच होता . मराठी रंगभूमीवरील आपणच निर्माण करून ठेवलेल्या संस्थांच्या दलदलीत पाय रुतून बसलेल्या नाट्यदिग्दर्शकांच्या नामावालीपासून एकदमच वेगळा असा चेतन दातार हा एक प्राईम टाईम स्टार होता.

अनेक वर्ष रात्री तो सुरमा लावत असे आणि  का ? असे विचारले कि डोळ्याला थंड वाटते असे काहीही उत्तर देत असे . त्याला पाच सहा मुखवटे होते . त्यातले एक दोन त्याने मला दाखवले होते .

नाटक बसवण्याची प्रक्रियाच अशी कि नाटक बसवणाऱ्या प्रत्येकाला ते कमकुवत करत जातं. कारण त्यात एक सामूहिक देवाणघेवाण अपेक्षित असते . नाटक बसवायला आलेल्या सगळ्यांमधील थोडी थोडी उर्जा काढून घेवून ते नाटक उभा राहतं . कारण तो सगळा जिवंत खेळ असतो . आभास नसतो . केल्यासारखा वाटतो प ण नसतो. हे होत असताना एकत्र जमून नाटकाचा शोध घेण्याच्या नादात त्या माणसाना एकमेकांची चटक लागते आणि त्यातून संस्था नावाचं प्रकरण उभा राहातं . ते कामासाठी आवश्यक  वाटल तरी भारतीय प्रवृत्तीनुसार जिथे तीथे कुटुंबे उभी करायच्या आपल्या गलथान सवयीमुळे एकदा संस्था स्थापन झाली कि मग नाटक सोडून सगळ काही त्या माणसांच्या हातून होतं . त्यांचे दौरे होतात , त्यांची बस होते , त्यांना ग्रांट मिळतात , पुरस्कार मिळतात. बऱ्याच जणांची या काळात एकमेकांशी लग्न होतात . पण एक गोष्ट करायची राहून जाते ती म्हणजे  भारंभार नाटक करत राहूनही चिकित्सकपणे नाटकाचा आणि स्वतःचा शोध . त्यामुळे पूवी कम्युनिस्टांचे देश चालत तश्या महाराष्ट्रात अजूनही नाटकाच्या संस्था चालतात. ह्या सगळ्या सामूहिक कोलाहलात आणि दलदलीत दिग्दर्शक नावाच्या माणसाची पूर्ण वाट लागते. चेतन ने हे ओळखले होते आणि स्वतः ला संस्थांच्या आणि माणसांच्या किचाटापासून मोकळे ठेवले होते . नाटक बसवायची वेळ आली कि सौम्य हसरा चेहरा करून नाटकासाठी आवश्यक ती मंडळी तो हुशारीने जमवायचा पण त्याचा फोकस अतिशय तीव्रपणे त्याच्या नाटकावर असायचा. आपण समूहाचा भाग नसून एकटे आहोत आणि ह्या एकटेपणातूनच मला माझ्या नाटकाचा शोध घ्यावा लागणार आहे ह्याची जाणीव त्याला होती. या बाबतीत त्याला त्याच्या गुरूंच, सत्यदेव दुब्यांच बर वाईट सगळाच नशीब लाभल होतं . चेतनच्या बाबतीत पिढ्यांचे उल्लेख करण्याची गरज भासू नये , पण त्याने ज्या माणसांबरोबर कामाला सुरुवात केली ती सर्व माणसं सुजली , कंटाळली, डोकं चालेनाशी झाली ,प्राध्यापक झाली , नोकऱ्याना लागली , समीक्षक झाली पण चेतन मात्र फार काळ सर्वाना पुरून उरला.

चेतनने दिग्दर्शन करण्यासाठी जी नाटके निवडली त्या नाटकांमुळे त्याच्या मनाच्या ताजेपणाची आणि व्याप्तीची आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे चुका करायला न घाबरण्याच्या त्याच्या वृत्तीची कल्पना येवू शकते . कारण अनेक माणसे चुका करायला घाबरून सामान्य काम दळत राहतात जे चेतनने कधी केले नाही. भारतीय कथा, कविता, कादंबरी, पत्रव्यवहार आणि प्रवासवर्णने याचा बेमालूम मेळ तो त्याच्या हातातील नाट्यसंहीतेशी घालत होता. मराठी नाटककार आणि मराठी साहित्यिक यांच्या कुंपणापलीकडे जावून त्याने नाटकासाठी नवं matter शोधण्याचा सातत्याने प्रयतना केला.नृत्यभाषेबद्दल त्याला अतीव आकर्षण होतं . पारंपारिक भारतीय नृत्यांचा ताल आणि मेळ तो त्याच्या कामात सातत्याने आणू पाहत असे . तो राहत असलेल्या मुंबई शहरात चालणारा अनेकभाषीय जगण्याचा आणि नाटकाचा व्यवहार त्याला उत्तेजित करत असे. त्यातून चेतनने खर्या अर्थाची कॉस्मोपोलिटन जाणीव आणि पोत स्वतःच्या कामाला आणला होता. नटाचं शरीर आणि नटाचा आवाज ह्या दोन ताकदींचा अधाशासारखा वापरतो आपल्या नाटकांमध्ये करत असे आणि रंगमंचावरचा नट हे फक्त साधन आहे ह्याची ओरडून ओरडून आपल्याला खात्री करून देत असे. त्याच्या कामामध्ये  सत्यदेव दुब्यांच्या दृष्टीच ठोस प्रतिबिंब होतं. त्याच्या नाटकाचा सूर चढा आणि त्यातील दृश्यात्मकता फार ढोबळ असे. त्याचे मतभेद आणि आवडीनिवडी ठाम होत्या पण गेल्या पाच सात वर्षात नव्याने निर्माण होत असलेल्या नाटकांकडे तो फार खोलवर पाहू शकत होता. त्याच्या स्वतःह्च्या कामाच एक निश्चित स्वरूप तयार व्हायला लाग्यापासून ते शेवटपर्यंत तो भारतीय कलाकार असण्याच्या शक्यता पुरेपूरपणे अजमावत रहिल. त्याने कधीही भारावून जावून किंवा इतिहासाला बळी पडून पाश्चात्य रंगभूमीची अनावश्यक भलावण केली नाही . Modern होत बसण्याचे त्याच्या पिढीवर असलेले खुळे प्रेशर त्याने स्वतः वर घेतले नाही . कारण त्याच्या अवतीभोवती असलेल्या त्याच्या पिढीत दोन टोकाची माणसे होती . जबाबदार आदर्शवाद आणि डाव्या विचारांनी भारावलेली किंवा मनाने लंडनच्या रंगभूमीवर राहणारी . चेतन ने ह्या दोन्ही प्रकांपासून स्वतःला साळसूदपणे वाचवले . रात्री प्रयोग झाले कि दिग्दर्शकाचे कपडे फेकून देवून तो मुंबईच्या अंधारात लुप्त होवून जायचा. आपलं काम तपासून बघणे आणि नव्या शक्यता अजमावणे यासाठी तो आजूबाजूचे चित्रकार लेखक, संगीततज्ञ ,गायक ,नर्तक यांच्याशी चांगली मैत्री जोपासून होता .त्याच्या ह्या ओढीमुळे त्याचं काम सतत नव्या आणि आश्वासक अनुभवांनी बहरलेलं राहिलं . चेतन आता पुढे काय करतो आहे ही उत्सुकता त्याने प्रत्येकाच्या मनात कायम ठेवली. चित्रपट माध्यमाविषयी त्याने आपली जाणीव एव्हढी पारंपारिक आणि बंद का ठेवली होती ह्याचा उलगडा मला होत नसे. एक तर जुन्या नाटकातील लोकांप्रमाणे तो तो चित्रपटांकडे एक दुय्यम आणि फक्त व्यावसायिक माध्यम म्हणून पाहायचा . चित्रपटांच योग्य रसग्रहण करण्याची त्याने कधी फिकीरही केली नाही आणि कष्टही घेतले नाहीत . त्यामुळे ह्या एका मोठ्या विषयावर आम्ही बोलणं टाळायचो किंवा बोललो तर खूप वेळ भांडत बसायचो। नळावर पाण्याला जमलेल्या बायका मुकाट माना खाली घालून घरी परत जातील एव्हढी gossips तो करायचा आणि त्यातून अपर ताकद मिळवायचा . ” निंदेला बसलो होतो दुपारी ” अस तो फोन करून सांगायचा. माणूस जगताना बाहेर जे जगतो त्याच्या खाली , त्वचेच्या आत वेगळेच अद्भूत व्यवहार चाललेले असतात. चेतनला माणसं अशी सोलून बघायला आवडायची . मानवता, अहिंसा , बंधुभाव , समता असे लोचट मुखवटे घालून माणसांचे कळप एकमेकांना भिडून जो उत्पात करतात ते बघायला तो फार आसुसलेला असायचा . जोतिषविद्या , मंत्रविद्या , गूढविद्या , अध्यात्मिक अनुभूती , स्वप्ने ह्या अनुभांखाली एक हात ठेवून जगायची त्याला सवय होती. त्याला मध्येच फुटलेले हे फाटे मला गोंधळवून टाकत . त्याच्या जगण्याची आणि कामाची अफाट ताकद तो अश्या वेड्यावाकड्या गोष्टींमधून मिळवत असे . “सावल्या” हे त्याचं नाटक वाचलं तर त्याच्या मनाचे हे असे अनेक पापुद्रे हाती लागू शकतील. चार पाच वर्षांपूर्वी नव्याने नाटक लिहू लागलेल्या माझ्यासारख्या नाटककारला त्याने खूप मोठं जग उघडून दाखवलं होतं . आमच्या नाटकांची भाषांतरे व्हावीत आणि त्या नाटकांच्या शक्यता वेगवेगळ्या प्रकारे हाताळल्या जाव्यात ह्याबद्दल तो आग्रही असायचा . इतक सगळं चालू असताना चेतनने जाण्याची काहीच गरज नव्हती . बाकी इतर अनेक जण जाऊ शकले असते. महाराष्ट्रातील रटाळ दिग्गजांचा गोंगाट तरी कमी झाला असता. रम्य जुन्या आठवणींची गावठी दारू पिउन स्मृतींच्या चिखलात लोळणारे, कामाची ताकद संपून परीक्षक वगरे बनलेले , बुद्धी गंजलेले कलाकार मागे राहतात . घरी कंटाळा आला म्हणून किंवा घरी उकडत आहे आणि नाटकाच्या तालमीच्या हाल वर पंखा आहे इतक्या सध्या कारणाने नाटक करणाऱ्या आणि नाटक करताकरता लग्न उरकून घेतलेल्या नट्या आनंदात जगतात . पूर – पाऊस – रोगांच्या साथी – अतिरेक्यांचे हल्ले होवूनही एकही समीक्षक मरत नाही . बाळबोध आणि हिडीस मराठी नाटकांचा धंदा करणारे नाट्यनिर्माते मरत नाहीत सगळे मस्त जगतात आणि आपला चेतन बिचारा मरून जातो ह्यासारख मोठ दुर्दैव नाही.

आपली सामाजिक व्यवहारांची संस्कृती अतिशय संकोचलेली आहे . जवळच्या माणसाने आपल्यासाठी काही केले तर त्याचे आभार मानणे आपल्याला औपचारिक वाटते . कोणत्याही व्यासपीठावरून एखाद्या माणसाविषयी कृतज्ञतापूर्वक बोलले कि ते कृत्रिमच असणार असं आपल्याला वाटतं . प्रेमाचे , कृतज्ञतेचे , ऋण मानंण्याचे व्यवहार करायला आपण संकोच करतो आणि मग अचानक असा कुणाला मृत्यू आला कि त्याला साध Thank You म्हणायचं राहून जातं . आम्ही नाटक लिहिणाऱ्या , नाटक करणाऱ्या सर्वांनी चेतनला एकदा मनापासून Thank You म्हणायला हव आहे . त्याला आत्ता हे सांगायल हव आहे कि तू आमच्यासाठी फार महत्वाचा आहेस . जसं पाणी घडवता येत नाही तशी तुझ्यासारखी माणसे घडवता येत नाहीत . शिबिरं घेवून नाही , पुरस्कार देवून नाही . ज्याला ओळखण्यात आपण सतत कमीच पडलो असं वाटतं , असा तुझ्यासारखा अद्भुत मित्रही परत तयार होणार नाही .

माझ्या कादंबरीच पहिलं हस्तलिखित तयार झाल्यावर चेतन दातार ला मी त्याचं मत विचारण्यासाठी वाचायला दिल होतं . ती आमची पहिली भेट . त्याला आता दहा वर्ष झाली . त्यानंतर काही वर्षांनी नाटकाची कोणतीही पार्श्वभूमी नसताना , माझा मित्र मोहित टाकळकर ह्याच्या आग्रहामुळे मी छोट्याश्या सुट्टीत हे नाटक लिहिलं . त्याचे प्रयोग सुरु झाले तेव्हा चेतनने माझ्याकडे नीट नजर वळवली होती . मधल्या काळात त्याने माझी विजय तेंडुलकरांशी गाठ घालून दिली आणि मी सतत तेंडुलकरांशी बोलेन , न संकोचता त्यांच्या आजूबाजूला राहीन ह्याची काळजी त्याने घेतली. अतिशय मोकळेपणाने आणि आग्रहाने मुंबईतील अनेक क्षेत्रातील लोकांना त्याने माझी नाटके आणि माझ्या फिल्म्स दाखवल्या. नाटकाविषयी कोण कसा बोलतं? कुणाला गंभीरपणे घ्यायच आणि कुणाला समोर हसून नंतर सोडून द्यायच ह्याचे आडाखे त्याने मला शिकवले . मराठी समिक्षकांविषयीचा माझा एकसुरी विरोध त्याने पुसला आणि काही जाणत्या , ताज्या मनाच्या समीक्षकांची गाठ घालून दिली. मुंबई शहराच्या पोटातल्या काही जादूमय गुहांमध्ये चेतनने मला फिरवल .चित्रविचित्र जागा , भलीबुरी माणसे आणि भन्नाट गल्ल्यांची आम्ही उन्हापावसात केलेली सफर कशी विसरता येईल ? अनेक महिने वर्ष चालूच होती ती . माझ्या मागे लागून त्याने माझी नाटके पुस्तकरुपात प्रकाशित करायला लावली आणि छोट्याश्या सुट्टीत चे Production Book प्रकाशित होताना त्याने त्याला प्रस्तावना लिहिली . मी त्याच्यासाठी एकही नाटक लिहिल नाही ह्यावरून तो मला फार टोचून बोलायचा . मी त्याला म्हणायचो कि मला तुझ्यासारखे दुब्यांच्या तालमीतले दिग्दर्शक नकोतच. तुम्ही लेखकाचा चोळामोळा करून त्याला कोपर्यात फेकून देता . नाटकाच्या तालमी करताना स्वतःच एव्हढा आरडओरडा करता कि नट तुमच्या वर आवाज काढून नाटकात उगीचच बेंबीच्या देठापासून ओरडत सुटतात . वर वाट्टेल ते सीन , तमाशे आणि नाचगाणी तुम्ही नाटकात घुसडणार . बुवांच्या बाया आणि बायांचे बुवे करणार . कोण शहाणा नाटककार तुमच्यासाठी नाटक लिहील ?

आपापल्या कामाचं चोख Documentation आणि Recordnig करण्याबाबत चेतनची पिढी आळशी आणि संकोचलेली होती. शिवाय आपल्या देशात कलाकाराचा दस्तैवज तयार होण्यासाठी जितकं मरणप्राय म्हातारं व्हाव लगता तितका चेतन झाला नव्हतात्यामुळे चेतनचं सगळं काम त्याच्या चुका , त्याची नाटकं , त्याचा म्हणणं हे सगळा त्याच्याबरोबर वाहून गेलं . तो मागे सोडून गेला काही उदास झालेल्या स्त्रीयांना आणि पुरुषांना , एकदोन पुस्तकांना , काही फोटोंना आणि त्रोटक लिखाणाला . तो गेल्यावर काही दिवसांनी मला समजले कि त्याच्या मृत्युनंतरही अनेक महिने त्याच्या ORKOOT च्या page वर त्याच्यासाठी निरोप येत राहिले , लोक त्याच्याशी तो जिवंत असल्यासारखा गप्पा मारत राहिले , त्याला आपल्या मनातल सगळ सांगत राहिले . त्याच्या e mail वर अजूनही पत्र जातात . Mailing List वरून त्याला कोणीच काढलेले नाही . त्यामुळे सर्व कार्यक्रमांची आमंत्रणे त्याला मिळत राहातात. आज अनेक कपाटांमधून चेतनचे फोटो असतील , काही कागदांवर चेतनचं हस्ताक्षर सापडेल . काही videotapes असतील ज्या लावल्या कि चेतन बोलताना दिसेल . त्याचा आवाज ऐकू येईल. त्याला नीट समजून घेण्यासाठी जरा जवळ जावून बघू तर सगळा एकदम मुंग्यामुंग्यांचं दिसायला लागेल . चेतनला स्पर्श करू पहावा तर बोटाला टीव्ही ची जाडजूड थंडगार काच लागेल . आता फक्त इंटरनेट च्या अंतराळात चेतनची आठवण अधांतरी तरंगत राहील आणि आत्ता आली तशी अलगद जवळ येईल

 Written originally in २००९ . 

सचिन कुंडलकर . kundalkar@gmail .com

( All Copyrights with The writer . Permission from the writer is mandatory before  publishing the article or the part thereof . Not to be shared in quotes , or paragraphs . If shared online  ,must be shared in totality . )

वॉकमन

यंत्राचं आणि तंत्राचं काय करायचं ? याविषयी मोठ्या प्रमाणावर संभ्रम असलेल्या भारतीय समाजात मी राहतो. मी आणि आपण सगळेजण या यंत्रांचे आणि तंत्रज्ञानाचे जागतीक बाजारपेठेतील सगळ्यात मोठे ग्राहक आहोत. आपण प्रत्येकजण दिवसभरात कोणती न कोणतीतरी बटणे दाबूनच जगतो पण आपला मन मात्र या यंत्रांविषयी अतिशय गोंधळलेले आणि भावूक आहे .

मी लहान मुलगा असताना म्हणजे ८० च्या दशकात जे मी सांगतोय ते सगळ घडायला पद्धतशीरपणे सुरुवात झाली. त्या काळात शेतकरी जसा आपल्या जनावरांची कृतज्ञतेने पूजा करतो तशी घरांमध्ये यंत्रांची पूजा होत असे. कारण घरामध्ये यंत्र आणणे ह्याला एक सन्मानाची आणि प्रतिष्ठेची बाब होती. शिवाय संपूर्ण भारत देश माझ्या लहानपणी कृतज्ञतेच्या व्यसनात बुडालेला होता. समाजाविषयी,यंत्रांविषयी , निसर्गाविषयी ,आपल्या  देशाविषयी एकदा का कृतज्ञता व्यक्त केली कि मग सगळे सगळं करायला मोकळे होत असत. भारतीय संस्कृतीत कृतज्ञ होणे हे मष्ट आहे म्हणे, आणि आम्ही लहानपणी सगळेजण फारच भारतीय म्हणजे भारतीय होतो. पूजा केल्यामुळे यंत्राला बरे वाटेल आणि मग ते जास्त कृतज्ञतापूर्वक काम करेल असं त्या वेळच्या लोकांना वाटत असे.

लहानपणी आमच्या घरी काही म्हणजे काहीही नव्हतं . फक्त एक रेडिओ होता. मग एकेक गोष्टी येऊ लागल्या . त्या सर्व गोष्टी सामाईक असत . म्हणजे सर्व कुटुंबाला मिळून एकच गोष्टं घेतली जात असे . एकच फोन , एकच टीव्ही ,आणि घरात फ्रीजसुद्धा एकच असे. फोन तर सगळ्या गल्लीत मिळून एखाद्याच्याच घरात असायचा . व्यक्तिगत यंत्रसामुग्री नसल्याने सर्व कुटुंबाचे मिळून त्या यंत्रावर पुष्कळच प्रेम असे. जणू मोती कुत्रा किंवा चेतक घोडाच असावा घरातला तेव्हढे प्रेम. काय विचारायची सोय नाही . सायकल विकायला लागली तर मुली ढसाढसा रडत आणि अश्या विषयांवर मराठी मासिकांमध्ये कथा वगरे छापून येत असत. इराणी सिनेमांमध्ये सायकली, वह्या, पेनं , पेन्सिली आणि चपला हरवायाच्या कितीतरी आधी आमच्या मराठी कथांमध्ये यंत्र कर्ज काढून घेतली जात होती, ती विकली जात होती , सावकार त्यांच्यावर जप्ती आणत होते. मुली सासरी जाताना शिवणयंत्राला मिठी मारून रडत असत.  सगळ अगदी किती किती गोड चालू होतं महाराष्ट्रात . मराठी साहित्यात आणि मराठी सिनेमात. मला तर लहानपणी भीती वाटायची कि इतक्या गोड आणि सुसंकृत राज्यात राहतो आपण ,  इतक गोड संगीत आणि इतका गोड सिनेमा आपला ! चुकून एकदम सगळ्या महाराष्ट्राला मुंग्याच लागतील अचानक. त्याच्या गोड्व्यामुळे .  सगळ्या भारतालाच मुंग्या लागतील .

नवीन यंत्र मुहूर्त पाहून आणली जात . दसरा दिवाळी पाडवा असल्या दिवशी घरात वाशिंग मशीन किंवा मिक्सर आल्याने काय फरक पडतो हे आता मला कळत नाही पण आपण सदोदित घाबरलेली माणसे असल्याने समाज नावाच्या विनोदी समूहाला काही बोलण्याची सोय भारतात नसते. भारतीय समाज ज्याला त्याला घाबरून असतो आणि त्यामुळे त्याला सतत शुभ नावाचे मुहूर्त लागतात . चटण्या वाटायचे मिक्सर आणि कपडे धुवायची यंत्रे ह्यांना कशाला बोडक्याचे मुहूर्त लागत असत हे मला कधीही कळलेले नाही . नवीन यंत्र आणलं कि ते कुणाच्या नजरेत येऊ नये , कुणाची त्याला द्रिष्ट लागू नये म्हणून काही दिवस ते कापडाखाली झाकून ठेवायचं. कारण लोकांना आपापली कामेधामे नसतात , ते आपल्या वाईटावर टपून बसलेले असतात असा सगळ्या आयाआज्यांचा विश्वास असायचा . आणि शिवाय वयाने मोठ्या माणसांना सगळे काही कळते असे आम्हाला त्या वेळी नक्की वाटायचे .  सुंदर सुंदर क्रोशाची कव्हरे शिवत असत तेव्हा बायका टीव्ही ला आणि मिक्सर ला !  तेव्हा वेळ आणि प्रेम असे दोन्ही खूप असे त्यांच्याकडे. असा काळ होता तो.

घरामध्ये कुणीतरी एकालाच एखादी विशिष्ठ वस्तू वापरता येत असे. म्हणजे बाबांना मिक्सर वापरता येत नसे आणि आईला व्हिडिओ लावता येत नसे. लहान मुलांना तर त्यावेळी फोनही करता येत नसे. मग यंत्र वापरण्यासाठी विशिष्ट व्यक्तीची किंवा त्या व्यक्तीच्या मर्जीची वाट पहावी लागत असे. त्यामुळे आमच्यात कौटुंबिक जिव्हाळा आणि एकमेकांबद्दलची ओढ फार होती . घटस्फोटांचे प्रमाणही आम्ही मुले लहान असताना कमी होते असे म्हणतात ते काही उगाच नव्हे. खरच होतं ते !

आपल्याला एखादी टेप ऐकायची असेल तर बाबांची रफी- मुकेश – तलत ची गाणी आणि त्यांच्या हातातील ग्लास संपायची आम्ही वाट पाहत बसायचो किती तरी वेळ . हातातल्या कॅसेट मध्ये बोट घालून ती फिरवत बसत. ह्यामुळे आमची पिढी संयम शिकली . दसरा गुढीपाडवा ह्या सणांना काय सापडेल ती गोष्ट हातात घेवून त्याची पूजा केली जात असे. टीव्हीची पूजा, बाईकची पूजा, टेपरेकॉर्डरची पूजा ,फ्रीजची पूजा . आमच्या घरी तर गोदरेजच्या कपाटाचीही पूजा होत असे. माझ्या सायकलला किंवा बाईकला हार घातलेला मला अजिबात आवडायचा नाही . घरापासून लांब गेलो कि मी तो हार काढून फेकून द्यायचो.

पूर्वी सगळ्या वस्तू विकणारी जशी दुकानं होती तशीच सगळ्या वस्तू दुरुस्त करून  देणारी दुकानंसुद्धा मजबूत पसरलेली होती . त्यामुळे एकदा वस्तू घेतली कि ती किती वर्षे घरात ठाण मांडून बसेल हे सांगता येत नसे.  त्यामुळे वस्तू वारंवार रिपेयर करून घेतल्या जात. त्या वस्तूंविषयीच्या आठवणी मनामध्ये साचत जात आणि त्या वस्तू काम करेनाश्या झाल्या तरी टाकून देववत नसत. त्या माळ्यावर ठेवून दिल्या जात.

शिवाय आमच्या पुण्यात कुणीही कधीही घर – शहर सोडून जात नसे. घरातली निम्मी माणसे अमेरिकेला किंवा लंडनला गेली तरी निम्मे लोक पुण्यातच राहात .मुलींची लग्ने शक्यतो पुण्यात नाहीतर थेट बे एरियातच करायची पद्धत होती . तिथे जातानासुद्धा महाराष्ट्र  मंडळ सोडून उगाच इतर अमेरिकन माणसांशी आपला संपर्क येऊ देवू नको अस मुलींना बजावून पोळपाट – लाटण- कुकर- चकली चा सोर्या वगरे देवूनच पाठवल जायचं .  फाळणी वगरे आमच्या भागात झाली नव्हती त्यामुळे एका रात्रीत नेसत्या वस्त्रानिशी घर सोडून पळालो वगरे कुणालाही करायला लागले नव्ह्ते. आणि सदाशिव पेठ , नारायण पेठ सोडल्यास पानशेतच्या पुराच्या पाण्याने कुणाचेही वाकडे केले नव्ह्ते. त्यामुळे सगळी माणसे , सगळ्या जुन्या वस्तू आणि यंत्रे संपूर्ण टुणटुणीत . केव्हाही या आणि पाहा .  हात लावल्यास खबरदार .

आणि ह्या सगळ्यात , कधीही काही जुनं न विसरणाऱ्या,  आमच्या भावगीते ,नाट्यगीते , वपु पुल कथाकथने , लताबाई – आशाबाई , अमुक मामा तमुक तात्या यांची भजने यांनी माखलेल्या मराठी घरात , एके दिवशी माझा नाशिकचा आत्येभाऊ त्याचा लाल रंगाचा सोनी चा वॉकमन  विसरून गेला . त्यात एक इंग्लिश गाण्याची कॅसेट होती , कुणाची ते मला आठवत नाही .तुझे काहीतरी इथे विसरले आहे इथे असे त्याला कळवलं असता ,त्याने ते जे काही विसरले होते ते थोडे दिवस मला वापरायला द्यायला सांगितले .त्या वॉकमनने मला बदलून टाकलं . माझ्या आजूबाजूचं कंटाळवाणं घावूक जग बदललं .

माझा पहिला वॉकमन . तो लाल रंगाचा होता . त्याला मऊ काळे स्पंज असलेले दोन हेडफोन होते .त्यातल्या पेन्सिल सेल सतत विकत आणाव्या लागत जो एक फार मोठा टीनएज खर्च होवून बसला . पण तो वॉकमन फक्त माझा होता आणि मला हवी असलेली गाणी तो गुपचूप मलाच ऐकवायचा , अगदी माझ्या पलंगात सुद्धा गुपचूप येउन . एखादं यंत्र तुमच्या आयुष्यात योग्य वेळी येतं आणि ते तुम्हाला एकदम दुरुस्त करून सोडतं . काही जणांसाठी तो कॅमेरा असतो , काही जणांसाठी तो टेलेस्कोप असतो किंवा गिटार असतं . माझ्यासाठी तो माझा पहिला सोनी चा वॉकमन होता . त्याच्यामुळे मी माझ्या आजूबाजूच्या गर्दीच्या आणि सामूहिक भावनांच्या धबडग्यातून वेगळा झालो आणि मला माझं एकट्याचं विश्व मोकळेपणाने उभा करता आलं . मला लिहिता यायला लागलं ते माझ्या वॉकमनमुळेच कारण त्याने माझा अहंभाव फार चांगल्या प्रकारे जोपासला . मला कृतज्ञ आणि नम्र बालक होण्यापासून त्याने वाचवले आणि चालते फिरते केले. बदलाची सवय लावली . एका जागी लोळत संगीत ऐकणे आयुष्यात बंद झाले . उपदेश करणाऱ्या दिग्गज माणसांकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करायची महत्वाची अमराठी सवय मला लागली . त्याने माझ्याभोवतीच्या इतर जगाला बंद करून टाकून मला एका गुहेत पाठवले . सतत “आम्ही” , “आम्हाला” असा सामूहिक विचार करण्यापेक्षा ” मी ” , ” मला ” , असा नेमका विचार मी त्या वयात करू लागलो .

गाण्याचा अर्थ , शब्दांचे अर्थ कळण्याची सक्ती त्या वॉकमन ने माझ्यावरून काढून टाकली . मला माझा खाजगीपणा मिळाला . मी काय ऐकतो आहे आणि त्यातून काय मिळवतो आहे यावर इतरांचा लक्ष्य असण्याची शक्यता संपली आणि माझ्या मनावर उशिराने का होईना पण माझा संपूर्ण हक्क तयार झाला . सगळ्या गोष्टीना अर्थ असला पाहिजे , सगळ्या गोष्टी समाजोपयोगी पाहिजेत , कानावर नेहमी चांगले असे काही पडले पाहिजे अश्या सगळ्या विचारांपासून मला त्याने मुक्ती दिली . आदर्शवादाच्या शापापासून वाचवले आणि खाजगीत जावून वेडेवाकडे पहायची ऐकायची चटक योग्य त्या वेळी लागलीआणि पहिल्यांदा मी ज्या जगात जगत आलो होतो त्या आयुष्याविषयी मला कंटाळा उत्पन्न झाला . पुढे माझ्या आयुष्यात कॉम्प्युटर येईपर्यंत मला खाजगी वाटेल अशी जागा त्याने तयार केली . आणि मला पुष्कळ ऐकवले , फिरवून आणले .

मी खाजगीपणे ऐकायला लागलेल्या नव्या संगीताने मला तोंडावर पाणी मारून जागे केले केलं . मायकल जॅक्सन आणि मडोना ह्या अतिशय दोन महत्वाच्या व्यक्ती माझ्यासोबत पुण्यात सगळीकडे चालू लागल्या . त्यांनतर अनेक वर्षांनी आता मला त्या दोघांनी मला त्या काळात किती मदत केली हे लक्षात येतं . कारण ते दोघंही सतत खाजगीत मला खूप आवश्यक गोष्टी सांगू लागले आणि त्यांच्यासोबत राहण्यासाठी मला कुणाच्याही परवानगीची गरज नव्हती . ते बोलतात ती भाषा मला सुरुवातीला काही वर्षं काडीमात्र कळत नव्हती तरीही त्या दोघांचे संगीत मला आवश्यक ती उर्जा देत गेलं . घरातल्या सामूहिक टेपरेकॉर्डर वर मी घरच्यांच्या आवडीचे सगळे ऐकणे बंद केले आणि मी घरापासून वेगळा असा मुलगा तयार व्हायला लागलो .

मी माझ्या वॉकमनला मित्रासारख वागवलं . मी त्याला धुतला पुसला नाही , त्याची पूजा केली नाही आणि तो सोडून जाताना मला त्रास झाला नाही . तो बंद पडल्यावर मी टाकून दिला . माझ्यासाठी मी ऐकत असलेलं संगीत त्याच्यापेक्षा खूप महत्वाचं होतं आणि राहिलं . त्या लाल वॉकमनने मला माझं आजचं आयुष्य मजेत पार पडायला शिकवलं . कुणालाही बाहेरून पाहताना उदास आणि विचित्र वाटेल असं माझ महानगरामधील एकलकोंडं आयुष्य.

कुठेतरी जाण्यासाठी काहीतरी सोडून जावेच लागते . आज मला हे लक्षात येते कि माझा राग माझ्या भाषेतील संगीतावर , लेखकांवर आणि गायकांवर मुळीच नव्हता . मला कंटाळा तयार झाला होता ते तेच तेच वाचणाऱ्या आणि तेच तेच ऐकणार्या आणि कोणत्याही बदलाबद्दल असुरक्षित होणाऱ्या माझ्या आजूबाजूच्या मराठी समाजाबद्दल.माझा वॉकमन आणि त्यानंतर माझी सर्व खाजगी  gadjet, यांनी मला तो राग व्यक्त करायला मदत केली . 

आज मला त्यामुळे माझी  Personal Gadgets फार महत्वाची वाटतात .वस्तू आपल्या स्वतःच्या असण्यावर आणि त्यावरच्या गोष्टींचा खाजगीपणा जपला जाण्यावर माझा विश्वास आहे . समाजमान्यता नसलेले , सवयीचे नसलेले सगळे काही अश्या gadgets  वर बघता ऐकता येते आणि त्यातून आपापली एक नैतिकता योग्य त्या तरुण वयात मुले निर्माण करू शकतात . आपली कुटुंबे , जातीपाति , सामाजिक आणि धार्मिक महापुरुष ह्यांनी सांगितलेल्या नैतिक उपदेशांना आपण योग्य त्या वयात फाट्यावर मारू शकतो . त्यामुळे मला नवनव्या  gadgets वर पैसे खर्च करायला फार म्हणजे फार आवडते.

आपल्या देशात अजूनही तंत्रज्ञानबहाद्दर माणसे वेबसाईट च्या उदघाटनाचा कार्यक्रम करतात . अम्ब्युलन्स आणि वेबसाईट यांच्या उदघाटनाच्या कार्यक्रमाइतके विनोदी असे जगात दुसरे काही नसेल. पण भारतातला सामूहिक आणि सामाजिक भाबडेपणा संपता संपत नाही हेच खरे. आपलं यंत्राशी आणि तंत्रज्ञानाशी असलेलं नातं असा गुंतागुंतीचं आणि संकोचाच आहे कारण आपण दशकानुदशके फक्त ग्राहक देश आहोत आणि आज आपण सेवा आणि तंत्रज्ञानक्षेत्रात एक मोठी अर्थव्यवस्था उभी करत असलो तरी आपली मूळ मानसिकता उत्पादक देशाची नाही तर ग्राहक देशाची आहे. शिवाय आपल्याला भारतीय मनाला वर्तमानापेक्षा भूतकाळ नेहमीच अधिक आकर्षक वाटत आला आहे कारण आपण विज्ञानापेक्षा धर्माच्या आधाराने जगणारा समूह आहोत . त्यामुळे विज्ञान आणि तंत्रज्ञानासोबत आपल्या पारंपारिक समाजजीवनात होणाऱ्या बदलांबाबत आपण सतत असुरक्षित आणि भांबावलेले राहणार आणि आजचे आपण जगात असलेले आयुष्य आपल्यालअ नेहमी कमअस्सल , यांत्रिक आणि तुटक वाटत राहणार .शिवाय आपल्या आजूबाजूला कोणतेही बदल घडायला लागले कि तो कोणत्यातरी देशाच्या किंवा बहुराष्ट्रीय कंपनीच्या कारस्थानाचा भाग आहे हे नरडी फोडून सांगणाऱ्या लोकांची कमी नाही . आपल्याला सगळ काही हवे आहे पण त्या सुबत्तेमुळे येणाऱ्या सुखाकडे सोयींकडे आपण सतत एका संशयाने पाहत राहणार . आपला अख्खा देश सतत या अश्या द्वैतामध्ये जगात असतो

यंत्र मोठ्या प्रमाणावर वैयक्तिक , स्वस्त आणि बहुआयामी झाली तेव्हापासून माणसाचं यंत्राशी असलेलं नातं एका अंतरावर येवून स्थिरावलं आहे . त्यामुळे काही नवे सामाजिक प्रश्न तयार झाले आहेत पण तसे प्रश्न तयार होणे चांगलेही आहे आणि समाजाच्या हिताचेही आहे . कारण सतत नवेनवे प्रश्न तयार व्हायलाच हवेत . माहिती साठी आता कोणीही कुणावर अवलंबून राहत नाही , ह्यामुळे आपल्या कुटुंबव्यवस्थेत आणि नात्यात किती मोठे बदल होत आहेत याची आपण कल्पनाही करून शकत नाही . कुणापासूनही माहिती लपवून ठेवून किंवा ती उशिरा देवून आपण त्या माणसावर सत्ता गाजवू शकतो , त्याची शक्यता आता संपली अहे. तुमच्या पुढच्या पिढीला तुमच्याकडून कोणतीही महिती नको आहे . त्यामुळे त्यांना तुमचे सल्लेही नको आहेत . तुमाला कुणीही काहीही विचारत बसणार नाहीये . सर्व प्रकारची माहिती सर्व वर्गाच्या सर्व जातीच्या सर्व वयाच्या सर्व माणसांना आता इंटरनेटवर मोफत उपलब्ध आहे. शिवाय अनुकूल माणसे यंत्रांमुळे एकमेकांशी जोडली गेली आहेत .  आपले कुटुंब आपल्याला यापुढे जगण्यासाठी एक विशिष्ठ मर्यादेपर्यंतच पुरे पडणार आहे.  त्यामुळे पारंपारिक नातेव्यवस्था आणि त्याचे जयघोष करणाऱ्या माणसांची या पुढच्या काळात फार मोठी गोची होणार आहे .  ज्यांना आपल्याला फार काही कळते आणि तरुण पिढीला आपल्या मार्गदर्शनाची फार गरज आहे , असे वाटेल त्या माणसांना ह्यापुढे एका मोठ्या औदासीन्याला सामोरे जावे लागणार आहे कारण तुम्हाला जे काही कळते त्यापेक्षा पुढचे काही येउन पोचलेले असणार . संपत्ती , माहिती आणि सुरक्षितता ह्या गोष्टी पारंपारिक कुटुंबाबाहेरच्या माध्यमांमधून सहजपणे उपलब्ध होणार आहेत , होतही आहेत .आणि भारत देशात ज्या गोष्टीवर आपला गरजेपेक्षा जास्त विश्वास आहे ती म्हणजे वय आणि ज्ञान ह्यांचा संबंध . वय जास्त म्हणजे ज्ञान जास्त हे गणित आता ताबडतोब मोडून पडणार आहे आणि सहजपणे यापुढील जग हे तरुण माणसांचे असणार आहे . असे सगळे होण्यात तंत्रज्ञानाचा फार मोठा हात आहे .

आपापल्या फायद्यांसाठी यंत्र योग्य पद्धतीने भरपूर वापरणे आणि नवे तंत्रज्ञान येताच जुनी यंत्रे टाकून देणे यात मला काहीही वावगे वाटत नाही . शिवाय मी आता ज्या समाजरचनेत राहतो त्यात मला चुकीच्या माणसांवर किंवा ती मिळत नाहीत म्हणून झाडांवर किंवा हिंस्त्र कुत्र्यांवर जीव लावण्यापेक्षा माझा कॉम्पुटर आणि माझा आय पॉड जास्त शांतता आणि समाधान देतात . असा सगळ असण्याने मी अजिबात दुखी किंवा बिचारा वगैरे झालेलो नाही . मला माझ्या कारशिवाय आणि इंटरनेटच्या अमर्याद पुरवठ्याशिवाय आनंदात जगता येत नाही . हा माझ्यात झालेला बदल आहे .मला मी जगतो आहे त्याबद्दल कोणतीही अपराधी भावना नाही . उद्या कदाचित असं सगळं नसेल तेव्हा जसं असेल त्या परिस्थितीनुसार बदलून वागता येईल.

प्रत्येकजण प्रत्येक गोष्टीची किंमत मोजत असतो . मी फेसबुकवर चकाट्या पिटत असताना मार्क झुकरबर्ग माझी वैयक्तिक माहिती आणि फोटो विकून श्रीमंत होतो आहे हे मला माहिती आहे . मी प्रत्येक वेळी क्रेडीट कार्ड स्वाईप करताना माझ्या खाण्यापिण्याच्या -कपडेलत्याचा आवडीनिवडी कुणी साठवून ठेवत आहे याची मला कल्पना आहे . कोणत्याही जागी कोणत्यातरी कॅमेर्याचा डोळा माझ्यावर रोखला गेलेला आहे . शहरात एका इमारतीपासून दुसऱ्या इमारतीपर्यंत लोंबकळणाऱ्या वायरीमधून बरीच आवश्यक अनावश्य आणि आपली सर्वांच खाजगी माहिती पुरासारखी लोंढ्याने बेफाम वाहत आहे .

मी या यंत्रांच्या , त्यातून निघणाऱ्या अदृश्य लहरींच्या वायरींच्या , धुराच्या , वेगवेगळ्या व्हायरसेसच्या , विजेच्या तारांच्या जंजाळात जगणारा आनंदी प्राणी आहे . मी आणि माझ्यासोबत तुम्ही सर्वजण .

मला अनेक वर्ष झाली तरी मध्येच माझ्या लाल वॉकमनची खूप आठवण येते. तेव्हा मी त्याच्यावर ऐकायचो ती गाणी आज माझ्यासोबत आहेत पण तो नाही . चुरडून पुन्हा रिसायकल होवून वेगळेच काही तयार झाले असेल त्याचे . तो असताना मला बर वाटत होतं आणि त्याच्यापासून लांबवर येउन पोचल्यावरही मला आज बरच वाटत आहे .

सचिन कुंडलकर

संक्षिप्त लेखाच्या स्वरूपात पूर्वप्रसिद्धी – लोकसत्ता  (श्री. कुमार केतकर व श्री श्रीकांत बोजेवार )  २००९ .

kundalkar@gmail.com

( All Copyrights with The writer . Permission from the writer is mandatory before publishing the article or the part thereof . Not to be shared in quotes , or paragraphs . If shared online ,must be shared in totality . )