अपेयपान ‘लोकमत’ मधील लेखमाला . भाग २३ ते २६

                               अपेयपान २३

चांगला स्वयंपाक करणारी माणसे खूपच मोजकी असतात. इतर काही न सुचून आपण प्रेम व्यक्त करण्यासाठी घरच्या एखाद्या बाईचे स्वयंपाकासाठी कौतुक करतो ते केवळ सोय म्हणून. घरातल्या बायकांचे कौतुक करण्याची दुसरी सोपी पद्धत आपल्याला माहित नसते म्हणून आपण पटकन फार विचार न करता त्यांच्या स्वयपाकाचे कोडकौतुक करून मोकळे होतो. शिवाय आपल्याला एखादी चव सवयीची झाली असते हासुद्धा त्या कौतुकामागचा एक भाग असतो. आपण नवे काहीतरी चाखून पाहिलेलेच नसते मग घरचे आणि सवयीचे जे काही असेल ते आवडत राहते हा सुद्धा अनेक माणसांच्या बाबतीत घडणारा प्रकार असतो. खरं तर बहुतांशी घरातील गृहिणी ह्या अतिशय सामान्य आणि सरधोपट स्वयपाक करतात कारण भारतातील कुटुंबांमध्ये त्यांच्यावर स्वयपाक करण्याची सक्ती तयार होते. त्यात आवडनिवड नसते. ज्याला आपण हाताला चव म्हणतो ती फार कमी माणसांच्याच हाताला असते आणि तसे रुचकर खाणे शोधून त्याचा आस्वाद घ्यायला तुम्हाला खाण्यापिण्याची आवड असावी लागते. हल्ली ती फार कमी लोकांना असते. ह्याचे कारण Diet करण्याचे चुकीचे उगवलेले fad. त्याने पाककलेचे आणि खाद्यसंकृतीचे फार नुकसान केले आहे आणि अतिशय वेगवान जीवनशैली ,ज्यामध्ये रोजचे जेवण कसे असावे ह्याचा आपण आनंदाने आणि चवीने विचार न करता जे काही बनेल किंवा जे काही दिसेल ते उचलून तोंडात कोंबून पोट भरून पळत असतो.

मी अनेक वयाने ज्येष्ठ बायकांशी गप्पा मारताना त्या मला नेहमी म्हणतात कि घरच्यांना माझे , माझ्या बुद्धीचे मोल कधी कळलेच नाही. नुसते स्वयपाकात कौतुक करून घरच्यांनी मला त्या कौतुकात मारून टाकली. पण माझ्या हौशी वेगळ्याच होत्या. केवळ मी आई किंवा बायको आहे म्हणून माझे कौतुक स्वयपाकात करणे ठरून गेले आहे. पण मला तसे नको होते.

माझी आई हे त्याचे उत्तम उदाहरण आहे. तिला स्वयपाकाचा बाऊ केलेला खपत नाही. तिच्या बुद्धीला आणि हातापायांना खूप इतर कामे तिने लाऊन घेतली आहेत. त्यामुळे नाजूकसाजूक चविष्ट मोजका स्वयपाक करण्यापेक्षा तीचा भर हा पटापट घाऊक स्वयपाक करण्यावर असतो. पन्नास लोकांचा स्वयपाक ती आरामात तासाभरात करून मोकळी होते आणि तिच्या कामांना निघून जाते. त्याविषयी कौतुकाने बोलत बसलेले तीला आवडत नाही .

हि झाली एक बाजू. दुसरी बाजू आहे ती अतिशय बिनडोक आणि सारासारविचारशून्य स्त्रीवादी बायकांची. ह्या बायकांनी अविचाराने भारतीय स्त्रीला गोंधळलेले आत्मभान देऊन हाती जे स्वत्व होते ते गमवून बसवण्याची वेळ आणली आहे. स्वयपाकाचा उद्धार करून घरदार सोडून उंडारण्यात कसे आयुष्याचे समाधान आहे ह्याचा मूर्ख प्रसार करून ह्या अर्धशहाण्या स्त्रियांनी स्वयपाक , घरकाम ह्या सगळ्याबद्दल जो अनादर पूर्वी पसरवला होता तो खूप हास्यास्पद होता. नशिबाने सध्या स्त्रीवादी बायका नामशेष होत आहेत किंवा त्यांचे म्हणणे गांभीर्याने घेण्याचा एकोणीसशे ऐंशीच्या दशकाचा काळ आता संपला आहे असे दिसते. परिषदा घेऊन आरडओरडा करत फिरले कि समाज सुखी होत नाहीच आणि सुधारत तर त्याहून नाही. समाज आनंदी होतो ते आवडीचे काम केल्याने आणि करू दिल्याने त्यामुळे तात्पर्य हे कि ज्याला जे आवडेल ते त्याने मोकळे पणाने करावे. आवडत असेल तर स्वयपाक करावा किंवा करू नये. दोन्ही गोष्टीत विशेष काहि नाही .पण खाण्यात मात्र खूप मज्जा आहे. त्यामुळे मस्त चांगलेचुंगले निवडून हौशीने आणि चवीने खात आयुष्य काढावे. मग ते खाणे स्त्रीने केलेले असो कि पुरुषाने. घरचे असो कि शेजारचे.

साधे सोपे रुचकर जेवण करून घर निगुतीने चालवणाऱ्या बाईला आपण आदर द्यायला शिकले पाहिजे आणि चहासुद्धा न करता येणाऱ्या कुणा मुलीला सुद्धा समजून घेतले पाहिजे. ज्याने त्याने आपापल्या आवडीने वागले कि सोपे होते आणि आपण घरात जेवायचे आहे कि बाहेर हे ठरवता येते.

ज्यांना साधी आमटी चांगली बनवता येत नाही अश्या मुलींवर स्वयपाकाची सक्ती करून घरात रटाळ जेवण्यापेक्षा बाहेर जेवलेले बरे. शरीराच्या सगळ्या भुकांच्या बाबतीत खरे तर हाच नियम आहे.आपण उगाच स्वतःची स्वयंपाकघरे फार गांभीर्याने घेतो

माझा मित्र अभिजित देशपांडे अतिशय उत्तम स्वयंपाकी आहे. आता व्यवसायाने तो फिल्म एडिटर झाला असला तरी त्याने आपल्या हाताचे स्वयापाकाचे वळण आणि चव अजिबातच जाऊ दिलेली नाही. आम्ही दोघेजण बसून फिल्म एडीट करताना सगळ्यात आधी फार आवडीने रोजचा ब्रेकफास्ट प्लान करतो. त्यामुळे आमचा कामाचा पुढचा दिवस फार चांगला जातो. एव्हढेच नाही तर महिन्यातून एकदा दोनदा वेळ काढून साग्रसंगीत स्वयंपाक करतो. जवळजवळ दहा बारा वर्षे आमचा हा उपक्रम चालू आहे . आम्हाला हे करताना सिनेमाचे खूप काम आहे म्हणून स्वयंपाकाचे दडपण येत नाही . आम्ही स्वयपाकाच्या तयारीचा बाऊ करीत नाही आणि बनवलेल्या जेवणाचे फोटो फेसबुकवर टाकत नाही. आम्ही दोघे जे असेल ते सगळे खातो. सगळे प्राणी सगळ्या भाज्या ,सगळ्या प्रकारचे ,सर्व राज्यातले सर्व देशातले स्वयंपाक आम्हाला आवडतात. एकदा मला खूप कमी वेळात एका छोट्या नाटकाचा ड्राफ्ट बनवून द्यायचा होता. माझे मुंबईत फक्त एका खोलीचे घर होते . मी टेबलापाशी लिहित बसलो आणि मला काही कळायच्या आत अभिजितने सुंदर मासे बनवायला घेतले. त्या स्वयपाकाच्या वासानेच माझे मस्त लिखाण पूर्ण झाले.

मधला एक मोठा काळ असं होता जेव्हा मला tv च्या शोज वर पाहून स्वयपाक करण्याची चटक लागली होती . पण त्यात मोठा दोष हा कि स्वयपाकाची तयारी आणि नंतरची आवराआवर त्यात कधी दाखवत नाहीत. सगळे कापून चिरून ठेवलेले आणि आपण मेक अप करून उगाच ढवळल्या सारखे करायचे. त्यात मजा येईना. स्वयपाक हा सकाळच्या साखरझोपेत सुरू होतो. आज काय करायचेय ह्याचा विचार करत लोळत पडावे लागते. मग घरात जे नाही ते बाजारहाट करून आणावे लागते. बाजारहाट करण्यासारखे दुसरे सुख नाही. मंडयीत जावून भाज्या विकत घेण्यासारखे दुसरे सुख नसते. स्वयपाक ह्या सगळ्यातून सुरु होतो. शेवटी ओट्यावर तो फक्त आकार घेतो.जेवायला साधी चार पाच माणसे येणार असली तरी सकाळपासून जी मनात खेळगाडी सुरु होते त्याला स्वयपाकाचा आनंद घेणे म्हणतात.

शाकाहार कि मांसाहार असले फालतू विधिनिषेध मी लहानपणी प्रवासाला बाहेर पडलो तेव्हाच गळून पडले. मुकाटपणे समोर येईल ते खायची सवय लागली. तुमच्या घरी तुमचे सतत लाड करणाऱ्या आणि चोवीस तास डोक्यावर पदर घेऊन स्वयपाक घरात राबणाऱ्या बायकांचा ताफा असला कि तुमचे असे फालतू लाड होवू शकतात. माझ्या आजूबाजूला मी इतक्या कामसू आणि घराबाहेर पडून कामे करणाऱ्या स्त्रिया पहिल्या आहेत कि असले पाणचट शाकाहारी लाड मी स्वतःचे केले नाहीत. जिथे जाऊ तिथे लोक जे खातात ते चाखून पाहणे.

लहानपणी मी मुंज करताना आईला बजावले होते कि अंडी बंद करणार नाही. चिकन सुद्धा नाही . हे मान्य असेल तर हवे ते संस्कार मी स्वतः वर करून घेईन .त्या दिवसापुरते. एकट्या राहणाऱ्या माणसाला सतत ह्या न त्या प्रकारे जगाशी जुळवून घ्यावे लागते. आणि खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी त्यातून तयार होत असतात. पूर्वजांनी सांगून ठेवलेले मी कधीच काही ऐकत नाही . मग मी काय खावे आणि प्यावे हे कुणी सांगायचा प्रश्न कधीच उद्भवला नाही.

मला सतत आपण जगात जे जे उत्तम आहे ते करून आणि चाखून बघण्याची इतकी प्रबळ हौस लहानपणीपासून होती कि इतर लोक जे खातात वाचतात कपडे घालतात बघतात ऐकतात ते सगळे आपण करून पाहायला हवे. माझ्या खाण्यापिण्याच्या आवडीनिवडी ह्याच मध्यमवर्गीय मानसिकतेतून आणि सतत दुसऱ्यासारखे जगू पाहण्याच्या न्यूननगंडामधून तयार झाल्या. तुम्ही खूप श्रीमंत किंवा खूप गरीब कुटुंबात जन्मलात कि तुमचे सगळे खूप लहानपणीच ठरायला मदत होते. मध्यमवर्गीय घरात वाढलेली मुले सतत इकडे जाऊ कि तिकडे जाऊ ह्या दोलायमान अवस्थेत असतात. त्या दोलायमान अवस्थेचा फार मोठा फायदा मला आयुष्यात अनेक ठिकाणी झाला. त्यामुळे परदेशी शिकायला गेल्यावर पहिल्या दिवशी समोर शिजवलेला लुसलुशीत ससा आला तो मी शांतपणे खाल्ला.

IMG_1766

अपेयपान २४

मी ह्या शहरामध्ये राहायला आलो तेव्हा ह्या नव्या शहरातील प्रत्येक नवी गोष्ट नि जागा अनुभवयाला आणि प्यायला आसुसलेला होतो. लोकल ट्रेन च्या डब्यातून प्रवास करताना मी हिरीरीने खिडकीची जागा पटकावून बाहेरची दृश्ये पाहत बसायचो . Taxi किंवा कुणाच्या कारमधून प्रवास केलाच कधी तर शेजारी कोण काय बोलतंय ह्याकडे माझे लक्ष्य नसायचे इतका मी ह्या नव्या शहराच्या प्रेमात होतो.

लहानपणी मी पुण्याहून येणार असे ठरले कि माझी काकू तिची फियाट गाडी काढून मला VT स्टेशनवर न्यायला येत असे . ती स्वतः उत्तम ड्रायवर होती. मला काकूचे ते रूप फार म्हणजे फार आवडते आणि काही केल्या VT स्टेशन पहिले कि मला सर्वप्रथम तिची आठवण आल्याशिवाय राहत नाही. तेव्हा आमच्याकडे गाडी नव्हती. फक्त मोठ्या काकांकडे होती. पण काकू कधीही गाडीला आमची गाडी म्हणत नसे .ती आपली गाडी असे म्हणायची .त्यामुळे मला काही काळ आपल्याकडेही गाडी आहे असे ह्या शहरात वाटायचे आणि खूप मस्त गुदगुल्या व्हायच्या. काकू तीच्या नीट नेसलेल्या सुंदर पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून ओढून घ्यायची आणि VT स्टेशनबाहेर सुसाट गाडी हाणायची. मी एखाद्या सुपरवूमन कडे पाहावे तसे तिच्याकडे पाहून घ्यायचो आणि कुलाब्यातील आमच्या घराच्या वाटेवर दिसणारे ब्रिटीशकालीन जुन्या आर्किटेक्चर मध्ये घडलेले हे अद्भूत भव्य आणि ताकदवान शहर पाहत बसायचो. माझे काका तेव्हा आधी कुलाबा पोलीस स्टेशनला इन्स्पेक्टर आणि मग दक्षिण मुंबईचे सहाय्यक पोलीस कमिशनर होते. त्यामुळे रस्त्यावरचे सगळे ट्राफिक पोलीस काकूची गाडी ओळखून रिगल सिनेमाजवळील आणि त्यापुढील सिग्नलला साल्यूट मारायचे आणि मला काकू अजूनच सुपरवूमन वाटायची.

मी उंच इमारती पाहून घ्यायचो,रस्त्यारून फिरणारी सुंदर कपड्यातली माणसे पाहून घ्यायचो,जुनी ब्रिटीशकालीन रस्त्यांची नावे वाचायचो.माझ्या शहरातला छोटा गोड आटोपशीरपणा जाऊन इथे मला एखाद्या ताकदवान धबधब्यासमोर आपण उभे आहोत असे वाटायचे . हे शहर माझ्याशी बोलायचे . मला ह्या शहराची कधीही भीती वाटली नाही.

लंडन शहराविषयी मी थोडेफार वाचले होते त्याची प्रतिकृती असल्यासारखे होते तेव्हा हे शहर . माझ्या अनुभवातील मुंबई तेव्हा मरीन लायींस च्या पलीकडे जायची नाही.पुढच्या उपनगरांची नावेसुद्धा मला माहित नव्हती. गिरगाव नंतर मुंबई संपते असे मला वाटायचे. ह्याचे कारण काकूची मुंबई हीच माझी मुंबई होती. ती नेयील तितकी. काकू वाहतुकीचे नियम नीट पाळायची आणि गाडी वळण्याआधी हात बाहेर काढून गोल फिरवायची तेव्हा तर मला आश्चर्याने भोवळ यायची बाकी असायची . कसं काय बुवा जमतं हिला असं वाटायचं.

हे शहर मला त्या काळी खूप उर्जा द्यायचे आणि मोठी स्वप्ने रंगवायला मदत करायचे. मला इथले विविध प्रकारचे अनेक मजेशीर आडनावाचे आणि खूप भाषा बोलणारे लोक आवडायचे. आपल्याला इंग्रजी बोलता येत नाही ह्याचा एक त्वेष मनात हे शहर उत्पन्न करायचे. मला हे माहित होते कि एक दिवस मी इथे कायमचा राहायला येणार आहे . कुठे राहणार आहे , काय करणार आहे हे कळात नव्हते पण मला इथल्या बहुभाषिक वातावरणाचे जितके आकर्षण तयार झाले होते तितके अजून कुठल्याही गोष्टीचे झाले नव्हते. मला भाषा मोहात पडतात ह्याचा मला लहानपणीपासून अनुभव आहे. एखादा माणूस परकी भाषा सहजपणे बोलला कि त्या व्यक्तीविषयी एक sex अपील तयार होते. त्याचा शरीरीकतेशी संबंध नसतो .

हे माझे म्हणणे त्यांनाच कळेल ज्यांना sex अपील ह्या शब्दाचा अनुभव आणि अर्थ जगून माहित आहे . परक्या भाषेकडे माझे मन आसुसून धाव घेत असे हा माझा लहानपणीपासूनचा अनुभव आहे. कारण परक्या भाषेत दोन माणसे बोलतात आणि आपल्याला ते कळत नाही तेव्हा खूप मोठी गुपिते आपल्या अंगावरून वाहून जात असतात. आणि मला गुपिते निर्माण करायला खूप आवडतात. आपण गुपिते निर्माण करायची आणि इतर लोकांपुढे ओल्या चार्यासारखी फेकून आपण मजा पहात बसायचे हे करायला मला इतके आवडते कि काय सांगू !

माझ्या गोड साध्या एकपदरी ऐतिहासिक शहरातली गुपिते संपत चालली होती.हे नवे शहर इतक्या नवनव्या भाषा बोलणाऱ्या माणसांनी भरलेले होते कि इथे गुपितांना तोटा नसणार हे मला कळून चुकले होते. खऱ्या अर्थाने त्या वेळी मला मुंबई शहर सेक्सी वाटत होते. तिथे स्मगलर होते . सिनेमातले नट होते.पोलीस तर आमच्या घरातच होते .त्यामुळे लहान वयातच सुरु होणारा आणि प्रत्येकाच्या मनात दीर्घकाळ चालणारा चोर पोलिसाचा खेळ मला ह्या शहरात बसून खेळायला फार आवडायचे. माझा स्वभावाच बैठा. मला खायला प्यायला घालून हातात एक पुस्तक देऊन एका ठिकाणी बसवले कि मी विचार करत ,गोष्टी रचत कुणाला त्रास न देता पुन्हा भूक लागेपर्यंत तासनतास बसून असायचो. अशी बैठ्या स्वभावाची माणसे चोरपोलीस फार चांगले खेळतात. लपाछपी सुद्धा. मुंबई शहरात मी सैरावैरा धावत आरडओरडा करत असे खेळ खेळत बसायचो . मग संध्याकाळ व्हायची आणि काकू गाडीतून चक्कर मारायला जाऊया असे म्हणून आम्हाला घराबाहेर काढायची.

मला लहानपणीपासून ,म्हणजे माझा धाकटा भाऊ जन्माला तेव्हापासून ,मी सावत्र मुलगा आहे असे वाटायचे. तेव्हा दुपारच्या TV मालिका अस्तित्वात नव्हत्या तरीही असे विनोदी आणि नाट्यमय विचार माझ्या मनात सतत यायचे .मला वाटायचे कि आता आपल्या आईवडिलांना आपली गरज नाही तर आपण घरातून पळून जाऊ. मी तासनतास घरातून पळून मुंबईला येऊन इथे मोठा स्मगलर किंवा काकांपेक्षा मोठा पोलीस बनायचा विचार करत बसायचो. अमिताभचे सिनेमे फार लहान वयात प्रमाणाबाहेर पहिल्याचा तो परिणाम असावा. पण मला मुंबई माझी वाटू लागली होती.पुणे शहर हे गोड गोड बालोद्यान होते आणि खरे आयुष्य इथे होते.

आज हे सगळे आठवण्यामागचे कारण हे कि गेला एक तास मी गाडीत बसून पुस्तक वाचत होतो आणि एकदाही मी ढुंकूनही बाहेर ह्या शहराकडे पहिले नाही. मला रोजचे तेच ते रस्ते पाहावेसे वाटत नाहीत. मी स्मगलरांच्या आणि पोलिसांच्या ब्रिटीश मुंबईपासून खूप लांब एका उपनगरात राहतो.मी मुंबईत राहतो असे मी म्हणत असलो तरी मुंबईतल्या लोकांना ती मुंबई वाटत नाही.मला पिंपरी चिंचवड तळेगाव विषयी जे वाटते तसे मूळ मुंबईकरांना माझ्या उपनगराविषयी वाटत असावे. मी मध्येच मुंबईत आहे हे विसरूनच जातो. राबत बसतो.

मागे रणजीतने, माझ्या निर्मात्याने गौतम राजाध्याक्षाना आमच्या सिनेमासाठी अंधेरीत यायला फोन केला. ते गिरगावात राहायचे.ते मोठा उसासा टाकून म्हणाले, “आहो,तीथे अंधेरीत कुठे येऊ हो? इथे मुंबईत शो असेल तेव्हा सांगा”. म्हणजे मी मुंबईत राहातच नाही तर !

इतके काम करतो मी आणि सतत धावत असतो तेव्हा मधेच असे वाटते कि हेच करायला तू ह्या शहरात आलास का?मला अचानक भान येते. आपला चोरपोलीसाचा खेळ चालू आहे कि नाही ? तो चालू राहायला हवा . बाकीचे सगळे होत राहील.

खूप दिवस चोरपोलीस खेळले नाही तर मग मुंबईत कशाला राहायचे?साबरमती आश्रमात नसतो गेलो? मी स्वतःला बजावतो. आपल्याला मूळ काम काय करायचे होते? तर मनातला चोरपोलीसाचा खेळ जिवंत ठेवायचा होता. म्हणून तर आपण आपले गाव सोडले. बस आत्ता निवांत आणि सुरु कर तो खेळ . एक- दोन- तीन .

ह्या शहरात चोर –पोलीस- स्मगलर,घर सोडलेला लहान मुलगा, त्याला ट्रेनमध्ये भेटणारी वेश्या, VT स्टेशनवर उतरल्यावर त्याचे कुणी कुणी नसणे ,नळावरचे पाणी पिऊन राहणे, हमाली करणे , बूट पोलिश शिकणे , मग एक दिवस फियाट गाडीतून एक सुंदर देखणी बाई गाडीतून उतरून येते आणि त्या मुलाला इंग्रजीत विचारते , तुम मेरे लिये काम करोगे ? हो मला आत्ता इंग्रजी येत नाही म्हणून हे हिंदीत आहे . पण ती इंग्रजींतच विचारणार आहे . मेरे लिये काम करोगे ? मग तो मुलगा म्हणतो क्यू नही madam? हम तो आयाइच है याहा काम करके नाम कमाने.

मग आपल्या पाचवारी साडीचा पदर डोक्यावरून गच्च ओढून घेऊन ती बाई कुलाब्याच्या दिशेने सुसाट गाडी सोडते. सत्यावारचे पोलीस तिला साल्यूत करतात तेव्हा तो मुलगा म्हणतो, एक दिन ये सारे पोलीस्लोग हमकोभी साल्यूत मारेंगे.

G (109)

अपेयपान २५

लहान असताना पैसा आजूबाजूला दिसत नसे. मुलांना तो हाताळायला मिळत नसे आणि सतत सगळे पैश्यांविषयी आणि वस्तू विकत घेण्याविषयी बोलत नसत. नोकरी करून ज्यांचे घर चालते अश्या सध्या मराठी मध्यमवर्गीय कुटुंबांमध्ये पैसा हा एकाच वेळी अतिशय जपून, अतिशय उदात्तपणे आणि फारसा न दाखवता बाळगायची किंवा खर्च करायची सवय असे.

आई वडिलांनी आम्हाला कधीही कशाचे कमी केले नाही . आपल्याला एखादी गोष्ट परवडते का , आपली ती करण्याची ऐपत आहे का ह्याची काळजी आपल्या मुलांपर्यंत आईवडील अतिशय नाजूकपणे पोचू देत नसत. एखाद्या खर्चाला मुलांना नाही म्हणण्याची विशिष्ठ पद्धत प्रत्येक मध्यमवर्गीय कुटुंबामध्ये समजुतीने तयार झालेली असे.

मी पैसा अनेक वर्षे हाताळलाच नव्हता. खूप एकत्र पाहिलासुद्धा नव्हता. आमच्या भागातले सगळे दुकानदार हे लहानपणीचे माझ्या वडिलांचे खेळगडी होते.काही लागले तर आईची परवानगी घेऊन त्या दुकानात जायचे आणि लागणारी वही , पेन , पेन्सिल घेऊन यायचे. संध्याकाळी किंवा दिसर्या दिवशी बाबा जाऊन बिल चुकते करून यायचे.

माझे घराजवळच्या बँकेत मायनर अकौंट उघडले होते ते अकरा रुपये भरून. माझ्या हातात माझे स्वतःचे पासबुक देण्यात आले होते तेव्हा मला काहीतरी वेगळेच वाटून गेले होते. तरीही पैसा मी पहिलाच नव्हता. हातात फक्त पासबुक होते. त्यावर अकरा रुपये खात्यात असण्याची नोंद होती. म्हणजे ह्या जगात ते अकरा रुपये फक्त माझे आणि माझे होते. मला ते हवे तेव्हा मिळणार होते का ? तर नाही . कारण बचत करण्याची सवय लागावी म्हणून ते खाते उघडले गेले आहे असे मला सांगण्यात आले होते. मला बचत म्हणजे काय ते कळत नव्हते. वेळ आली कि ते पैसे कामी येतात . पण मी लहान असल्याने वेळ येणे वगरे उच्च मराठीतील विचार मला कळत नव्हते. मला असे वाटले कि एक वेळ झाली घड्याळात कि सगळेजण आपापले पैसे काढून घेणार आहेत.

त्या पासबुकासोबत मला एक नाणी साठवायला मातीचे मडके देण्यात आले . ते मडके सर्व बाजूंनी बंद होते पण एक नाणे आत जाऊ शकेल अशी खाच त्याला वरच्या बाजूला होती. त्यात एक रुपयाची शंभर नाणी मावतात असे मला सांगण्यात आले. ते मडके भरले कि बँकेत नेऊन द्यायचे मग बँकेतले काका त्यातले पैसे तुझ्या अकौन्टला जमा करतील. अकौंट म्हणजे काय ? माझ्या मनात दुसरा प्रश्न. मी गौरी गणपती आले कि आईसोबत बँकेच्या लॉकररूम मध्ये जाऊन चांदीचे दोन पेले , एक ताट आणि नथ असे घेऊन येत असे. मला लॉकर हीच अकौंट आहे अशी समजूत होती . म्हणजे आपले अकरा रुपये अश्याच एका लॉकरमध्ये ठेवले आहेत आणि हे मातीचे मडके भरले कि ते त्या लॉकरमध्ये जाणार आहे. नाही तसे नसते. एक दिवस मला बसून बँक , व्याज , खाते अश्या अनेक गोष्टी वडिलांनी समजावल्या. मला हा बँकिंग चा उपद्व्यापच काळाला नाही . मान्यच झाला नाही . आपले पैसे आपण त्यांना का द्यायचे ? त्यांनी चोरले तर ? अशी मी वडिलांशी हुज्जत घालत बसलो. मला त्यात सगळ्यात नाट्यमय घटना हि कळली कि मडके भरले कि ते फोडायचे आहे आणि त्यातली नाणी प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून बँकेतल्या काकांकडे नेऊन द्यायची आहेत. मला फारच आनंद झाला. मला काचा फुटणे , मातीची भांडी फुटणे , कपबश्या फुटणे ह्या गोष्टी इतक्या म्हणजे इतक्या आवडत कि सांगता सोय नसे. माझे मनच फार फिल्मी होते. कधी एकदा ते मडके पूर्ण भरते आहे आणि मी ते जोरात फोडतो आहे असे मला झाले होते. शंभर नाणी बाहेर पडणार होती . ती मोजून प्लास्टिकच्या पिशवीत भरून , पिशवीला रबर लावून बँकेतल्या काकांकडे नि ऐटीत चाललो आहे असे दृश्य मला दिसले. आणि मी नाणी गोळा करायला सुरुवात केली. बचतीची आवड लागावी म्हणून मला ते मडके दिले होते. मला बचतीचे जवळजवळ वेड लागल्यासारखा मी वागत होतो. मिळेल तशी एक रुपयाची नाणी जमवायचा मी सपाटा लावला. खाऊचे पैसे मडक्यात जाऊ लागले. लहानपणी कुणाला नमस्कार केला कि प्रेमळ माणसे अकरा रुपये हातावर ठेवीत. मी सारखे न चुकता घरी आलेल्या ज्येष्ठ लोकांना नमस्कार करू लागलो. पेप्सीकोला खाण्याऐवजी तो एक रुपया मडक्यात ठेवू लागलो. त्या मडक्याचे वजन माझ्याइतकेच वाढू लागले आणि मला मडके फुटून नाणीच नाणी बाहेर पडतायत अशी स्वप्न पडू लागली. शंभर नाणी. म्हणजे अलीबाबाबाच्या गोष्टीत असतात तश्या मोहरा. त्याच्या गुहेत मोहरांनी भरलेले रांजण होते. माझ्याकडे नाण्यांनी भरलेले मडके होते. मी मध्येच रात्री उठून ते मडके खळ खळ वाजवून पाहायचो आणि परत झोपी जायचो.

एकदा मी बाबांसोबत बँकेत गेलो असताना बाबांनी मला पासबुक भरून आण असे सांगून एका बायींकडे पिटाळले. त्यांनी मला सोळाशे प्रश्न विचारून माझे पासबुक घेऊन त्यात काहीतरी खरडून ते माझ्या हातात दिले आणि मला भोवळ यायची बाकी राहिली होती. माझ्या पासबुकावर एकोणीस रुपये झाले होते. अकराचे एकोणीस ? कुणी केले ? मला त्या बाई खूप आवडल्या. ह्यांनी पासबुकात लिहिले कि ती रक्कम वाढते. वाह . माझा बँक ह्या गोष्टीवर विश्वास बसला.

एकदा रात्री मी आईवडिलांना कसल्यातरी चिंतेत बोलताना ऐकले. असे कधी घडत नसे. कारण आईवडील आमच्यासमोर कधीही कसलीही रडगाणी गात नसत. मी झोपलो आहे असे समजून ते दोघे बोलत होते . त्यांना घरखर्चाचे केव्हडेतरी ताण आले होते. दिवाळी येत होती .अनेक आधीची बिले थकली होती . आणि सुट्टीत सगळ्या पाहुण्यांचा तळ आमच्याघरी असणार होता. कुजबुजत ते दोघे कसा मार्ग काढायचा ह्याचा विचार करत होते . तेव्हा मी घाबरलो आणि मला एकदम रडायलाच आले. कारण आईबाबांना सगळे सोपे असते आणि त्यांच्याकडे पैसे असतात अशी माझी सोपी समजूत होती. बाबांना पगार मिळतो हे मला माहिती होते. पण पगार म्हणजे काय , कधी मिळतो , किती मिळतो , मला काही कल्पना नव्हती. पैसे कमी पडू शकतात हा अनुभवच नव्हता. पैसे असतात . आई आपल्याला एखादी गोष्ट घेऊन देत नाही तेव्हा ती नाही म्हणत नाही . आपण ती पुढच्या महिन्यात घेऊ असे म्हणते. त्या रात्री मला आईवडिलांचे हे बोलणे ऐकून एकदम असहाय वाटले. आपल्यामुळे तर अशी वेळ नाही न आली ? आपण वह्या जास्त आणतो. सारखे आईस्क्रीम खातो. मावशीकडे जाताना बस ने न जाता रिक्षाने जाण्याचा हट्ट करतो. त्यामुळे तर असे झाले नसेल न ? मला कशाचे काही कळेनासे झाले. वेळ आली कि असे जे आई सारखे म्हणते ती अशीच काहीतरी असावी. आपले एकोणीस रुपये आणि सत्तर ऐंशी नाणी आपण त्यांना देवून टाकूया का ?

पैशाची भीती वय वाढले तशी वाढतच गेली . तो कमवायला लागलो तेव्हापासून तो कमावण्याच्या आनंदापेक्षा ते भीती नेहमी मोठी होत राहिली. असे का झाले ? कुठून आली हि भीती ? मला कळेनासे झाले आहे.

पैसा दिसू लागला आहे , त्याची किंमत कमी होत गेली आहे पण त्याची भीती नाही. एक विशिष्ट प्रकारची भीती घेऊन येतो पैसा . तो असला तरी आणि नसला तरी. भुंग्यासारखा मनात गुणगुणत राहतो. बँकेत पडून राहिला तरी आठवत राहतो. आनंदाचा एखादा मोठा खर्च करताना मनाला अपराधी वाटवत राहतो. मोकळे असे सोपे त्याच्याबद्दल वाटत नाही. अजूनही. स्वतः कमवायला लागलो तरी. आताहि मडक्याचा आकार तितकाच आहे .

DSC_0651
{KAUSTUBHA BAPAT}

अपेयपान २६

मी माझ्या शहराचा इतका राग करतो मध्येमध्ये ह्याचे कारण माझे त्या शहरावर प्रेम आहे. प्रेम आहे म्हणूनच राग येतो. आणि त्यामुळे मी सोडून इतर कुणाला ह्या शहरावर मनापासून रागावण्याचा हक्क असणार ? मी ह्या शहरात जन्मलो आहे , वाढलो आहे. मी कंटाळून ह्या शहराला सोडून गेलो आहे आणि ह्याची जाणीव होवून सारखा पुन्हा पुन्हा परत येत राहिलो आहे कि ह्या शहरासारखे पाणी दुसरीकडे कुठेही नाही. इथे मी केलेल्या चुका माहित असलेली माणसे आहेत. शिवाय इथे माझे बालपण जुन्या नासक्या भाजीसारखे गोठून राहिले आहे. देवळात जुना कोरडा नारळ असावा तसे. न फोडलेला. आणि त्यामुळे तीन दिवसांच्यावर इथे राहायला मला कंटाळा येतो.मला इथली सर्व गावात जगप्रसिद्ध असलेली सांस्कृतिक आगावू माणसे हास्यास्पद वाटू लागतात.

प्रेम करायला आणि रागवायला सुद्धा एक व्यक्तिमत्व असावे लागते ते माझ्या शहराला आहे. ज्याच्यावर भरपूर रागवावे असे व्यक्तिमत्व किती शहरांना असते ? महाराष्ट्रात अशी शहरे दोनच. पुणे आणि मुंबई. माझे नशीब बरे कि मी ह्या दोन शहराच्या आसपास वाढलो. राहायचे ह्या दोन शहरांमध्ये आणि वसवस करत आपल्या ओसाड गावच्या परंपरा आठवत बसायच्या हे करायची वेळ देवाने माझ्यावर आणली नाही. पश्चिम महाराष्ट्रात जन्मल्याचे आणि वाढल्याचे फार आपसूक आणि अतोनात सुख आयुष्याने मला दिले आहे . इतर कुठेही जन्म घेण्याची मी कल्पनाच करू शकत नाही.

माझे शहर प्रेम करावे, कंटाळावे आणि रागवावे असे समृद्ध आहे. त्याला अनेक कथा उपकथा आहेत. उगाच कुठलेतरी उजाड ओसाड गाव नाही ते.

आयुष्यात उशिराने ,ह्या शहरात नळाला भरपूर पाणी येते ,आपल्या मुलांना चांगल्या शाळांमध्ये शिकता येते किंवा आपल्या मुलांचे बोली मराठीचे उच्चार शुद्ध होतील म्हणून आपापली सामान्य आणि सौम्य गावे सोडून इथे आलेल्या निमूट लोकांना माझा राग कळणे शक्य नाही. कारण ज्यांना स्वतः च्या जन्मागावावर धाडसाने प्रेम सुद्धा नीट करता येत नाही ती माणसे रागवायला तरी कशी शिकणार? राग हि प्रेमाचीच एक बाजू असते आणि ज्यांना रागवायची अदब आणि ताकद असते तीच माणसे रागावू शकतात. बाकीची माणसे फक्त ‘ट्राफिक फार झाले आहे ’ किंवा ‘भाज्या महाग झाल्या आहेत’ किंवा असली पाणचट धुसफूस करू शकतात. मला ती करता येत नाही.

मला घाईघाईने समता आणि बंधुता विकत आणता येत नाही. शिवाय मी सामाजिक जाणीव असलेल्या लोकांविषयी खूपच जास्त सावध असल्याने मला खोट्या सहिष्णू वागण्यात करियर करायची वेळ आलेली नाही. सामाजिक जाणीव असलेल्या पुणेरी स्त्रीपुरुषांसारखे लबाड कोल्हे जगात इतर कुठेही नाहीत. मी त्यांच्यासोबत पूर्वी शिकारी केल्या आहेत म्हणून अनुभवातून सांगतो आहे. त्यामुळे मी न घाबरता रागावतो, काही वेळा चुकीचे वागतो ,किंवा लिहितो. ते करणे मला जास्त सोपे आणि प्रामाणिक वाटते.

मला सुंदर लालबुंद राग येतो. तो राग मी प्रेम करून कमावलेला असतो. मी माझ्या शहरावर रागावतो तेव्हा मला हे माहित असते कि ते करण्याचा मला पूर्ण हक्क आहे. मी माझ्या माणसावर , माझ्या रस्त्यांवर, माझ्या परिसरावर रागावतोय. मी रागावण्यासाठी उत्तम शब्द शोधू शकतो. मी ते नीट वापरून पुन्हा गार करून , पुसून आत ठेवू शकतो. कारण मला लिहिता येते. आणि लिहिता माणूस रागवतो तेव्हा तो उगीउगी धुसफूस करत नसतो. त्या रागाला अर्थ असतो. तो राग येतो आणि शांतपणे जातो. तीव्र रागाचे आणि शांत प्रेमाचे चक्र चालू राहते. आणि त्या चक्राकार भावनांमधून माझे आणि माझ्या शहराचे नाते संपृक्त होत राहते. माझा माझ्या शहरावरचा राग हि माझी त्या शहराशी असलेली खासगी आणि अतिशय कोमल बाब आहे.

मला प्रवास करून हे लक्षात आले आहे , कि आपले गाव एकच असते. चार पिढ्या दुसरीकडे घालवल्या तरी तिथली माणसे पूर्णपणे तुम्हाला त्यांच्यात घेत नाहीत. आणि आपल्याला डावलले जाते आहे हे आपल्याला कधी कळतहि नाही. आमच्या शहरातली माणसे तर त्यात फार चतुर. झाडावरचा आंबा वेगळ्या माणसाला देतात आणि खाली पडलेला आंबा वेगळ्या माणसाला. सगळ्यांना वाटते मीच महत्वाचा . खरी ताजी भाजी तुमच्या वाट्याला इथे कधीच येत नाही आणि पैसे फेकून विकत घेतले पुढचे सीट तरी सवाई गंधर्व महोत्सवातल्या गाण्यावर प्रेम करता येत नाही. तिथे तुम्ही उपरेच राहता. विजेच्या बिलावर नावपत्ता छापून आला कि तुम्ही त्या शहराचे होत नाही. धुराने गच्च भरलेल्या रस्यांवर स्थलांतरित माणसाकडे शहरातील मूळ रहिवासी फार रागाने पाहत असतात. स्थलांतरित माणसाची पाठ फिरली कि त्याचे उच्चार, त्याची भाषा, त्याचे विचित्र खाणेपिणे ह्याची सर्व शहरांमध्ये खिल्ली उडवली जाते.

मी उत्साहाने बाहेर राहायला गेलो , तेव्हा अनेक वेळा अशी खिल्ली उडवलेली गेली ती मी अनुभवली त्यावरून मी काही आडाखे बांधले. घाइने दुसर्या शहराला पटकन आपलेसे केले तरी ते सारखे व्यक्त करत बसायचे नाही. नव्या शहरात गप्प राहून शांत अनुभव घेत राहायचे. आपले नवखेपण मोकळेपणाने मान्य करायचे , उगाच लगेच तिथल्या माणसांच्या खांद्यांवर हात टाकायचे नाहीत. आणि टेकडीवरच्या ग्रुप मध्ये फिरायला गेलो तरी लगेच घरीबिरी यायला जायला लागायचं नाही. वाट पाहायची. मिसळून घेतली जाण्याची वाट पहावी लागते. पैसे फेकून , श्रीमंतीचे दर्शन घडवून किंवा विद्यापीठात प्रोफेसरकी करूनही नव्या शहरात रुजायला जितका वेळ लागतो तितका लागू द्यावा. जिथे तिथे आपले तोंड उघडून बोलत बसू नये.

शहरातील ज्या गोष्टींच्या प्रेमाने आपण ह्या शहरात आलो त्या गोष्टी तुमच्या वाट्याला पूर्णपणे यायला खूप वर्षे जावी लागतात. जी गोष्ट पुण्याची , तीच मुंबईची , तीच लंडनची , तीच सिडनीची , तीच जगातल्या कुठल्याही शहराची. त्यामुळे स्थलांतरित माणसाने आपापले राग वेगळे शोधायचे असतात. मूळ जन्मलेला माणूस त्या जागेवर का रागावला असे त्याला विचारायचे नसते.

आमच्या इथे पूर्वी एक wachman होते त्यांना सगळे ‘अहो नागपूरकर’ अशी हाक मारायचे . आणि ते हाकेला ओ देवून जायचे. मला नंतर कळले कि त्यांचे आडनाव वेगळेच आहे. आणि ते दहा वर्षे पुण्यात राहत असले तरी इथल्या जगासाठी ते ‘नागपूरकर’ आहेत. त्यांचे खरे आडनावसुद्धा कुणाला माहित नाही . त्याची गरज पडलेली नाही .

राग तयार व्हयाला खूप चांगले नाते तयार व्हावे लागते हे लक्षात घायचे असते. गप्प आणि शांत राहून कष्ट केले तर नवे शहर तुम्हाला ताजे नाते देते. नाहीतर आपल्याला नातीसुद्धा आपल्या मूळ गावाहून आणावी लागतात आणि सुताराला बोलावून एकाचे दोन जोडपलंग करून घ्यावे लागतात. असाच मानवी व्यवहार आहे. सानेगुरुजींची मानवतावादी गाणी गाऊन तो बदलत नाही.

तुम्ही जगाला प्रेम अर्पण करत बसलात तरी तुम्ही गेला आहात त्या शहराला तुमचे प्रेम हवे आहे का ? हे आधी तपासावे लागते. ते आधी तपासून बघा आणि मग आज रविवारचे गजरेबिजरे आपापल्या मागाहून गावाहून आणलेल्या बायकांना घालून , संध्याकाळी मराठी नाटके पाहायला घेऊन जा. चांगली असतात म्हणे हल्ली. आणि त्यात सगळे TV मालिकेतले लोक प्रत्यक्ष दिसतात आणि प्रयोगानंतर आत जाऊन त्यांना हातपण लाऊन बघता येतो. नाटकाच्या तिकीटामध्येच नटांना हात पण लावू देतात. त्यासाठी वेगळे तिकीट काढावे लागत नाही.

Sachin .

अपेयपान – लोकमत मधील लेखमाला भाग ५ ते ८

अपेयपान ५

 

सर्व गोरी माणसे त्यांना स्वतः ला जरी वाटत असले तरी नट नसतात. ती फक्त गोरी माणसेच असतात . सर्वच साक्षर माणसे त्यांना जरी वाटत असले तरी लेखक नसतात .ते फक्त साक्षरच असतात. आणि सर्व प्रकाशित लेखक हे साहित्यिक नसतात. हि साधीशी गोष्ट जी आपल्या सध्याच्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या पदाधिकार्यांना कळायला हवी, ती आम्हाला लहानपणी शाळेतच शिकवली गेली होती. असे काही महत्वाचे अप्रत्यक्षपणे शिकवणाऱ्या आमच्या मराठीच्या शिक्षकांचे नाव होते श्री. वा. कुलकर्णी. माझ्या गेल्या सर्व वर्षातील माझ्या वाचन लेखन प्रवासात हि व्यक्ती मला सतत सोबत करत राहिली आहे .

आपल्याला प्रत्येकाला असे काही मोलाचे शिक्षक भेटलेले असतात.ते शिक्षक शिकवत असताना फार वेगळे आणि भारावलेले असे काही वाटत नाही . पण नंतर शाळा मागे पडली,आयुष्य जगायला लागतो ,काम करायला लागतो कि त्या व्यक्तीने आपल्याला कितीतरी महत्वाचे दिले आहे हे लक्षात येते   आमच्या भावेस्कूलमध्ये शिकताना आम्हाला अनेक चांगले , कळकळीने शिकवणारे , विद्यार्थ्यांवर प्रेम करणारे शिक्षक लाभले . त्यामध्ये अगदी महत्वाचे असे होते ते म्हणजे आमचे श्री.वा. कुलकर्णी . आमच्या शाळेत शिक्षकांचा उल्लेख मराठीतल्या त्यांच्या नावाच्या आद्याक्षरानी करायची जुनी पद्धत तेव्हा अस्तित्वात होती . त्यांमुळे आम्ही त्यांना ‘श्रीवा’ असेच म्हणत असू .

श्रीवांनी माझ्या वाचनाला शिस्त लावली .अगदी शालेय वयात असताना.अशी शिस्त आपल्याला लावली जात आहे हे आपल्याला अजिबातच कळत नसताना. शाळेमध्ये आम्ही त्यांना टरकून असू . ते शिक्षा म्हणून ज्या पद्धतीने हातावर पट्टी मारत त्याची आठवण मला अजूनही आहे. पण मी कोणतेही पुस्तक वाचायला उघडले आणि त्याच्या नोंदी करण्यासाठी टोक केलेली पेन्सिल घेऊन बसलो कि मला नेहमीच त्यांची आठवण येते.

अभ्यासक्रमात असलेल्या लेखकांचे सर्व साहित्य आम्ही आगून मागून वाचावे असा त्यांचा आग्रह असे. त्यासाठी कोणताही धडा शिकवताना ते त्या लेखकाची नीट ओळख करून देण्यात एक संपूर्ण तास कारणी लावत असत . सोबत प्रत्येक लेखकाची, कवीची पुस्तके घेऊन येत. आणि त्या लेखकाच्या कामाचे विस्तृत टीपण त्यांनी तयार केलेले असे .हा त्यांचा अगदी खास आवडता मराठी शब्द. ‘टिपणे काढा’ जे वाचाल त्याबद्दल विस्तृत नोंदी ठेवत जा .न समजणाऱ्या गोष्टी शब्दकोशात पाहत जा . मग पुढे जात जा असे ते ओरडून ओरडून सांगत. आचार्य अत्रे , कुसुमाग्रज, बहिणाबाई , इंदिरा संत, विंदा करंदीकर , पाडगावकर , वसंत बापट , दळवी ,सुनीता देशपांडे , गो नी दांडेकर , बा.सी .मर्ढेकर , बोरकर , आरती प्रभू ,विठ्ठल वाघ ,माधव आचवल असे विविध मिश्र काळातील लेखक कवी त्यांनी आम्हाला शाळेचे नेमून दिलेले धडे शिकवण्याआधी व्यक्ती म्हणून समोर आणले. लेखक कोण होता , कसा घडला, त्याची मते काय होती ,तो कसा लिहिता झाला , समाजाने त्याला लिहिताना कसे वागवले, हे सगळे त्यात आले. दलित साहित्याच्या संदर्भात त्यांनी सोप्या भाषेत ‘दुखः आणि वेदना’ ह्या विषयावर आम्हा शालेय मुलांसाठी एक छोटे टिपण बनवले होते तेव्हा आमचा आयुष्यातील दुक्खाशी सामनाच झाला नव्हता. पुढे होणार होता. मी माझ्या दुख्खाविषयी काही वर्षांनी लिहिणार होतो . ज्यासाठी दलित साहित्याची त्यांनी करून दिलेली ओळख अनेक वर्षांनी मला सह अनुभूतीची ठरली . दया पवार ह्यांच्या ‘बलुतं’ ची त्यांनी करून दिलेली ओळख .

मराठी साहित्य व्यवहारातील अनेक सुसंस्कृत व्यक्तींची माहिती देण्यासाठी ते आम्हाला छोटी व्याख्याने देत ,ज्याची तयारी ते तास सुरु होण्याआधी करून येत असत . श्री. पु. भागवत कोण आहेत? आणि ‘मौज प्रकाशन’ हे मराठी साहित्य विश्वातील किती महत्वाचे आणि मानाचे प्रकरण आहे हे सांगता सांगता एकदा आमचा मराठीचा तास संपून गेला होता. जी. ए . कुलकर्णी हा त्यांचा अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय . त्यांच्यावर किती बोलू आणि किती नको असे त्यांना होत असे . जीएंची ‘भेट’ हि कथा आम्हाला शाळेत अभ्यासाला होती , त्या धड्याच्या अनुषंगाने जवळजवळ चार दिवस ते विस्तृतपणे जीएंच्या सर्व साहित्यावर बोलत होते. आम्हाला शाळेच्या ग्रंथालयात जाऊन त्यांनी जीएंचे सर्व साहित्य वाचायला प्रोत्साहन दिले . संत ज्ञानेश्वर शिकवायला लागण्याआधी त्यांनी आम्हाला त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती कशी होती हे सोप्या भाषेत सांगितले होते. त्यामुळे आम्ही संतसाहित्य भाबड्या श्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन समजून घेऊ शकलो. हे सगळं घडताना आम्ही तेरा ते पंधरा ह्या वयातील मुले होतो. आणि माझ्या मते फारच नशीबवान मुले होतो .

गाणे शिकवावे तशी भाषा सातत्याने शिकवावी आणि शिकावी लागते . ती लहान मुलांच्या आजूबाजूला बोलीतून,गाण्यांमधून ,शिव्यांमधून , ओव्यांमधून , लोकगीते , तमाशे ,सिनेमा , नाटकातून प्रवाही असावी लागत.पण तरीही ती शिकवावी लागतेच .तिची गोडी मुलांना लावावी लागते . भाषेची तालीम असणे एका वयात फार आवश्यक ठरते . श्रीवा हे माझ्यासाठी कळकळीने शिकवणाऱ्या एका आख्ख्या मराठी शालेय शिक्षकांच्या पिढीचे प्रतिनिधित्व करतात . त्या पिढीचे शिकवण्याच्या कामावर अतोनात प्रेम होते . ती नुसती नोकरी नव्हती. जातीच्या आणि आरक्षणाच्या राजकारणात ती एक पिढी वाहून गेली . मराठी शाळाच नष्ट झाली. आज मी लिहिलेले कुठेही काही वाचले , माझा चित्रपट प्रदर्शित झाला कि आमच्या भावेस्कूल मधील सर्व शिक्षकांचे मला आवर्जून फोन येतात . श्रीवा त्यांच्या खास शैलीत एक एसेमेस आधी पाठवतात आणि मग मागाहून विस्तृतपणे फोन करतात .

माझ्या छोट्या आयुष्यात मला प्रमाणाबाहेर आणि न मागता जे काही चांगले मिळाले ते म्हणजे माझे शालेय शिक्षक आहेत . अजूनही काम करताना वाचन करताना ,काही नवीन शोधताना सतत आपला शब्दसंग्रह अपुरा आहे , आपण कमी वाचन केले अशी मनाला बोच लागून राहते. वाचनाची एक शिस्त असते .जगातले सर्व भाषांमधील मोठे विद्वान लेखक किती परिश्रमपूर्वक वाचन करतात हे मी जेव्हा पाहतो , तेव्हा प्रत्येक वेळी मला श्रीवांचा मराठीचा तास आठवतो. आजच्या काळात तर फार प्रकर्षाने आठवतो कारण आज मराठी भाषेतील साहित्याबद्दल आपल्याकडे अभिमान सोडून काहीही शिल्लक नाही.

शाळा संपल्यावर अनेक वर्षांनी श्री पु भागवताना मी जेव्हा पहिल्यांदा भेटलो तेव्हा त्यांच्या घरात शिरताना माझे अंग कोमट झाले होते . भीतीने वाचा पूर्ण बंद . सोबत मोनिका गजेंद्रगडकर बसली होती . श्री पु भागवत शांतपणे माझ्या पहिल्या कादंबरीचे हस्तलिखित हाताळत होते आणि मला काही प्रश्न विचारत होते . मी चाचरत उत्तरांची जुळवाजुळव करत होतो. तितक्यात दाराची बेल वाजली आणि सहज म्हणून सकाळचे गप्पा मारायला पाडगावकर तिथे आले. ते येऊन एक नवी कविताच वाचू लागले. मला हे सगळे आजूबाजूला काय चालले आहे तेच कळेना . मला तेव्हा श्रीवांची खूप आठवण आली . मी आनंदाने भांबावून गेलो. मला इतका अद्भुत आनंद सहन करता येत नव्हता आणि मला सोबत ते हवे होते असे वाटले.

उमेश कुलकर्णी हा चित्रपट दिग्दर्शक हा माझा शाळेतील वर्गमित्र. आम्ही दोघेही श्रीवांचे विद्यार्थी . त्याच्या ‘विहीर’ ह्या चित्रपटात श्रीवा आहेत .ते वर्गातील मुलांना ‘भेट’ हा धडा शिकवत आहेत . माझ्या आणि त्याच्या स्वतःच्या आयुष्यातला एक अतिशय महत्वाचा अनुभव खूप सुंदर पद्धतीने चित्रपटात गोठवून साजरा केल्याबद्दल मी वेळोवेळी उमेशचे आभार मानत असतो.अश्या काही वेळी आपण चित्रपट बनवण्याचे काम निवडले आहे ह्याचे मला फार म्हणजे फारच बरे वाटते .

 

IMG_1646

 

                                   अपेयपान ६

 

मी डावरा आहे ,डाव्या हाताने लिहितो हे समजल्यावर माझ्या एका ओळखीच्या गृहस्थांनी मला आपुलकीने “येत्या रविवारी संध्याकाळी अमुक अमुक ठिकाणी एक सभा आहे तिथे ये असे सुचवले . डावर्या लोकांची संघटना पुण्यात आहे आम्ही सगळे महिन्यातून दोनदा तिथे भेटतो. मी बर म्हणालो.

ते डाव्या विचारसरणीचे म्हणून जे लोक असतात असे आपण वाचतो ते तर आपण नाही?मला बरेच वेळा काही कळत नसे. आपण डावरे आहोत म्हणजे डावे आहोत कि काय ? मला स्वतःची भीतीच वाटायची त्या कोवळ्या वयात .म्हणजे आपल्याला आता सभा मोर्चे काढायला लागणार आणि जे घडेल त्याला विरोध करत बसावा लागणार बहुतेक. आणि आनंदी होताच येणार नाही . कारण केव्हढे ते सामाजिक प्रश्न पुण्यात? आणि ते असताना आपण आनंदी राहायचे ? हे डाव्या लोकांना पटत नाही असे मी ऐकून होतो . पुण्यातले डावे लोक सगळ्याला विरोध करतात असेही मी ऐकून होतो. हे लोक सभेला बोलावतायत म्हणजे काहीतरी गंभीर गुप्त संघटना असणार .आपल्याला त्यात सामील करून घेतायत बहुदा. माझा सगळा आठवडा अतिशय गोंधळात आणि भीतीमध्ये गेला. आपल्याला काय काय करायला लावतील ,कोणती पुस्तके वाचायला लावतील ? रशियात वगरे जायला लावतील बहुदा काहीतरी गुप्त कागदपत्रे घेऊन. कारण डाव्या लोकांना रशियाचे फार असते असे मला कळले होते. आमच्यासारख्यांच्या घरात इंग्लंड अमेरिकेला जाण्याने जे पुण्य मिळते ते डाव्या लोकांना लेनिनग्राड , स्तालीनगराड ,मोस्को ह्या क्षेत्री जाऊन मिळते असेही काही पुस्तके वाचून तोपर्यंत कळले होते.

त्या आठवड्यात मी प्रयत्न करून उजव्या हाताने जेवून बघ, उजव्या हाताने लिहून पहा असे सगळे प्राणायाम करून पहिले. पण कसचे काय? उजवा हात मेला अगदी नेभळट निघाला. उजव्या हाताने कसे जाज्वल्य कणखर आणि देशप्रेमी असायला हवे.शिवाय ब्रम्हचार्याचे तेज उजव्या हातावर नुसते सळसळयला हवे, तसे काहीच त्या माझ्या उजव्या हाताचे होत नव्हते. माझा डावा हात सगळी आवश्यक कामे करी आणि उजवा हात सगळी नको ती कामे करी . त्या दोघांसोबात माझे खरं म्हणजे बरे चालले होते. आता ह्या संघटनेत जाऊन ‘एकच हात आपला’ असे निवडायला लागणार बहुदा. मी जीव मुठीत धरून रविवारची वाट पाहायला लागलो.

लाल रंग पहिला कि त्या आठवड्यात माझ्या अंगावर शहारे येत. देवासामोरचे कुंकू .फोडणीच्या डब्यातील तिखट .बाप रे बाप. आणि दाढी वाढवायला लागेल कि काय ? मला खरं तर तेव्हा नुकती कोवळी कोवळी दाढी येऊ लागली होती आणि मला Tv वरच्या जाहिरातीत दाखवतात तशी गालाला भरपूर फेस लावून दाढी करायची होती. सुगंधी आफ्टरशेव लावायचे होते .मला स्वच्छता आणि टापटीप ह्याची भारी आवड. दाढी वाढवायला लावली तर मात्र आपण डावे व्हायला सरळ नकार देऊ हे मी स्वतःला बजावत राहिलो.

एका प्रकारे मी सुप्तपणे उत्साहात होतोच कारण एकदा का डावे बनलो कि आपल्या आजूबाजूचा देवधर्म , देवळात जा , आरत्या म्हणा , श्लोक पाठ करा, जानव्हे घाला हे सगळे अत्याचार टळतील . मला ते सगळे धार्मिक वातावरण काही म्हणजे काही केल्या आवडत नसे . डाव्यांना देव चालत नाही . हि एक उजवी बाजू त्यांच्यात मला दिसली . मला खरे म्हणजे आजूबाजूच्या सदाशिवपेठी वातावरणातून पळूनच जायचेच होते . सगळे बदलूनच टाकायचेच होते. एखादा music band काढावा आणि गिटार वाजवत जगभर फिरावे हे माझे स्वप्न होतेच . पण जे काही करू ते मस्त आनंदात . आणि भरपूर पैसे कमावून . उगाच उपाशी राहून मोर्चे काढत विरोध बिरोध करण्याचा आणि बॉम्बफेक करण्याचा माझा पिंडच नव्हता. बघू रविवारी काय वाढून ठेवलय आपल्या पुढ्यात !

मी मनावरचे दडपण कमी करावे म्हणून एका खूप हुशार मित्रापाशी मन मोकळे केले . तो म्हणाला “डावरे म्हणजेच डावे”. तू जन्मतःच डावा आहेस. झाले.माझी खात्रीच पटली. पण तो पुढे म्हणाला कि तू डावा होण्यापेक्षा समाजवादी हो . म्हणजे काय ? तो म्हणाला ते मला माहित नाही . पण माझी एक आत्या समाजवादी आहे आणि शिवाय ती फेमिनिस्ट पण आहे . ती खूप मजेत असते, तीच्या वाट्याला कुणी जात नाही. ती देवधर्म करत नाही .पुस्तके वाचते. तीच नवरा दाढी करतो. शिवाय ते वेल टू डू आहेत. ते मस्त युरोपला जातात आणि ते आनंदी पण असतात .तू समाजवादीच हो. मी म्हणालो रविवारनंतर ठरवू .

रविवारी मी चेहऱ्यावर शक्य तितका आत्मविश्वास ठेवून त्या सभागृहात प्रवेश केला. तिथे मला सगळे आमच्या आजूबाजूला राहतात तसेच घारेगोरे लोक दिसले. म्हटले , बरेच लोक स्वतःमध्ये बदल घडवायला आलेत वाटते इथे . शिवाय चहा , वेफर्स आणि साबुदाणा खिचडी होती .मग मला ओळखत होते ते गृहस्थ तिथे आले आणि ते आम्हाला जगभरात कोण कोण डावरे आहेत ह्याची माहिती द्यायला लागले. खूपच मोठमोठी नावे होती. लेखक , शास्त्रज्ञ , क्रिकेटपटू , राजकीय नेते, कवी . मला अगदी स्फुरण चढले . म्हणजे आपण ह्यांच्यापैकी एक आहोत तर .मग त्यांनी डावरे असण्यामागची शास्त्रशुद्ध कारणे समजावली , मेंदूचे दोन भाग. उजवा भाग शरीराच्या डाव्या भागावर नियंत्रण ठेवतो .तो प्रबळ असला कि डाव्या हाताने लिहिले जाते.बहुतांशी लोकांचा डावा भाग प्रबळ असतो त्यामुळे ते सगळी कामे उजव्या हाताने करतात.आपण वेगळे आहोत .

हि संघटना अंतरराष्ट्रीय होती तरी राजकारणाचा काही विषयच येईना .शिवाय अतिशय शांतपणे सगळे चालले होते .मग काही जण उठून बोलू लागले, त्यांना त्यांच्या घरात डावरे असण्याबद्दल कसे वागवले जात होते , मुद्दाम शिक्षा करून उजव्या हाताने लिही , जेव असे सांगितले जात असे. अनेक वेगवेगळी यंत्रे जी फक्त उजव्या हाताने काम करणाऱ्या माणसांचा विचार करून बनवली जातात त्यामुळे आपलं कामाचा वेग कसा कमी होतो . मला ते सगळे ऐकून फार बरे वाटले . माझ्या घरी मी डावरा होतो ह्याचा कधीच कुणी बाऊ केलेला नाही , मला जसे हवे तसे घरचे सगळे करू देतात असे माझी पाळी आल्यावर मी म्हणालो . मग सगळ्यांचे नाव पत्ते अश्या नोंदी करून घेतल्या . पुढच्या सभेची तारीख ठरली आणि मग एकमेकांशी गप्पा मारा असे आम्हाला सांगितले . सभा जवळजवळ संपली . राजकारणाचे , कार्ल मार्क्स, रशियाचे नावच नाही .

अरे बापरे.असे असते का डावे,किंवा डावरे असणे ? मग चांगले आहे कि. मला आमच्या पुण्यातले डावे लोक फारच आवडले. डावे असणे म्हणजे एरवी जे जगात सरधोपटपणे चालू आहे त्याला पर्यायी विचार करणे असे असावे बहुदा . किंवा इतरांपेक्षा काही वेगळी माणसे असतात त्यांना समजून घेणे म्हणजे डावे असणे असे असावे बहुदा. जरा वेगळ्या नजरेने चालू असलेया गोष्टींकडे बघायची सवय लावून घेणे.

म्हणजे ठोस कुंपणे नाहीयेत आणि थोडेसे इथून तिथे तिथून इथे उड्या मारत मजेत जगायची सोय असू शकते तर ! मी जवळजवळ तरंगतच झुलता पूल ओलांडून आमच्या घरी येऊन दाखल झालो आणि उद्यापासून मी देवळात आलो नाही तर चाललेलं का असे आईला विचारले .ती शांतपणे हो म्हणाली .जानव्हे घातले नाही तर चालेल का असे विचारले. ते सारखे शर्टातून दिसते .बाबा त्यालाही हो म्हणाले आणि मी डाव्या हांताने मस्त वरणभात तूप असे जेवलो.

 

IMG_1696

 

अपेयपान ७

आपल्याला पुढे आयुष्यात काय काम करायचे आहे ह्याचा निर्णय आपण लहानपणी नक्की कसा आणि कधी घेतो हे सांगणे फार अवघड असते . भारतात हा निर्णय बहुतांशी वेळा मुलांचे आईवडील घेतात असे दिसते . उदाहरणार्थ , ते डॉक्टर असतात , त्यांनी स्वतःच्या हव्यासापायी भलीमोठी इस्पितळे उभारून ठेवलेली असतात , मग हे सगळे चालवणार कोण ? असे म्हणून आपोआपच मुलाला डॉक्टर केले जाते . ती डॉक्टर मुले मेडिकल कॉलेज सोडून बाहेर कुठे प्रेमात वगरे पडायला जात नाहीत मग सूनही डॉक्टरच येते . असे गाडाभरून घरात डॉक्टर गोळा होतात . तसेच काही ठिकाणी इंजीनियर्स , काही ठिकाणी बँकर्स असे सगळे आपोआप विचार न करता चालूच राहते. बहुतेक वेळा आपण जे काम निवडणार आहोत त्याचा आपल्या आयुष्यावर किती दूरगामी आणि खोलवर परिणाम होणार आहे ह्याची जाणीव बहुतेक सुशिक्षित कुटुंबातील व्यक्तींनासुद्धा नसते. आणि मुलींच्या बाबतीत अजूनही न बोललेलेच बरे . भारतातील शहरातल्या बहुतांशी मुली अजूनही सोयीने आणि स्वार्थाने आपल्याला नक्की किती स्वतंत्र व्हायचे आहे हे चाणाक्षपणे ठरवतात . स्वातंत्र्य त्यांना दिले तरी नको असते कारण स्वतंत्र होणे वगरे त्यांना झेपणारे नसते . परावलाम्बित्वाचे सुख अजूनही त्यांना आवडते आणि कुटुंबव्यवस्थेमुळे परवडते सुद्धा. फक्त शहरी समाजात स्त्रिया आणि मुलींच्या कोणत्याही निर्णयाविषयी बोलण्याची सोय आपल्या अर्धवट आणि अर्ध्याकच्च्या स्त्रीवादाने ठेवलेली नाही . काहीही बोलले तरी मुली एक तर रडून ओरडून कांगावा करतात किंवा हक्क्क मागत आरडा ओरडा करतात . खऱ्या अर्थाने बुद्द्धीमान , स्वतंत्र आणि स्वतःची जबाबदारी घेणाऱ्या स्त्रिया भारतीय शहरी पांढरपेशा समाजातही पन्नासात एक एवढ्याच असतात .

पैसे कमवण्यापलीकडे आपल्या काम करण्याच्या निर्णयाचा अतिशय मोठा आणि सखोल परिणाम आपल्या संपूर्ण आयुष्यावर होत राहणार असतो . आणि दुर्दैवाने आपल्या शिक्षणपद्दतीत निवड कशी करावी हे कधीच शिकवत नाहीत . आपल्या आयुष्याची आपण नीट निवड करणे आणि अतिशय जबाबदारीने आपले निर्णय आपण स्वतः घेणे . हे आपल्याला घरांमध्ये , शाळांमध्ये कधीही शीकवले जात नाही . ह्याचे मुख्य कारण वयाने ज्येष्ठ व्यक्तींना आपल्यापेक्षा जास्त कळते आणि ते आपल्याला मार्गदर्शन करतील असा आपला भाबडा विश्वास . भारतातील नव्वद टक्के लोक आपल्या करियरचे निर्णय स्वतः अजूनही घेत नाहीत ते ह्यामुळे. कारण घेतलेल्या निर्णयाची किंमत चुकवायची तालीम भारतीय मूल्यव्यवस्था आणि शिक्षणव्यवस्था आपल्याला कधीच देत नाही .

सुदैवाने १९९९ सालापासून अर्थकारण आणि तंत्रज्ञान ह्यात मूलगामी बदल भारतात घडायला लागले आणि अर्थव्यवस्था खुली झाली तेव्हापासून ज्येष्ठ वगरे ज्या व्यक्ती कुटुंबात असतात त्यांना काही केल्या आजूबाजूला हे सगळे काय घडते आहे हे कळेनासे झाले. आणि आपल्या पुढच्या पिढीला कोणताही सल्ला द्यायला ती हुशार आई वडिलांची पिढी अपात्र ठरली ह्याने आमच्यासारख्या मध्यम्वर्गीय शहरी लोकांचा खूपच फायदा झाला. त्या बाबतीत आमची पिढी नशीबवान म्हणायला हवी कारण मुक्त अर्थव्यवस्था आल्यावर आमच्या घरादारातील जेष्ठ वगरे मंडळींना कशाचे काही कळेनासे झाले आणि तेच खूप घाबरून भांबावून बसले. डॉक्टर , इंजिनीर , सरकारी नोकरी , बँक किंवा किराणा मालाचे दुकान एवढेच माहिती असलेल्या पालकांचे धाबे ह्या काळात दणाणले . आणि वयाचा आणि शहाणपणाचा कोणताही संबंध नसतो हि मोठी जाणीव सुस्त आणि राजस्वी कुटुंबव्यवस्थेत लोळत पडलेल्या शहरी कुटुंबांना झाली . ह्याचे कारण उघडलेली अर्थव्यवस्थेची दारे , वेगाने बदलते तंत्रज्ञान हे होय .कामाच्या आणि आपलेआयुष्य हवे त्या पद्धतीने घालवण्याच्या अनेक संधी या काळाने आम्हाला उपलब्ध करून दिल्या.

मला हे अजून लक्खपणे आठवते आहे कि सरकारी नोकर्यांमध्ये जातीनुसार राजकारण आले तेव्हा आमच्या आजूबाजूचे सर्व पुणे अतिशय घाबरले होते. आपण आता पटापट अमेरीकेला जाऊन नोकर्या मिळवू कारण आपल्या देशात आपल्या लोकांच्या बुद्धीला आणि कर्तृत्वाला अजिबात किंमत उरणार नाही अशी मोठी भीती सगळ्या ब्राह्मण कुटुंबांमध्ये त्या वेळी पसरली होती. आणि आज पाहताना हे दिसते कि कुटुंबियांच्या त्या भीतीने खरोखर आमच्या आजूबाजूची जवळजवळ सर्व मुले आज युरोप आणि अमेरिकेत राहतात. ती अतिशय सुखात आहेत , कर्तृत्ववान आहेत . अनेक जण खूप चांगली कामे करतात पण हे झाले ते कुटुंबाच्या आणि त्या काळातील जातीय संक्रमणाच्या भीतीने . स्वतःच्या निर्णयाने नाही . कारण त्या वेळी सरकार तुमच्या आयुष्यातील बरेच काही ठरवत असे . आज ती परीस्थिती नाही . कारण त्यानंतर काळाने वेगळीच पावले टाकली आणि सुदैवाने भारतात खाजगी क्षेत्र बळकट झाले आणि बुद्धी आणि कष्टाला भरपूर किंमत मिळाली. सरकारी नोकर्यांना हुशार कर्तृत्ववान तरुण मुले विचारेनाशी झाली.

आपली शहरे आणि गावे सोडून अनेक तरुण मुलांनी ह्या काळात स्थलांतर केले आणि सुरक्षितता सोडण्याची सवय त्यांना लागली . अनेकांनी वेगळे कल्पक व्यवसाय सुरु केले . एकाच ठिकाणी वीस वीस वर्षे काम करून घरी परत येणाऱ्या आमच्या पालकांच्या पिढीला ती सवय कधी नव्हती . त्यांना तेव्हाही आणि आजही हे बदल पचवता आले नाहीत. मराठी कुटुंबामध्ये कधीही पूर्वी न ऐकलेले व्यवसाय आणि कामे तरुण पिढी जोमाने करू लागली आहे .

आमच्या पुण्यात एका डॉक्टरांनी स्वतःचे मोठे देखणे आणि उत्तम salon सुरु केले, तेव्हा त्यांना लोकांनी अनेक टोमणे मारले. शेवटी लोकांचे केसच कापायचे होते तर मग डॉक्टर कशाला झालास ? असे आमचे क्रूर आणि संकुचित वृत्तीचे शहर .अश्या टोमणे देणाऱ्या लोकांची बदलत्या काळाने मोठी गोची केली .आणि माणसे स्वतः ला हवे ते काम आणि व्यवसाय करायला मोकळी झाली .

स्पर्धात्मक आणि थोड्या वेगवान शहरी जगात जगणाऱ्या आजच्या तरुण पिढीला सुदैवाने स्वत: च्या निर्णयांची काळजी आणि किंमत आहे . मी अनेक वेळा मुलामुलींशी गप्प्पा मारतो तेव्हा मला लक्षात येते कि आधीच्या मध्यमवर्गीय पिढ्यांमध्ये असणारा भाबडेपणा आणि संकोच ह्या पिढीत कमी होत जातो आहे . माझ्या आजूबाजूच्या अनेक तरुणांनी आई वडिलांचे सल्ले संपूर्ण फाट्यावर मारून अनेक असुरक्षित पण आवडती रंगीत कामे निवडली आहेत. ह्या मुलांना आज पैसे कमावण्यात , प्रवास करण्यात , तात्पुरती चार कामे करण्यात आणि ज्याला इंग्रजीमध्ये ‘फिगर आउट करणे’ म्हणतात ते करण्यात काहीही वावगे वाटत नाही .आईवडिलांच्या सूचना ऐकून हल्ली कुणीही आपल्या करियरचे निर्णय पट्कन घेऊन टाकत नाही हि एक फारच आश्वासक गोष्ट आजच्या काळाने साधली आहे. आपण काय काम करायचे आहे हे मुले फार सावकाश ठरवतात .किंवा एकदा ठरवलेले मोडून तिशी पस्तिशीत संपूर्ण नवी कामे करायला घेतात आणि त्यात यशस्वी होतात, किंवा आपटतात , तरी पुढे जातात .

यशस्वी होणे म्हणजे काय? ह्याची व्याख्या आता ह्यापुढील काळात बदललेली आपल्याला दिसेल . आणि ती व्याख्या आधीच्या पिढीच्या व्याख्येपेक्षा फार वेगळी असेल. सुरक्षितता शोधणे म्हणजे यशस्वी होणे हि व्याख्या आता मोडून पडत आहे .तरुण मुलांमध्ये अनावश्यक प्रमाणात पैसे साठवून ठेवण्याचा कल कमी होतो आहे . कमावलेले पैसे तरुण मुले वेगवेगळ्या प्रवासांवर , नवी यंत्रे घेण्यात खर्च करतात . तरुण मुले लग्न उशिरा करतात आणि उगाच मुलेबाळे जन्माला घालायचे ताण स्वतःवर घेत नाहीत . त्यामुळे मोकळेपणाने हवी ती कामे करत , स्वतःचे आयुष्य अजमावत जगण्याची संधी ह्या आजच्या काळात मोठ्या प्रमाणत उपलब्ध झाली आहे .

आपल्या आईवडिलांच्या सांगण्याकडे दुर्लक्ष्य करून आपल्याला हवे तेच करण्याची सवय मुलामुलींना लागली तर त्यांचे पुढील काळात फार भले होईल अशी आजची परिस्थिती आहे .

 

IMG_0068

अपेयपान ८

 

माणसाने घातलेले पोशाख बोलके असतात . माणसे गप्प बसून असली तरी त्यांचे पोशाख बोलतात . जगातल्या हुशार माणसांनी हे नीट ओळखले आहे आणि त्यामुळे जाणती माणसे नेहमीच आपल्या वेशभूशेबाबत जागरूक असलेली आपण पाहत असतो . महात्मा गांधींपासून बाळासाहेब ठाकरे ह्यांच्यापर्यंत अनेक दशकांमधील लोकजीवनांतील अनेक जाणत्या व्यक्तींनी स्वतःच्या वेशभूषेचा नीट आखीव विचार केला आहे असे आपल्याला दिसेल. अनेक राजकीय नेते , धर्मगुरू , गायक , वादक , नट, अध्यात्म पंडित , योग गुरु अश्या अनेकांना जगभर स्वतःची ताकद ठसवण्यासाठी एक विशिष्ठ वेशभूषा लागते . नवीन काळामधील branding चे शास्त्र विकसित होण्याच्या फार पूर्वीपासून माणसाने आपल्या विशिष्ट वेशभूषेचा वापर करून घेतलेला आहे .

धर्म हा भारतातीलच नाही तर जगातीलच सगळ्यात मोठा व्यवसाय आणि उलाढाल असल्याने धार्मिक वेशभूषा करणाऱ्या लोकांना आपसूकच एक उगीचच जास्त पवित्र आणि उदात्त असण्याचे बळ सामान्य माणूस अतिशय आपसूकपणे बहाल करतो . आजच्या नव्या काळात जिथे जगातील सर्व माणसांची वेशभूषा एकसारखी होत जात असताना अनेक माणसे अतिशय आग्रहाने धर्मात किंवा धर्मग्रंथात लिहून ठेवलेली वेशभूषा आग्रहाने करत राहातात . किंवा धार्मिक रंगाचे कपडे आग्रहाने वापरतात . धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही देशांमध्ये वावरताना अतिशय दुराग्रहाने स्वतःचे वेगळेपण आपल्या धार्मिक वेशभूषेने जपत राहतात . आणि मोठ्या प्रमाणत स्वतः च्या धर्माचे अप्रत्यक्षपणे शक्तीप्रदर्शन करत बसतात . मला स्वतःला असल्या माणसांची अतिशय भीती वाटते .

बाबरी मशीद पडल्यानंतर भारतात ज्या जातीय दंगली झाल्या त्यामुळे माझ्या पिढीच्या मुलांना धर्म आणि जातीयवाद कळायला आणि वाईट त्याचे परिणाम जाणवायला जास्त मदत झाली . ज्या गोष्टीबद्दल आम्ही सगळे अतीशय निवांत , निष्काळजी आणि अज्ञानी होतो ती गोष्ट म्हणजे धर्म आणि जात . बाबरी मशीद पडल्यावर आमच्या आजूबाजूच्या काळात धर्माविषयी अतिशय दक्षता असण्याचे वातावरण तयार झाले . ह्या काळातील माझी सगळ्यात मोठी आठवण म्हणजे कोणत्याही धर्माच्या व्यक्तीने जर धार्मिक पेहराव केला असेल तर त्या व्यक्तीची अतिशय दहशत बसणे . त्या व्यक्तीची भयंकर भीती वाटणे आणि त्या व्यक्तीबद्दल मनात घृणा तयार होणे.

काळे बुरखे घातलेल्या बायका , भगवे भडक कपडे लपेटलेल्या साध्वी , मुल्ला मौलवी , घरी पूजेला येणारे गुरुजी , रस्त्यात फिरणारे किंवा कुंभमेळा गाजवणारे साधू , परदेशी शहरांमध्ये फिरताना दिसणारे ज्यू धर्मगुरुंचे समूह , चर्च मधले पाद्री ह्या सगळ्या माणसांची भीती आणि दहशत बसण्याचे कारण हे कि आम्ही तोपर्यंत धर्माचा संबंध दहशतवादाशी , दंगलींशी आणि विध्वंसाशी असतो हे न शिकलो होतो न असे काही भयंकर आम्ही कुणीही अनुभवले होते. अतिशय उग्रपणे अनेक धर्माची माणसे आपापल्या धर्माने सांगितलेले पेहराव घालून tv वर भाषणे देताना , सभांमध्ये आरडओरडा करत बोलताना आम्ही त्या काळात पहिली . त्याचा हा परिणाम असावा . मला आज शहरांमध्ये दैनंदिन आयुष्य जगताना , रस्त्यावर , बसमध्ये ट्रेनमध्ये , स्टेशनवर कोणत्याही धर्माचा ठराविक वेशभूषा केलेला स्त्री किंवा पुरुष पहिला कि बॉम्ब किंवा दंगल आठवते . आणि मला अश्या माणसांची अतिशय किळस येते . त्यांची भीती वाटते . मला अश्या पारंपारिक भडक माणसांच्या संगतीत अजिबातच सुरक्षित वाटत नाही . मग त्या माणसाची जात आणि धर्म कोणताही असो .

वेशभूषेचा निर्णय हा व्यक्तिगत असला तरी अनेकवेळा तो नुसताच व्यक्तिगत नसतो . कारण सर्व सामान्य माणसाना स्वतःचा निर्णय आणि स्वतःचा वेगळा विचार करायचा नसतो . कुणीतरी आखून दिलेल्या मार्गाला धर्म आणि परंपरा असे म्हणून ती मुकाटपणे आयुष्य घालवत असतात . धार्मिक वेशभूषा हि आपल्याला “ मी अमुक एक धर्माचे पालन करणारा किंवा करणारी आहे असे सांगते” तात्विकदृष्ट्या त्यात गैर असे काहीच नाही . पण जग तत्वाने कधीच चालत नाही . आजच्या काळात जेव्हा शहरी दैनंदिन जीवनात बहुतांशी माणसे एका प्रकारचे सोपे , समान आणि धर्मनिरपेक्ष पोशाख घालतात त्यांच्यात मध्येच धार्मिक ग्रंथाबरहुकूम पोशाख केलेली माणसे आली कि ती माणसे त्या जागी वेगळी उर्जा तयार करतात . ती उर्जा उग्रवादी , आणि राजकीय असू शकते . अश्या माणसांमुळे त्या जागेचा माहोल लगेच बदलतो . त्यांचा पोशाख आता नुसते “ मी विशिष्ट धर्माचे पालन करणारी व्यक्ती आहे” असे सांगत नाही तर “ माझा धर्म मोठा आहे , तुम्ही इतर आहात आणि मी तुम्ह्च्यापेक्षा विशिष्ठ आहे” असे सांगतो .

आपण आता बारा बलुतेदारांच्या खेड्यात राहत नाही . आपल्या जाती आपले व्यवसाय आणि आपले पारंपारिक पोशाख ह्याचा काहीही संबंध आजच्या काळात उरलेला नाही . उदाहरणार्थ आजच्या काळातले मुंबईतले मासेमारी करणारे लोक “ वाल्ल्हाव रे नाखवा” ह्या गाण्यात घालतात तसले पोशाख घालून समुद्रावर जात नाहीत . ते टी शर्ट आणि pant घालतात . आमच्या आजूबाजूला राहणारी माणसे असे कोणतेही कपडे घालत नाहीत ज्यामुळे त्यांची जात किंवा धर्म आपल्याला कळेल. असे असणे मला आवडते .

आपण सगळे पोशाख , दिसणे ह्या सगळ्याने सारखे असणारया माणसांनी भरलेल्या शहरात राहतो. आणि त्यामुळेच असे असताना माणसे धार्मिक पोशाख करणे निवडतात तेव्हा त्याच्यामागे त्यांचे नक्कीच मोठे आणि विशिष्ट सामाजिक आणि राजकीय डावपेच असतात . त्या माणसांचे नसले तरी त्या माणसाना असे पोशाख आजच्या जगात घाला असे सांगणाऱ्या त्यांच्या नेत्यांचे , धर्मगुरुंचे , राजकीय सल्लागारांचे नक्कीच असतात. अशी माणसे साधी आणि विचार न करता असे पोशाख घालत असतील असे मला कधीही वाटत नाही. माणूस स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळा असं मुद्दाम काढू पाहतो तेव्हा तो कधीही साधा भाबडा असू शकत नाही .

भारतीय घटनेने प्रत्येक नागरिकाला धर्माचार , विचार, पोशाख ह्यांचे संपूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे. पण दुर्दैवाने आजच्या काळात धर्माचा संबंध शांतता आणि पावित्र्याशी उरलेला नसल्यामुळे आणि धर्म आणि दहशतवाद , किंवा धर्म आणि राजकारण हि समीकरणे पक्की असलेल्या काळात आम्ही जन्माला आलेलो असल्याने धार्मिक माणसांची भीती वाटणे आमच्या बाबतीत साहजिकही आहेच .

तीच गोष्ट गणवेशाची . एकसारखे गणवेश हे शक्तीप्रदर्शन आणि भीती तयार करण्यासाठी निर्माण केले जातात आणि अशी माणसे आजच्या काळात सक्काळी रस्त्याने चालत गेली कि त्यांची भीती वाटते . हि माणसे एकत्र आल्यावर काय करू शकतात हे त्यांनी दाखवून दिलेले असते . अशी भीती वाटावी हेच त्या गणवेश तयार करणाऱ्या विचारवंताला हवे असते . आणि त्यात तो यशस्वी होतो. समाजात गणवेश घालून फिरणाऱ्या माणसांविषयी दहशत तयार होते . मग ते पोलीस असोत किंवा शाखेत जाणारे स्वयंसेवक असोत . पोशाख हा माणसाला सत्ता उभी करून इतरांना ताब्यात ठेवायला नेहमीच मदत करत असतो . आणि गणवेश हा त्यातला सगळ्यात महत्वाचा प्रकार आहे .

फ्रांस सारख्या काही पाश्चात्य राष्ट्रांमध्ये धार्मिक वेशभूषा करून समाजात वावरून अस्वस्थ वातावरण तयार करण्याला विरोध होतो आहे आणि त्यामुळे तिथे बुरखा बंदी सारखे कायदे तयार होवून नवी राजकारणाची समीकरणे उमटत आहेत. भारतात अजूनही सामाजिक आचार विचार आणि वैयक्तिक आयुष्य ह्यांची गल्लत आणि फारकत असल्याने कोणत्याही प्रकारची समानता आणि सारखेपणा रोजच्या जीवनांत येणे शक्यच नाही . आपल्या बहुरंगी आणि बहुपदरी भारतीय समाज जीवनाच्या दृष्टीने हे योग्य जरी असले तरी नागरिकाने निवडलेला विशिष्ट पोशाख आणि त्याचे विचार ह्याची सांगड जर घातली तर धर्माधिष्ठित कोणत्याही गोष्टीची दहशत आणि भीती वाटण्याचे आजचे दिवस आहेत . आणि ह्याचा प्रत्यय रोज घडणाऱ्या घटनांमधून दिवसेंदिवस प्रखरपणे येतो

IMG_0222

 

शहर . मौज दिवाळी अंक २०१५.

श्री.निळू दामले ह्यांनी घेतलेली मुलाखत .

कोणतही शहर हे त्याच्या रहिवाश्याकडे दुर्लक्ष्य करून त्याला एक मोकळी जागा देत . निमशहरी किंवा ग्रामीण भागात तुमच्यावर समाज नावाच्या घुसखोर मूल्यव्यवस्थेचा सतत एक डोळा असतो. मला मी ज्या ज्या शहरांममध्ये राहिलो वाढलो त्या शहरांनी एक anonymity दिली . खेड्यामध्ये राहण्याचा मला अनुभव नाही , मला तिथे कंटाळा येतो आणि निसर्ग झाडेझुडुपे वगरे गोष्टी मला सुट्टी साठी चार दिवस बरया वाटतात पण फार काळ आवडत नाहीत . आणि निवांतपणा , जुन्या चालीरीती ,एकत्र कुटुंबव्यवस्था ,परंपरा वगरेशी माझे तर भांडणच आहे . त्यामुळे मला मोठ्या शहरात राहणे आवडते .

।। सचिन कुंडलकर एका फिल्ममधे अडकले होते. चित्रीकरण, डबिंग यासाठी मुंबई-पुणे फेऱ्या करत होते. शहर या त्यांच्या आवडत्या विषयावर लिहायला सांगितल्यावर ते म्हणाले की शहरावर लिहिण्यापेक्षा बोलायला जास्त आवडेल. म्हणजे ते बोलतील आणि त्याच शैलीत ते लिहून काढायचं. ते बोलले. ते इथं तसंच. इकडलं तिकडलं गाळून.।।

कुठलाही प्राणी एका अत्यंत सोप्या नैसर्गिक वातावरणात वाढलेला असतो.एका इकोसिस्टिमधे वाढलेला असतो. त्यातच त्याचं साकल्य असतं.त्याचं पोषण असतं. माणसाच्या संवेदना,त्याच्या जाणिवांची वृद्धी ही त्याच्या मूळ  इकोसिस्टिममधे खूप चांगली होते मी चांगल्यापैकी मोठ्या झालेल्या शहरात जन्मलो, वाढलो. १९७६ सालचा माझा जन्म . तेव्हां पुणे शहर चांगल्या पैकी शहर होतं. शहरीकरणाचं कातडं पांघरलेलं खेडं नव्हतं. जेव्हां पुण्यात मोठा होत होतो  तेव्हां मराठी माणूस असल्यामुळं शहरीकरणाविषयीच्या अपराधभावनेमधे होतो. याचं कारण मी वाचत असलेलं मराठी साहित्य , माझ्या समोर आलेल्या कविता आणि गाणी .  सर्व मराठी साहित्यात , चित्रपटात ‘गेले ते दिन गेले’ नावाचा सूर असे . गावातले लोक साधे भोळे आणि शहरातील लोक भामटे असत .चित्रपटांच्या शेवटी माणसे आपल्या गावी परत जात आणि मातीचे ऋण फेडीत .

मी वाचायला लिहायला लागलो तेव्हां मोठ्या प्रमाणामधे भारतात समाजवादी नशेचा हँगओवर होता. मी मोठा होण्याच्या काळात, नव्वदीच्या मध्या पर्यंत. भारत समाजवादी आहे, कृषी प्रधान देश आहे, खेड्यांचा देश आहे, शहरं महत्वाची नाहीयेत, खेड्यांचा विकास करा, खेड्यात चला, असं सारं. यामुळं शहरीकरणाबद्दल , शहरात राहण्याबद्दल एक अपराध भावना होती. आजही शहरातल्या माणसाला सतत वाटवून दिल जात की आपण काही तरी कमअस्सल जगतो आहोत, आपल्या जगण्याला काही अर्थ नाही.आपली हवा घाण,आपलं पाणी बेकार , आपला शेजार्याशी संवाद नाही वगैरे वगैरे  . मोकळ्या वातावरणात, रानावनात, शेतावर, डोंगरदऱ्यामधे जाऊन राहिलं, तिथल्या त्या मूळ रहिवाशांबरोबर राहिलं म्हणजे ग्रेट.

शिवाय अनिल अवचट वगरे लोकांचं लेखन वाचून सगळ्या पुण्याला सतत अपराधी आणि वाईट राही कि आपण सुखी आहोत इथे पुण्यात म्हणजे काहीतरी क्रूरकर्म केले आहे आपण . मग त्यावर उतारा म्हणून अनेक लोक आपल्या साध्याभोळ्या मुलांना आनंदवन, नर्मदा आंदोलन , इथे तिथे पाठवित. आपल्याला जमले नाही आपण बँकेत नोकर्या केल्या , डॉक्टर झालो तर तेव्हडीच मुले तरी खेड्यात समाजसेवा करून पुण्य मिळवतील . खेडीपाडी शेतीभाती झाडे झुडुपे वाचवतील , आणि गांधीबाबा विनोबाआजोबा ह्यांचे आत्मे मुक्त होतील . आपली एक समजूत असते की आपल्या देशात प्रत्येकाला मूळ गाव असतो. त्या गावाशी आपलं नातं आणि नाळ जोडलेली असते . माझं गाव मात्र पुणेच, माझी मुळं पुण्यातच. माझा नशीब बरं कि मी पुण्यात जन्मलो आणि माझी समजूत त्याहून बरी कि एका वयात मी पुणे सोडले .तिथेच बसून कुंडीत नारळाची झाडे वाढवत बसलो नाही 

  आमच्या कुटुंबाच मूळ गाव आहे . किर्लोस्कर वाडीजवळ. मी कधीही माझ गाव पाहिलं नाही. आई वडिलांनी कधी गाव दाखवायला नेलं नाही. मला गावाकडं जाण्याचं कंपल्शन नव्हतं. ग्रामीण जीवनाविषयी आस्था असावी अशी जबरदस्ती माझ्यावर नव्हती. मी लहानपणी एकदा दोनंदा कुलदैवताला गेलो होतो . तेव्हापासून मला गावात जाण्याचे धुळकट प्रवास करायला जीवावर येतं .गोवा हा एकच ग्रामीण भाग फार मस्त आहे . बाकी ठिकाणी जायचा मला जर कंटाळाच आहे थोडा. गोव्यात मी कितीही वेळा जायला तयार असतो. कारण मला चंगळ करत जगायला फार म्हणजे फार आवडते . मला सतत इंटरनेट चा अमर्याद पुरवठा लागतोच आणि वाहने लागतात . आणि जे जे काही सुख देते ते सगळे लागते.चांगली पुस्तके, उत्तम चित्रपट, उंची मद्य, देखण्या स्त्री पुरुषांचा आजूबाजूला वावर,बुद्धिमान लोकांशी गप्पा- विचारविनिमय , जगभरातले उत्तम जेवण आणि सुशिक्षित निधर्मी लोकांची मस्त संगत. 

 पुण्यातली मर्यादित इकोसिस्टिम नैसर्गिक होती, सुरक्षिततेचं एक कवच होतं. एक अंडच होतं. मराठी असणं हासुद्धा अंड्याचाच भाग होता.मराठी, ब्राह्मणी वातावरण होतं. सदाशिव पेठेत वाढलो, भावे स्कुलात शिकलो. आपली समज, आपल्याला जे वाटतं ते खरं असतं अशी माझी समज होती. पुणे शहर म्हणजे विद्यापीठ आहे. तिथं तुमचं पोषण होतं. पण विद्यापिठात कोणी आयुष्यभर रहात नसतं. अठराव्या वर्षानंतर माणसानं पुण्यात राहू नये. पुण्यात रहाणं म्हणजे बाल्यावस्थेत रहाणं होय. बाल्यावस्थेत सुख असतं, आपल्या मतांविषयी एक अनावश्यक खात्री असते . बाल्यावस्था कधी तरी संपावी लागते. बाल्यावस्थेनं दिलेल्या खात्रीच्या बाहेर माणसाला कधी तरी पडावं लागतं. पहिली दहा किंवा अकरा वर्ष पुण्यातल्या माझ्या घरात टेलेफोन नव्हता, टीव्ही नव्हता. तिथून मी टेक इव्होल्यूशन पाहिलं. काही नसणं, फक्त रेडियो असणं आणि आता दोन टीव्ही असणं, प्रत्येकाकडं दोन मोबाईल असणं, त्याचं कंपल्शन तयार होणं, हा फँटास्टिक इंटरेस्टिंग प्रवास आम्ही केला आहे. प्रशस्त ग्रंथालये , घराला मोठी अंगणे , उत्तम शिक्षक , चांगले सिनेमे नाटके पहायच्या जागा , उत्तम संगीत महोत्सव आणि रोमारोमात भरलेला निवांतपणा . हवा थंड . पाणी शुद्ध . काय विचारायची सोय नाही . मला वाचनाची आवड लागली, चित्रं – सिनेमे बघायची सवय लागली. .स्वतःची जडण घडण करून घ्यायला महाराष्ट्रभरातून कितीतरी तरूण मुले पुण्यात येवून शिकतात. आम्हाला पुण्यातल्या मुलांना कल्पना करता येणार नाही इतक्या पोषक गोष्टी सहजपणे उपलब्ध होत्या.  शहरात राहात नसतो तर मला ज्ञान मिळालं नसतं, माझी आजची घडण झाली नसती. पुण्यातला समाज म्हणजे स्वतःविषयी खात्री असणारा समाज आहे. त्याला कधी दुःख झालेलं नसतं. स्वतः विषयी डाऊट नसतो.प्रकाश संतांच्या लंपनचं जसं बालपण होतं तसं छान बालपण त्या शहरानं मला दिलं. पुण्यानं मला ‘नाही’ म्हणायला शिकवलं. हे चालत नाही, हे मला आवडत नाही, विशिष्ट वयापर्यंत माझी नाहीची भिंत मजबूत होती. याला हे चालत नाही, हे आवडत नाही, हे हा करणार नाही.ती नाही म्हणायची ताकद मला आजही खूप कमी येते .

माझे बाबा आणि आई मध्यमवर्गीय असले तरी मध्यमममार्गी घाबरलेले नसत. घरच्या मर्यादित आर्थिक परिस्थितीत त्यांना जे मिळाले नाही ते सगळा काही आम्ही दोघा भावंडांनी मिळवावे असे त्यांना वाटे . म्हणजे शिक्षण पुस्तके प्रवास आणि उत्तम कपडे . ते दोघे जे कमवत ते सगळा काही आमच्या पुस्तकांवर आणि शिक्षणावर खर्च करीत . पुण्यानंतर मी मुंबईत गेलो.  मुंबईत माझे मोठे काका कुलाब्यात रहायचे. त्यांच्याकडे मी प्रचंड राहिलो. असिस्स्टंट कमिशनर ऑफ पोलिस होते. रेडियो क्लबच्या समोर घर होतं. मुंबई एक्झॉटिक होती, समुद्र होता,जुन्या पद्धतीची श्रीमंती होती. ऐंशीच्या दशकातली. ओप्युलन्स. मुस्लिम, पारशी आणि ख्रिस्ती लोक. आमच्या इमारतीत काकांचं सोडून एकच मराठी कुटुंबं. ते तिरोडकर . जहाज बांधणी उद्योगातले . बाकीची इतर भारतीय माणसे . मुंबईने मला जगण्यातली तफावत दाखवली  मुंबईनं माझ्याभोवतीचं अंडं फोडलं. कवच मोडलं. मला टॉलरंट बनवलं. अनोळखी गोष्टींना आपलंसं करायला शिकवलं. इतर भाषेची लोकं तुझ्याबरोबर रहाणार आहेत, तू खातोस त्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीचं अन्न खावं लागणार आहेत, तुला जे लेखक ग्रेट वाटतात त्यापेक्षा फार मोठे लेखक आहेत. हे सारं मला मुंबईनं समजावलं. पोल्युशनशी चांगली दोस्ती झाली. धूर आणि पाण्याचं पोल्युशन मी म्हणत नाहीये. ते भारतातल्या शहरात राहून मी पचवलंय. पोल्युशन म्हणजे परक्या ठिकाणी पोचल्यानंतर तिथं स्विकाराव्या लागणाऱ्या गोष्टी. आपण ज्याला खरं मानतो त्यापेक्षा नंतर काही तरी वेगळं येणार असतं. घराची रचना, खाणं हे सारं पोल्युट होत असतं. मुंबईत इतक्या नव्या गोष्टी समोर आल्या की माझी पोल्युशनची भीतीच गेली.

नंतर मी पॅरिसला शिष्यवृत्ती मिळवून सिनेमा शिकायला गेलो. तेव्हां २२ वर्षाचा होतो. माझ्याबरोबर अभ्यासक्रमात बारा देशातली बारा मुलं होती. एकमेकांशी ओळख झाली. पहिल्याच दिवशी इतर विद्यार्थांनी विचारलं ‘ तुझ्या आई वडिलांकडं तू रहातोस, त्यांच्या घरात रहातोस ?’ त्यांना आश्चर्य वाटलं. मी म्हणालो, “हो.”  पॅरिसमधे यू आर ऑन युवर ओन.   मी परत आल्यावर घर सोडलं. आईला म्हटलं वेळ झाली घर सोडून जायची. आई म्हणाली जा. पॅरिसला मला कळलं की आपलं घर हवं, स्वयंपाकघर आपलं हवं. कारण तुमच्या जगण्याचं डिझाईन अठराव्या वर्षी तुम्हीच करायला लागलं पाहिजे, सुरक्षिततेतून बाहेर पडलं पाहिजे, तुमचे पैसे तुम्ही कमावले पाहिजेत.तुम्हाला तुमची पोळीभाजी रांधून खाता आली पाहिजे आपापली . हे महत्वाचं शिक्षण मला युरोपनं दिलं.

पॅरिस किंवा तशा युरोपीय शहरात गेल्यावर ऐतिहासिक आणि प्रेक्षणीय स्थळं पाहून झाली की खरं युरोप समजायला सुरवात होते. प्रेक्षणीय आणि ऐतिहासिक स्थळं म्हणजे शहर नव्हे. मोना लिसा आणि लुवरचा राजवाडा आणि आयफेल टॉवर म्हणजे पॅरिस नव्हे. लहानपणी पुलंची अपूर्वाई वाचली होती. त्यामुळं फ्रेंच माणूस म्हणजे सतत वाईन पिणारा, उसासे टाकत प्रेम करणारा, चित्रे काढत बसणारा, पियानो वाजवणारा माणूस असं मला वाटे. प्रत्यक्षात फ्रेंच माणसाला घराचे हप्ते भरावे लागतात, त्याच्या घरावर जप्ती येते, पोट भरण्यासाठी त्याला आपल्यासारख्याच खटपटी कराव्या लागतात,त्याला गंभीर व्यसनाधीन मुले असतात ,रस्त्यावर भरपूर भिकारी असतात.Paris ने मला अपरिमित उर्जा दिली आणि मी माझा कोर्स संपवून परत येताना संपूर्ण बदलून आलो. आयडियल फुलबागेत मला जगायचंच नाहीये. मला सुरक्षितता नकोय. मला आजचं उद्या रहावं असं वाटत नाहीये. माझी भाषा, काम, तसंच रहावं असं वाटत नाहीये. टेंपररीनेस हा शहरीपणाचा भाग मला मुंबई आणि Paris ह्या शहरांनी  चांगला शिकवला.व्यक्तिवादी असण्याची, स्वतःची संपूर्ण जबाबदारी स्वतः घेण्याची गरज उत्पन्न केली.

मला घोमळ्यात रहायला आवडत नाही. घोमळा. एकमेकांच्या पायात पाय अडकवलेला समूह. आमच्याकडं देशस्थांकडे  जेवायला घोमळा असतो. आटोपशीर प्लान नसतो. दहा माणसं येणार सांगितलं तर सतरा येऊ शकतात .मला कुटुंबात रहायला आवडत नाही. मला चार पाच माणसांत रहायला आवडत नाही. मी लहान असतानाच मला ओळखून आई वडिलांनी एक वेगळी खोलीच देऊन टाकली. लहान गावात सामाजिक प्रथा  सामाजिक जबाबदारी, कृतज्ञता इत्यादी गोष्टी जगण्यात तुम्हाला न विचारता गृहीत धरल्या जातात .मला हे सगळ मान्य नसल्याने, कुटुंबात राहायची आवड नसल्याने  पूर्ण खाजगीपणा देणारं आणि माझ्या आयुष्यात नाक न खुपसणारं मुंबई सारख शहर मला आत्ता तरी आवडत आहे . पुढे काय होईल ते माहित नाही . 

मला माणसांनी अनावश्यकपणे एकत्र येउन केलेल्या बर्याच गोष्टी आवडत नाहीत . सण आवडत नाहीत, रस्त्यावरच्या लग्नाच्या मिरवणुका आवडत नाहीत. मला उगाच  सेलेबरेट करता येत नाही. दिवाळी आली की मी म्हणतो की हे कृषीप्रधान सण आहेत. मला त्यानी आनंद होत नाही. मग मी कां तो साजरा करू? का नवे कपडे घालू? माझं पीक नाही आलेलं सुगीचं. सर्व पारंपारिक सणाचा संबंध इकॉनॉमिक्सशी आहे.मला त्यामुळे ते सण साजरे करावेसे वाटत नाहीत .मला ज्या दिवशी खुषी वाटेत तोच माझा क्षण. फिल्मची पहिली प्रिंट हाच सण. त्या दिवशी सर्वाना जेवायला घालेन. ३१ डिसेंबरला मला   आनंद व्यक्त करावासा वाटत नाही. मला त्या दिवशी आनंद होत नाही, मला ओरबाडून आनंद होत नाही. मला जयंत्यांना आनंद होत नाही पुण्यतिथीनं दुक्ख होत नाही.

सुचणं. सुचल्यावर फार आनंद असतो. ते सेलेबरेट करावेसं वाटतं. ज्यांना हे कळतं त्यांच्याशी मी तो आनंद शेअर करू शकतो. नविन काही सुचणे ह्यासारखा सणाचा मोठा दिवस नाही .

पुण्यात मला सुचायच थांबल कारण लाडावून पोषण केलेल्या गुबगुबीत वातावरणात राहिलात तर तुम्हाला सुचेल कसं? त्यामुळे प्रत्येकाने आपापले जन्मगाव उमेदीच्या काळात सोडून बाहेर जावे अश्या मताचा मी आहे . हे झाड आता आहे ते बघून ठेव, उद्या ते पिवळ्या फुलांचं झाड नसणार, पाडतील रात्री ते झाड, आता घे छान अनुभव त्या झाडाचा. ते झाड असणं हा नॉर्म करू नकोस.

पुणे मुंबई आणि Paris ह्या तीन शहरांनी माझी अंतर्गत आणि बाह्य जडणघडण केली आहे . Paris विषयी स्वतंत्रपणे लिहावे लागेल .ते माझ्यासाठी फार महत्वाचे शहर आहे. तो माझा पेट्रोल पम्प आहे . मला वारंवार तिथे जाऊन पुनुरज्जीवित व्हावे लागते . मला सध्या कोणत्याही शहराच्या इतिहासाचा कंटाळा येतो. विशेषतः Paris सारखी शहरे इतिहास दाखवून Tourism वर चिक्कार पैसे कमवत असतात . इतिहास हा शहरी अर्थव्यवस्थेत पैसा कमावायचे साधन आहे. ज्या समाजात सध्या काही फार घडत नाही त्या समाजाला इतिहासाची आणि महापुरुषांची फार गरज लागते. त्यांचे पुतळे ,वाडे आणि दंतकथा लागतात . मग Tourist येतात आणि शहरातली बेकार मुले गाईड बनून पैसे कमवू शकतात. शहरात एक देवूळ आणि एक महाल असेल तर पाचशे लोकांचे पोट वर्षभर भरते . पुण्यात आणि Paris मध्ये हे दोन्ही चिक्कार आहे . त्यामुळे मला ह्या दोन्ही शहरांच्या वर्तमानात जास्त रस आहे . भूतकाळात नाही.आणि आत्ताच्या काळात ह्या दोन्ही शहरातील मूळ रहिवाश्यांचा वर्तमान मजेशीरपणे गडबडलेला आहे. 

मी जे शहर सोडून गेलो तेच शहर गाठायला छोट्या गावातून हजारो लोक येतात . मी पुणे सोडताना पुण्याच्या आकर्षणाने छोट्या गावातली माणसे अभिमानाने आणि समाधानाने पुण्यात येवून राहातात याची मला मौज वाटते . आपण जे शहर सोडून पळतो ते इतर कुणालातरी अधिरतेने हवे आहे . सध्या महाराष्ट्रातील छोट्या गावातील श्रीमंत कुटुंबांमध्ये पुणेकर होणे हि एक सन्मानाची बाब आहे . मला त्याचे हसायला येत नाही पण मौज वाटत राहाते. आता ह्यांची पुढची पिढी ह्यांना शिव्या घालत पुणे सोडणार आणि हे लोक हात चोळत टेकड्यांवर फिरत बसणार . मी आता मुंबईत आहे . मी काही वर्षांनी मुंबई सोडून भलतीकडेच कुठेतरी जाणार. वेगळ्याच जगात वेगळ्या शहरात वेगळ्या भाषेत विरून हरवून जाणार . हे रक्ताभिसरण फार नाट्यमय आहे . शहरात सगळ तात्पुरत आहे . भाषा , चालीरीती , इमारती सगळा काही तात्पुरत. आणि तेच जगण्यासाठी फार आश्वासक आणि पोषक आहे हे आपल्या लक्षातच येत नाही .आपल्या भारतीय समाजाला सगळा काही कायमच हव असत . म्हणून मग अनेक लोक शहरांना घाबरून कोकणात वगरे आडगावी जमिनी घेऊन घर उभारतात आणि चुकीच्या वयात भलतीकडे जाऊन शेतीबीती करत बसतात. 

आता नीट विचार केल्यावर असाच वाटतंय मला कि शहरात जन्मलो आणि राहिलो हे बरच झालं . पुढे काय होईल आणि त्याप्रमाणे कशी मते बदलतील ते आत्ता तरी सांगता येत नाही. पण शहरी जीवन सोडून मी नक्कीच शांतता आणि हिरवाईच्या शोधत कुठेतरी जाऊन बसणार नाही हे नक्की. मी प्राणीच तसा नाही.

 

Kundalkar@gmail.com

Istanbul Diaries Part 2 .

एका हातामध्ये सिगरेट धरून एका हाताने शांतपणे वहीत लिहित बसणे आणि हे लिखाण रस्त्याशेजारच्या कॅफेमध्ये बसून करणे हि कला मी जुन्या फ्रेंच लेखकांचे फोटो पाहून शिकलो . असे बसून लिहिताना मनामध्ये स्वतःबद्दल एक उबदार ग्लोरी तयार होते. इथे तुर्कस्थानात चहा ला आपल्याप्रमाणेच “चाय” म्हणतात . तो लागतो थोडा वेगळा , त्यात न दूध असते न साखर आणि ज्या सुबक पेल्यामधून आपल्याला देतात  ते काचेचे पेले हि इथली खासियत . चाय चे घुटके घेत मी दिवसभर इथेतिथे बसून लिहित बसतो . बहुदा हीच माझी शहरांचे फोटो काढायची पद्धत आहे .

नव्या शहरात गेल्यावर त्यांची कॉफी आणि स्थानिक बियर प्यायली कि त्या चवीपासून शहराची ओळख व्हायला सुरुवात होते . माणसांची ओळख नंतर सावकाश होते. ब्रेड , फळं , त्याजागी तयार होणारे चीज ह्या गोष्टी तुमच्याशी आधी गप्पा मारायला लागतात . इस्तंबूल हे पर्यटनाचे केंद्र असल्याने इथे अस्सल तुर्की जेवण मिळवायच्या जागा नीट शोधून काढाव्या लागतात . शिवाय इतक्या प्रकारच्या मिश्र संस्कृतीची माणसे इथे राहून गेली आहेत कि इथल्या स्थानिक अन्नसंस्कृतीवर अरबी , ग्रीक आणि पूर्व युरोपातील पाककलेचा खूप प्रभाव आहे . जेवणात भाज्या घातलेली omlettes , हरतर्हेचे कबाब , सलाड्स आणि ayran नावांचे दह्यापासून बनवलेले पेय असते . इथे ताजे मासे मुबलक मिळतात . संध्याकाळी इथे मासा भाजून त्याला मीठ मिरपूड चोळून तो एका छोट्या ब्रेड मध्ये ठेवून तयार केलेली sandwiches लोक खातात . आपल्या वडा पाव सारखे हि sandwiches विकणाऱ्या गाड्या जागोजागी असतात . इथली स्थानिक माणसे सुऱ्या चमचे बाजूला टाकून हाताने खायला लाजत नाहीत . तरुण मुलांना मात्र लवकरात लवकर युरोपिअन व्हायचे असते त्यामुळे ते असे काही करत नाहीत . रोज संध्याकाळी इथे तीळ लावलेले गरम गरम ब्रेड गाडीवर मिळतात त्याला simit असे म्हणतात . भाजलेल्या chestnuts आणि कणसे हिवाळ्यात लोक सतत खात उभे असतात . इथल्या खायच्या जागा सध्या आणि अगत्यशील आहेत . बहुधा तिथे काम करणारी माणसे आजूबाजूच्या खेड्यांमधून स्थलांतरित झालेली असतात . अनेक ठिकाणी मुंबई पुण्यासारखी होम delivery ची पद्धत आहे . चहा ची दुकाने तर अमाप आणि तिथे कट्टा टाकून बसणारे रोजचे लोक पुष्कळ . बीफ अतिशय चविष्ट बनवतात . भाताचे अनेक प्रकार त्यासोबत देतात . उन्हाळ्यात जागोजागी ice cream च्या छोट्या छोट्या गाड्या उभ्या असतात . इथले मसाल्याचे आणि धान्याचे जुने बझार आहेत ते जवळजवळ किलोमीटरभर लांबलचक आहेत . आणि मिठायांची तर बातच सोडा . हजारो प्रकारच्या तुर्की मिठायांनी सजलेली दुकाने कोपऱ्याकोपऱ्यावर आहेत . दूध बदाम पिस्ते जर्दाळू घालून बर्फिसारख्या अनेक मिठाया हे लोक बनवतात . त्याचे शंभर पाचशे प्रकार मिळतात . इथल्या तरुण मुलांना मात्र उठता बसता italian जेवण जेवायचे असते . आपल्या स्थानिक जेवणाचे त्यांना कौतुक नसते हे उघडच आहे . त्यामुळे भरपूर इतलिअन restaurants सगळीकडे पसरलेली आहेत . आणि आता यत्र तत्र सर्वत्र असलेले Mc D आणी Starbucks ताक्सिम चौकात उघडले आहेत . इथले पब्स आणि bars सतत आधुनिक संगीताचे कार्यक्रम करीत असतात . रोज रात्री इस्तिकलाल Avenue वरील पब्स मध्ये संगीताचे असंख्य चांगले कार्यक्रम असतात . मुंबईत ज्याप्रमाणे Blue Frog इथे कार्यक्रम होतात तसे हे कार्यक्रम नीट निवड केलेले आणि आखलेले असतात . त्यामुळे जगभरातले उत्तम संगीत ऐकणार्या लोकांना इथे पर्वणी असते .

20151116_185655~2

इथल्या स्थानिक लोकांना बर्यापैकी इंग्लिश बोलता येते . हळू आणि मोडकेतोडके बोलतात . त्यामुळे इथे गप्पा मारायला लगेच सुरुवात होते. सई इथे बिनधास्त लोकांशी मराठीत बोलत असते . ;” अहो दादा चहा द्या कि ” किंवा “अहो अजून का नाही आल जेवण माझं ? ” आणि माणसे ते समजल्यासारखे पुढे बोलायला किंवा उत्तरे द्यायला लागतात . कुणी कुणाचाही शब्द खाली म्हणून पडू देत नाही . बोलत सुटतात . सध्या सईने इथे एक नवीन प्रकार आरंभला आहे तो म्हणजे रस्त्यावर मोकळेपणाने नाचायचा . ती जवळजवळ इथे स्पानिश ग्रामीण मुलीसारखी वागते . ट्राममध्ये , समुद्राकाठी , कॅफेमध्ये ती अचानक नाचायला लागते . आणि मी ढिम्म पुणेरी मुलगा अश्या वेळी चकित होवून तिच्याकडे पाहत बसतो . हे सगळं परत गेल्यावर गोरेगावात , पुण्यात किंवा सांगलीमध्ये करून धाखाव असे मी मनातल्या मनात म्हणतो . पण कुणी सांगावे ? ती सई आहे . ती करेल सुद्धा .

इस्तंबूलमध्ये शहरभर जाड्याजाड्या मांजरी फिरत असतात . गब्दुल . सगळ्या शहरातल्या आत्याबाई त्यांना दिवसभर खायला घालत असतात . त्यामुळे ह्या शहरातील मांजरींमध्ये एखाद्या सिनेमातील नटीला शोभावा असा आत्मविश्वास सतत असतो . त्या बिनधास्त तुमच्या डोळ्यात रोखून बघत बसतात . पायातपायात करतात , लाड करवून घेतात आणि पळून जातात . आमच्या घराच्या गच्चीत शेजार्यांची मांजर दिवसभर येउन बसलेली असते . उन त्यांच्यापण गच्चीत येत , पण तिला आमचच उन आवडत . कपडे धवून गच्चीत वाळत घातले कि ती मोकळेपणाने ते stand वरून काढून त्यांच्याशी खेळत बसते . सईला ती मांजर आवडत नाही . याचे कारण साहजिक आहे , इक ठिकाणी दोन नट्या राहू शकत नाहीत .

20151112_121028

अहमेद तानपिनार आणि याह्या केमाल या दोन महत्वाच्या तुर्की लेखकांच्या पुस्तकांची भाषांतरे शोधत मी काळ इथली पुस्तकांची दुकाने फिरलो . मला फार हेवा वाटला . रशियन, स्पानिश , इतलिअन , फ्रेंच आणि इंग्लिश ह्या सर्व भाषांमधून अनेक लेखकांचे साहित्य तुर्की भाषेत भाषांतरित केलेले आहे . त्यामुळे इंग्लिश अजिबातच न येणारा तुर्की माणूस , इच्चा असेल तर जगातले सगळे चांगले साहित्य वाचू शकतो . शिवाय दुसर्या बाजूला , तुर्की लेखकांच्या इंग्लिश भाषांतराचेही विभाग कमी नाहीत , ज्यामुळे चांगल्या तुर्की लेखकांची जगाला ओळख होतेय . तानपिनार आणि याह्या केमाल ह्यांच्या साहित्यावर आधारित दोन स्वतंत्र म्युझीअम्स शहरामध्ये आहेत . विजय तेंडुलकर आणि द्वारकानाथ कुलकर्णी ह्या माझ्या दोन ज्येष्ठ मित्रांनी माझी पामुकच्या साहित्याशी ओळख करून दिली आणि माझा ह्या शहराशी परिचय वाढला. खुद्द इथे तुर्की सामान्य जनतेला मात्र ओरहान पामुकविषयी मनात अढी आहे याचे कारण त्याचे मोकळे विचार आणि त्याची राजकीय विचारसरणी , जी सातत्यानी पारंपारिक तुर्की धर्मांधतेला टोचत राहते . २००५ साली पामुक्विरुध्द कोर्टात खटला चालवला गेला , याचे कारण ओट्टोमान सुलतानांच्या काळात ह्या देशाने पद्धतशीरपणे कुर्दस्तान आणि आर्मेनिया मधून आलेल्या लोकांची हत्या केली त्याला त्याने तोंड फोडले . एकांगी राष्ट्रवादी विचारसरणीचीह्या काळात इथे वाढ होवू लागली होती . वर्षभर हा खटला चालू राहिला , पामुकवर देशद्रोही असण्याचा आरोप होत राहिला . पण पामुकला साहित्याचे नोबेल पारितोषिक मिळाले तेव्हा हा खटला आवरण्यात घेण्यात आला . याचे कारण तुर्कस्थानला आता युरोपिअन युनियन मध्ये यायचे आहे आणि युरोपला जो लेखाख आवडतो त्याला त्रास देणे ह्या देशाला परवडणार नाही . जगभरात जे चालते तेच इथे आहे . जगाला तुमच्या देशातली जी माणसे महत्वाची वाटतात त्यांची नेहमीच त्या देशात उपेक्षा होत राहते .

20151111_143525

कोणत्याही शहरातल्या माणसाच्या डोळ्यात नीट पहिले कि त्या शहराचे आतले रूप समोर येते . मी जाता येत इथल्या सध्या माणसांच्या डोळ्यात पाहत बसतो . त्यांचे लक्ष नसताना , ती आपल्यातच मग्न असताना . युरोपमधली मग्रुरी आणि बेफिकिरी इथल्या डोळ्यांमध्ये सापडत नाही , अगदी तरुण मुलांच्याही नाही . आपल्याला पाश्चिमात्य व्हायचे आहे , त्याची सगळी तयारी करून आपण बसलो आहोत पण आपल्याला अगदी तसेच्या तसे होता येत नाहीये हे भाव इथल्या अनेक तरुण मुलामुलींच्या डोळ्यात असतात . अधलेमधले . त्या बाबतीत आपल्या देशातील लोकांशी ह्या देशाचे संपूर्ण साधर्म्य आहे . विकसित पाश्चिमात्य श्रीमंत देशातले डोळे मुख्यतः बेफिकीर , एकटे किंवा मग्रूर असतात , किंवा वाटतात . आपलेही डोळे आयुष्यातल्या अनेक क्षणी तसे होवून जातात पण आपण भारतीय माणसे मूलतः तसे चेहरे करून बाहेर फिरत नाही . इथे आल्यावर मला लक्षात आले कि किती सुंदर एकलकोंडे आणि बिचारे शहर आहे हे . आहे त्याचा कंटाळा आलाय पण जे व्हायचे ते होता येत नाहीये . कशाचीतरी वाट बघत बसल आहे हे शहर . आणि त्या व्याकुळतेने सगळीकडे एक गोड बिचारेपणा आहे . तो इथल्या तरुण मुलांच्या fashion sense मध्ये आहे . इथल्या Billboard वरील जाहिरातींमध्ये आहे . ह्यांच्या स्वप्नात येणारी माणसे ह्यांच्या देशातील नसावीत . आपल्यासारखेच बहुदा . त्यामुळे इस्तंबूल मध्ये आल्यावर भारतीय मनाला कसलीतरी ओळखीची खूण सापडते . हा माझा इथे आल्यापासूनचा सर्वात गडद अनुभव. दुसऱ्याला स्वीकारणाऱ्या समाजाचे लक्षण म्हणजे , माणसांनी एकमेकांच्या नजरेला नजर देण्यास घाबरू नये . Paris , लंडन सारख्या मोठ्या शहरांमध्ये हे शक्यच होत नाही . कारण समाजामध्ये साचलेली मोठी असुरक्षितता . मी प्रवास करताना हा सामाजिक नियम फार उशिरा शिकलो . कुणाकडेही नजरेत चुकूनही पहायचे नाही , त्याने माणसे प्रमाणाबाहेर अस्वस्थ आणि संशयी होतात . त्यांच्या खाजगीपणावर हल्ला झाल्यासारखा त्यांना वाटतो . इथे तसे होताना मला दिसले नाही . अनोळखी माणसे तुमच्याकडे पाहून हसतात , घाबरत नाहीत . ह्या शहराचे म्हणून जे सर्व न्यूनगंड आहेत ते इथल्या नागरिकांच्या डोळ्यात पुरेपूर उतरले अहेत.

20151112_121158

 

इथे घरातली सकाळ फार शांतपणे आकार घेते . पाहते उठलो कि समोरच्या bosphorous च्या खाडीत फिरणाऱ्या वेगवेगळ्या जहाजांचे आणि बोटींचे आकार अंधुक दिसू लागतात . समोर आशियाचा किनारा दिव्यांनी उजळलेला असतो तो शांतपणे दिवे विझवत राहतो . काही छोट्या बोटींवर एकाच दिवा लागलेला असतो त्या पाण्यावरून काजवा जावा तश्या सरकत जातात . मी कॉफी बनवून घेऊन कच्चे दार उघडतो तेव्हा अचानक थंडी घरामध्ये शिरते . टेरेसवर बसून शांतपणे कॉफी चे घोट घेत मी लिहित बसतो . मग घरात जाऊन अंडी उकडत ठेवतो , मध , कॉर्न फ्लेक्स , चीज , ब्रेड , दूध फ्रीजमधून काढून ठेवतो आणि पुन्हा बाहेर येउन लिहायला बसतो .पेन्सिल संपूर्ण झिझली कि मग सईला ढोसून उठवायला जातो . तिच्यासाठी कॉफी बनवायला घेतो . तिला उठवला नाही तर ती सरळ बारा वाजेपर्यंत झोपून राहू शकते . जागे व्हायच्या प्रक्रियेला ती अर्धा ते पाऊण तास घेते . दिवसभरात कुठे फिरायचं , काय पहायचं हे ठरवायच काम माझं . घर सोडताना सई भांडी स्वच्छ घासते , ओटा लख्ख पुसून ठेवते . आम्हाला या घरच्या रूटीनमुले ह्या शहराचा भाग असल्यासारखं वाटत . हॉटेलमध्ये जाऊन पडलो नाहीयोत ह्यामुळे बरं वाटतं .

 

20151115_170710

काल हि मुलगी उठायचं नावच घेईना तेव्हा मी सरळ ट्राम मध्ये बसून शहराच्या एका टोकापासून दुसर्या टोकापर्यंत फिरून आलो . टूरिस्ट जातात त्याच्या पलीकडे जे सध्या माणसांचे इस्तंबूल आहे तिकडे भटकून आलो .

तुर्की भाषेतले अनेक शब्द पर्शिअन – उर्दू – हिंदी ह्या नात्याने आपल्या ओळखीचे असतात . “तमाम” म्हणजे ठीक आहे . “पनीर” म्हणजे चीज . “ताजे” म्हणजे मराठीतले ताजे . फ्रेश . सावधान म्हणायचे असेल तर “दिक्कत” म्हणतात . भारताला “हिंदीस्तान” म्हणतात . माश्याला “बालिक” म्हणतात . ब्रेडला “एकमेक” असे लडिवाळ नाव अहे. त्यामुळे fish sandwich मागायचे असेल तर “बालिक एकमेक” द्या असे मागावे लागते आणि आपण काहीतरी लहान बाळांचे खाणे मागवलय असे मराठीत वाटते . पाण्याला “सू ” म्हणतात हे मला जर फारच कसेतरी वाटते . मी आपले इंग्लिशमध्ये water प्लीज असे मागायचो . “अनार” म्हणजे डाळींब . “चाय” म्हणजे चहा . सगळ्यात मजेशीर गोष्ट हि ह्या देशाच्या बॉर्डरवर BATMAN नावाचे शहर आहे .आणि इस्तंबूल मधल्या एका रस्त्याचे नाव  PANGALTI (पानगळती ?) street असे आहे .

गेल्या काही महिन्यात सिरियात उद्भवलेल्या गोंधळामुळे शहरात शेकडो सिरियन कुटुंबे रस्त्यावर वावरत आहेत . ती आपल्या लहान मुलांना घेऊन जागोजागी भिक मागत हिंडत असतात . आज सकाळी बहुदा कॉलेजमध्ये परीक्षा असाव्यात . सगळ्या मेट्रोचा डबा विद्यार्थ्यांनी भरलेला होता आणि सगळेच्या सगळे पाठांतर आणि आकडेमोड करीत होते . एक मुलगा दुसऱ्या मुलाकडून काहीतरी पाठ करून घेत होता . मग University चा स्टेशन आल्यावर सगळे पटापटा उतरून गेले.

मी काळ युसुफला म्हणालो कि तुमचे शहर फार सुंदर आहे . तो म्हणाला ऑफ course , टूरिस्ट साठी ते सुंदर आहे . आमच्यासाठी ते अवघड आहे . मी त्याला म्हणालो हो , कारण मी इथे आल्यावर माझ्यावर साचलेला मळ निघून गेला .

इस्तंबुलमध्ये आल्यापासून आम्ही रोज सकाळी उठून नुसते चालत सुटतो . किती चालतो याची पर्व न करता . सगळ्या अनोळखी भागांमध्ये फिरत राहतो . युसूफच्या फोनवर एक app आहे ते उघडून परवा त्याने आम्हाला सागितले कि आज आपण १२ km चालत होतो . मी आज इथल्या सगळ्यात मध्यवर्ती चौकात ताक्सिम स्क्वेयर मध्ये उभा राहिलो आणि आकाशाकडे पाहत बसलो . सकाळपासून मी शहरभर फिरताना सुबोधच्या कट्यार मधली शंकर महादेवनची ची गाणी ऐकत होतो . अचानक तिथे उभा असताना कानात महेश काळे ने गायलेला तराणा सुरु झाला आणि माझे मन स्वच्छ प्रसन्न आणि मोकळे झले. मला वाटले कि आपल्या शरीराबाहेर वेगवेगळी शहरे आहेत तसे एक आपल्या आत आहे . ते शहर रूप बदलत नव्याने वसत राहणार . आपल्या आतले शहर आपल्याला नीट आखता येणारच नाही . पण तिथले दिवे पेटलेले राहायला हवेत . तिथे ट्राफिक जाम होणार , त्या शहरात घुसखोरी होणार , तिथे हल्ले होणार , पण त्या शहरामध्ये हे सगळं पाचावोन तरीही चालत राहायची , वाहत राहायची ताकद हवी . मी चालणारं , श्वास घेणारं , जगण्याची धडपड करणारं एक शहरच आहे .

लंडनला निघायचा दिवस फार भरकन आला . मी दुपारी लंडनला जाणार आणि संध्याकाळी सई मुंबईला . मला रात्रभर झोपच आली नाही .मी इथे घेतलेली पुस्तके चाळत बसलो , सई सोबत गप्पा मारत दोन राके चे ग्लास रिकामे केले आणि आमच्या गच्चीतून दिसणारा सूर्योदय व्हायची वाट पाहत बसलो. मला निघताना खुळेपणाने असे वाटत होते कि फार लवकर आपण इथे परत येणार अहोत. मी सईला घर बंद करून चाव्या मालकाकडे देण्याविषयी एक हजार सूचना दिल्या , ती मला सोडायला खाली रस्त्यावर आली आणि मी सावकाश bag ओढत त्या गल्लीतून , मग त्या शहरातून चालता झालो .

 

20151111_143533

मी निघताना विजय तेंडुलकरांना मनातल्या मनात हे सांगितले कि मी जाऊन पाहून आलो , इस्तंबूल ला .

सचिन कुंडलकर .

via Facebook.

ISTANBUL DIARIES – part 1 . 2015.

Bosphorous  चा पूल . पुलाचा अनुभव घेणे , म्हणजे पुलावरून नदी ओलांडणे? कि तो पूल लांबून काठावरून पहाणे ?

तुम्ही या शहरामध्ये जरा पूर्वी यायला हवं होत . पूर्वी या शहराचे सौंदर्य दसपट चांगल होतं . हे वाक्य जगातल्या प्रत्येक शहरातली माणसे आपल्याला सांगतात , तसे इथल्याही भरपूर माणसांनी सांगितले .

इथे रस्त्यातून मध्येच काही फ्रेंच बायका चालत जाताना दिसतात .त्या बहुदा इथल्या फ्रेंच कल्चरल सेंटर मध्ये काम करणाऱ्या मुली असतात .त्यांच्या चेहऱ्यावर , ” ही मी कुठे नोकरीपायी येउन पडले इथे ? प्यारीसात होते तीच बरी होते ” असे भाव असतात .
इस्तंबूल . २०१५ 

सुट्टी घ्यायची आहे ती कशापासून ?

एखाद्या जागेविषयी आधीपासून वाचून माहिती असली , कि त्या शहराविषयी एक melancholy मनामध्ये तयार होते. त्या शहराची ती पहिली भेट नसते . ओरहान पामुक ह्या सुप्रसिद्ध टर्कीश लेखकाच्या साहित्यामधून मी या शहराला आधी कितीतरी वेळा भेटलेलो आहे . मला या शहरातल्या रस्त्यांची नावे आणि काही भाग इथे येण्याआधीच माहिती आहेत .असं वाटतंय कि आपण इथलेच होतो . बरीच वर्ष दूर निघून गेलो होतो . आणि आता परत आलो आहोत.

सुट्टी घ्यायची आहे ती कशापासून ? कामाची दगदग आणि दमवणूकीपासून? ओळखीच्या त्याच त्याच ठिकाणांचा कंटाळा आलाय ?

मी नव्या शहरामध्ये गेलो कि त्या शहरातल्या इतिहासाचे दमवून टाकणारे compulsion काढून टाकायचा प्रयत्न करतो . राजवाडे , चर्चेस , towers हे सगळ पाहायलाच हव , तिथे जायलाच हव , हा सगळा दबाव . मला ह्या शहराशी शांतपणे गप्पा मारायच्या आहेत . , त्या मारताना मध्येच आला तो सुप्रसिद्ध राजवाडा तर मी तो पाहून घेईन . आणि शिवाय संपूर्ण देश बघायची धावाधाव करणे शक्यच नाही . आपल्या मोजक्या आयुष्यात आणि मर्यादित आर्थिक परिस्थितीत अनेक शहरे पाहून होतील . त्या प्रत्येक शहरात आपण असू तेव्हा शांतपणे रेंगाळायला हवं . प्रेक्षणीय जागा बघत हपापलेली धावाधाव नको . एक शहर समजून घ्यायला हाती असलेले दिवस पुरत नाहीत . त्यात देश कुठे बघत बसणार ? आमच्या ओळखीची अनेक कुटुंबे आहेत , जी वाघ मागे लागल्यासारखी तीस चाळीस जण एकत्र जातात आणि युरोपातल्या आठ दहा देशांचा फडशा पाडून पुण्यात परत येतात . माझ्या अंगात देवाने अशी काही शक्तीच दिलेली नाही. मी अजिबातच या शहराबाहेर पाऊल ठेवणार नाही असे स्वतःला आणि माझ्यासोबत आलेल्या माझ्या मैत्रिणीला बजावतोय .

20151112_110347~2#1

मी आणि सई विमान उतरताना खिडकीबाहेर दिसणाऱ्या शहराकडे बघत बसलो होतो . तेव्हा मी Air Hostess शी गप्पा मारल्या . मग दुपारी ट्राम ची तिकिटे विकणाऱ्या आजोबांशी आणि संध्याकाळी एका कॅफे मधल्या एका अतिशय देखण्या वेटरशी . हे शहर अनोळखी लोकांशी बोलणारे शहर आहे. दुपारी ट्राम मध्ये चढताना तिकिटांचे घोळ झाले ते एका तरुण मुलीने निस्तरून दिले . तेव्हा तिने मला आणि सईला खाणाखुणा करून विचारले कि तुम्ही नवराबायको आहात का ? असं काही मला मुंबईत कोण विचारेल ? मीच संकोचून गेलो आणि हसून नाहीनाही असे म्हणत बसलो .

काल दुपारी मी ओरहान पामुकला मनामधून बाजूला करण्याचा प्रयत्न केला . मला माझे माझे इस्तंबूल पाहूदे . पण तो जातच नाही . त्याचा हात खांद्यावर आहेच . आणि त्याच्या लिखाणातून मला मिळणारी उर्जा मनामध्ये सतत भरून राहिली आहे . तोसुद्धा जायला नको असेल तर मला सुट्टी कशापासून हवी आहे ?

20151111_142513~2

घर बॉस्फरसच्या खाडीसमोर एका उंच टेकडीवर आहे . ह्या शहरातल्या जुन्या बेयोग्लू नावाच्या भागात . ओरहान पामुकच्या The strangness in my mind ह्या नव्या कादंबरीचा नायक , रोज रात्री त्याची खाद्यपदार्थ विकण्याची ढकलगाडी ढकलत ढकलत ज्या अवघड चढावरून चढत जातो , त्याच वळणावळणाच्या रस्त्यावर आमचे हे जुने apartment आहे . लिफ्ट नाही . मजला चौथा .आणि आमच्यासोबत  भरपूर bags . घराला एक प्रशस्त गच्ची , ज्यातून समोर समुद्र आणि त्यात दिवसभर निवांत फिरणारी जहाजे आणि बोटी दिसतात . सीगल पक्षी सतत डोक्यावर संथपणे फिरतात आणि आजूबाजूच्या कौलांवर बसून मोठमोठ्या आवाजात एकमेकांशी गप्पा मारत बसतात . मी माझी निळ्या रंगाची आवडती लिहायची वही घेऊन सकाळी गच्चीत बसलो आहे . नेहमीप्रमाणे नवं घेतलेला पेन हरवून बसलो आहे म्हणून तीन पेन्सिली आणि टोकयंत्र आयत्यावेळी bag मध्ये भरलं .

अपार्टमेंट आठ दिवसांसाठी भाड्याने घेतले आहे . काल रात्री सुलतानअहमेत ह्या जुन्या भागातून चालून परत येताना एका दुकानातून अंडी, ब्रेड ,चीज, बिस्किटे , टर्किश कॉफी, दूध , कपडे धुवायचा साबण असे सगळे घेवून आलो . सकाळी उठल्यावर मग आपल्या घरात जागे झाल्यासारखे वाटले आणि बरे वाटले . हॉटेल मध्ये राहत नाही आहोत , घरात आहोत असे समाधान मिळाले . मग मला सुट्टी नक्की कशापासून हवी आहे ?

पहिल्यांदाच एक आळशीपणा करायला शिकलो आहे . Bag मधले समान काढून घरातल्या कपाटात लावलेले नाही . त्यामुळे घरामध्ये कपडे अस्ताव्यस्त पसरले आहेत . कपडे , अनेक बूट, गॉगल , jackets , किल्ल्या , माझे पाकीट , तिची handbag , towels .अश्या ठिकाणी राहायची नव्याने करून घेतलेली सवय म्हणजे सुट्टी . काल रात्री एका जुन्या इमारातीतल्या मोठ्या घुमटाखालच्या खोलीमध्ये इथल्या प्रसिद्ध Whirling Derwishes ची सेमा नावाची dance ceremony बघायला गेलो होतो आणि तेव्हा जलालुद्दीन रुमी मनामध्ये अवतरला .माझ्या अतिशय जवळचा कवी . इथे टर्की मध्ये कोन्या इथे त्याची समाधी आहे .

We have a huge barrel of wine but no cups . Thats fine with us . Every morning we glow and in the evening we glow again . They say there is no future for us . They are right . Which is fine with us  

– Jalalludin RUMI . 

मी इथे येताना रुमीला संपूर्णपणे विसरून कसा गेलो होतो ? आमच्यासमोर मंद प्रकाशात , मोठे पांढरेशुभ्र झगे घातलेले आणि उंच काळी टोपी परिधान केलेले दरवेश हात आकाशाकडे करून स्वतःभोवती गिरक्या घेत तल्लीन झालेले . निसर्गाशी , सृष्टीशी , आत्म्याशी नाते जोडत . हे विश्व साकारल्याबद्दल देवाचे आभार मानत . माझ्या जवळ बसलेलेया एका मुलाच्या डोळ्यातून ते दृश्य बघताना घळाघळा पाणी वाहायला लागले मला त्याक्षणी मला सुट्टी कशापासून हवी आहे ह्याची गडद अनुभूती तयार झाली . त्या अनुभवाचे शब्द मनात तयार होइनात . मन फक्त ओलसर झाले . मग बाहेर पडून सई आणि मी खाडीसमोरच्या एका बाकावर बसून शांतपणे सिगरेट ओढत कॉफी पीत बसून राहिलो .

आम्ही राहतो तो जीहांगीर हा भाग Paris मधल्या मोन्मार्त्रसारखा आहे . खूप जुना परिसर . दोन तीन टेकड्यांवर पसरलेला . आणि त्या टेकड्यांवरचे एकमेकाला समांतर असे रस्ते . त्यांना जोडणारे दगडी पायऱ्यांचे जिने. जिन्यांच्या दोन्ही बाजूंना जुन्या इमारती . अरुंद रस्त्यांवरची कॅफे , जुन्या बेकऱ्या आणि छोटी दुकाने , जिथे दुकानदार सगळ्या शेजारच्या गिऱ्हाईकांना ओळखतात . अतिशय अरुंद असे अनेक जिने चढून धापा टाकत घरामध्ये गेल आणि गच्चीचा दरवाजा उघडला कि सगळा शीण निघून जातो . गच्चीतून समोर खाडीच्या पलीकडे आशियाचा किनारा दिसतो . इस्तंबूल हे शहर आशिया आणि युरोप ह्या दोन खंडांमध्ये विभागले गेले आहे . निम्मे शहर युरोपमध्ये , निम्मे आशियात . मध्ये bosphorous ची खाडी . सकाळी शेकडो लोक आशियायी भागातून खाडीतल्या बोटींवर चढून युरोपात कामाला येतात आणि संध्याकाळी परत जातात . आपण पाश्चिमात्य आहोत कि पौर्वात्य आहोत ह्या संभ्रमात सतत जगणारे हे शहर . ह्या संभ्रमातून ह्या शहराने फार सुंदर स्वरूप घेतले आहे . जे जगात इतर कोणत्याही शहराकडे नाही .

जुन्या रोमन साम्राज्याची हि प्रसिद्ध आणि श्रीमंत राजधानी , Bayzentium म्हणून ओळखली जाणारी , त्यानंतर ओट्टोमान सुलतानांनी हे शहर ताब्यात घेऊन इथून ख्रिश्चन धर्म क्रूरपणे मिटवून टाकून ह्या शहराला आपल्या प्रचंड ओट्टोमान साम्राज्याची राजधानी बनवले. Bayzentium , constantinople आणि इस्तंबूल ह्या शहराची हि तीन नावे . Constantinople बद्दल शाळेत अख्खा धडा होत. पूर्वेकडून निघणारा सिल्क रूट नावाचा खुष्कीचा मार्ग , पर्शियातून जात जात Constantinople पर्यंत पोचत असे. तिथे युरोप आणि आशियाची व्यापारी देवघेव चाले . इथे गुलामांचा जगातला सगळ्यात मोठा बाजार होता. चीन , भारत इथून मसाले , रेशीम , धान्ये घेऊन व्यापारी अख्खा आशिया ओलांडत इथे येत आणि युरोपशी व्यापार करित. ते हे शहर . आजचे इस्तंबूल .

ओट्टोमान साम्राज्याचा पहिल्या महायुद्धात पाडाव झाल्यानंतर , केमाल पाशा अतातुर्क ह्या मिलिटरी अधिकार्याने बंड करून हा देश ताब्यात घेतला आणि ह्या देशाला , ह्या शहराला मध्ययुगातून जागे करून आजचे आधुनिक स्वरूप दिले. युरोपची कास धरायला लावली . भाषा, लिपी,  पेहराव बदलले. आणि आता एकविसाव्या शतकात नव्याने कात टाकताना ह्या शहराने नवे प्रवाह स्विकारले अरब , फ्रेचं आणि जर्मन रंग स्वतःवर चढवून घेतले. अनेक माणसांनी राहून राहून अनेक वेळा सजवलेल , रंगवलेल जुने सुंदर घर असावे तसे काहीसे ह्या शहराचे झाले आहे .

चुकुर्जुमा ह्या एका निवांत आणि रंगीत भागामध्ये Museum Of innocence आहे . Innocence ला तुर्कि भाषेत ‘ मासुमीयत ‘ असे म्हणतात . ओरहान पामुकच्या Museum of innocence ह्या कादंबरीतील पात्रांच्या जगाबद्दल हे Museum आहे . जुन्या नाजूक वस्तूंचे . ह्या वस्तू कादंबरीच्या नायकाने , केमालने , फ़ुसुन ह्या आपल्या प्रेयसीची आठवण काढताना जमवल्या , पहिल्या , वापरल्या . तिच्या आठवणीत त्याने ओढलेल्या ४२३१ सिगारेटींची थोटके एका मोठ्या भिंतीवर लावली आहेत . आणि त्याखाली प्रत्येक सिगारेट ओढताना त्याला आलेली तिची आठवण एका ओळीत लिहिली अहे. इथूनच संग्रहालयाच्या अनुभवला सुरुवात होते जुने Typewriters , इस्तंबूल मधील लोकांचे असंख्य जुने बोलके फोटो , इस्तंबूलमधील राजांनी नव्हे तर सध्या माणसांनी वापरलेल्या अनेक वस्तू ज्या ह्या कादंबरीच्या वर्णनात आल्या , जुने साबण , जुने फोन , कात्र्या , घड्याळे , फुसून चे शहरात जागोजागी पडलेले दागिने , तिचा एक बूट , तिच्या कुटुंबातील लोकांचे कपडे , तिच्या आठवणीत , तिची वाट पाहत त्याने प्यायलेला चहाचा कप , जुन्या फ्रेंच परफ्युमच्या बाटल्या ,सर्व काही अद्भुत असे आणि हळूवार प्रेमाने मांडलेले . एका जुन्या हवेलीच्या तीन माड्या भरून हा प्रेमाचा पसारा सदर केला आहे . हे प्रदर्शन कादंबरीतल्या कल्पित पात्रांच्या वस्तूंचे असले तरीही ते इस्तंबूलमध्ये १९७० पासून आजपर्यंत जगणाऱ्या माणसांच्या आयुष्याचे आहे . पर्यायाने ते ह्या शहराचे एक सुंदर जुने कपाट आहे . ओरहान पामुकचे आपल्या ह्या शहरावर किती प्रेम आहे हे ह्या वस्तू बघताना जाणवते . शहरातल्या जुन्या माळ्यावरच्या वस्तू , जुने बझार , लोकांनी फेकून दिलेल्या वस्तू १९९० सालापासून नित जमवायला लागून त्याने परिश्रमपूर्वक हे संग्रहालय उभे केले. गेल्या पन्नास वर्षात माझ्या शहरातील लोक कसे जगले ह्याची मूकपणे गोष्ट सांगणारे हे संग्रहालय .

These were innocent people . So innocent that they thought poverty a crime which wealth would allow them to forget . 

तुर्की भाषेमध्ये “हुझुन ” हा शब्द आहे . हुझुन म्हणजे Melancholy . म्हणजे दु:ख नव्हे . ती एक जागृत हळवी उदास अवस्था आहे . प्रेमामधून तयार झालेली . मी खूप चांगले काही पहिले आणि अनुभवले , आणि ते पाहताना माझी जवळची व्यक्ती सोबत नसली कि अशी अवस्था वारंवार मनामध्ये तयार होते. आणि मग नकळत मी त्या व्यक्तीशी मनामध्ये संवाद साधू लागतो . i wish you were here. मी तुझ्या नजरेतून हे सगळ पाहतोय . हे सगळ मी तुझ्यासाठी शोषून घेतोय . आणि ह्या अद्वितीय आनंदामधून आपण दोघे मिळून काहीतरी पेरू.

12273629_10153395663054331_2633373712108862045_o

इस्तंबूल हे आपली भाषा येत नसली तरी आपल्याशी गप्पा मारणारे शहर आहे . मराठीमध्ये प्रश्न विचारल तरी काही न काही उत्तर मिळेल . इथली माणसे आडमुठी नाहीत . रस्त्यावर ग्रीक , इंग्लिश , फ्रेंच भाषा ऐकू येतात . तुर्कि भाषेतले अनेक शब्द हिंदी , उर्दू ला जवळचे आहेत . त्यांना इंग्लिश येत नसले तर इथली माणसे आपल्याला खाणाखुणा करून , प्रसंगी आपल्यासोबत चालत येउन पत्ता सांगतात . काल मी एका चारशे वर्षे जुन्या हमाखान्यात जाऊन अंग रगडून घेतले. ही इथल्या स्थानिक स्नानाची जुनी परम्परा . मला तासभर मालिश करून पुढचा तासभर कढत पाण्याने अंघोळ घालणारा तुर्की माणूस मला मोठमोठ्यांदा राजकपूर आणि नर्गिस ची गाणी गावून दाखवत होता . त्याने आवारा हा चित्रपट दोनदा पहिला होता . दुसऱ्या कोणाकडून अंघोळ घालून घेण्याचे लाडावलेले परमसुख भारतीयांना फक्त लहानपणीच मिळते . त्यानंतर जर तुमची प्रेयसी किंवा तुमचा प्रियकर जर रंगीत मनाचा असेल तर नवे प्रेम असेपर्यंत तो किंवा ती तुम्हाला अंघोळ घालतात . ( म्हणजे असावेत . मी काही वेळा ऐकले आहे . असो ) तुर्कस्थानात मात्र हे सुख अमाप . आठवड्यातून दोनदा मित्र मैत्रिणीना घेऊन हमाम्खान्यात जायचे आणि गावगप्पा मारत मस्तपैकी अंघोळ घालून घ्यायची . माझ्या अंगातला फार जुना मळ ह्या आंघोळीने काढून टाकला . पहिल्या स्नानानंतर एक लांबलचक बाष्पस्नान . एका महालासारख्या संगमरवरी खोलीमध्ये . मग पुन्हा अंगाचे मर्दन आणि मग शेवटचे मऊ फेसाचे स्नान . बाहेर पडल्यावर हातापायाचे स्पंज झालेले असतात . कोपर्यावरच्या बर मध्ये जाऊन राके हि स्थानिक दारू पिणे आणि घरी जाऊन झोपणे हि दोनच कामे त्यानंतर करता येतात

मी इथे एकटा आलेलो नाहीये . माझ्यासोबत माझी मैत्रीण आहे . आणि ती नुसती मैत्रीण नसून एक नटी पण आहे . त्यामुळे ती सतत चांगले कपडे दिसले कि धावत सुटते आणि दुकानात शिरते. मागेमागे मी . मग मी तिथल्या दुकानदार बायांशी गप्पा मारत बसतो . मला भारतात मुलींसोबत खरेदीला जाण्याचा न मिळणारा अनुभव इथे सुट्टीला येउन इस्तंबुलमध्ये दिल्याबद्दल मी सईचे पायाला हात लावून आभार वगरे मानतो . मी तिथे गेल्याबद्दल मग ती माझ्यामागे इथल्या modern art gallery मध्ये येते , जिथे मी जवळजवळ रोज जातो . आणि गंभीर चेहरा करून शांतपणे इथली पेंटींग्स आणि installations पाहत बसते. उद्यापासून इथे तरुण दिग्दर्शकांच्या फिल्म्स चा एक फेस्टिवल सुरु होणार आहे . आम्ही दोघांनी तिथे जाऊन काही सिनेमे पहायचे ठरवले आहे .

इस्तंबूलमध्ये सध्या त्यांच Biennal म्हणजे दोन वर्षातून एकदा होणारे महत्वाचे राष्ट्रीय चित्रप्रदर्शन चालू आहे . जगातल्या अनेक शहरांमध्ये द्वैवार्षिक प्रदर्शने होतात , ज्यात इतर देशांमधील कलाकार जाऊन भाग घेतात . Venice ला होणारे Biennale त्यातले सगळ्यात महत्वाचे . भारतामध्ये केरळमधील कोची शहरात असे द्वैवार्षिक दृष्यकलेचे प्रदर्शन भरते . ह्यावर्षी इस्तंबूल मध्ये होणाऱ्या प्रदर्शनाचा मुख्य विषय Architecture हा आहे . Istanbul MODERN हे इथले आधुनिक राष्ट्रीय कलासंग्रहालय . समुद्रकाठच्या एका जुन्या भल्यामोठ्या गोदामाच्या जागी ते उभे केले अहे. तिथे एक मोठे वाचनालय , एक theater , भल्यामोठ्या art galleries आणि एक देखणे कॅफे असे पसरलेले आहे . मी दिवसातून एकदातरी काही न काही पाहायला इथे येतोच .

12240021_10153391515964331_4770140639199484913_n

देखणा आणि हसरा २३ वर्षांचा युसुफ आम्हाला एका कॅफे मध्ये भेटला .एका कार्यक्रमाला जायचे होते आणि आम्ही त्याजागी फार लवकर पोचलो . माझी नेहमीची सवय . घाईघाई करत लवकर घरातून निघायचे . कारण मुंबईत कुठेही पोचायला कितीही वेळ लागू शकतो . इथे आम्ही ट्राम मध्ये बसून पंधरा मिनिटात त्या भागात हजर होतो . मग वेळ काढायचा म्हणून आम्ही एका कॅफेमध्ये गेलो. तिथे युसुफ वेटरचे काम करत होता . University मध्ये economics शिकणारा . football खेळणारा . पण आता पायाला छोटीशी इजा झाल्यामुळे football मध्ये करीयर न करू शकलेला . आम्ही तिथे बराच एल बसून होतो , तेव्हा त्याच्याशी गप्पा झाल्या . मी हमाखान्यात गेलो असताना वेळ काढायचा म्हणून सई पुन्हा तिथे गेली त्याला म्हणाली कि उद्या आमच्यासोबत बोटीवर फिरायला येतोस का ? आम्हाला शहराचा आशियाचा भाग पहायचाय . तो लगेच तयार झाला आणि दुसर्या दिवशी युरोपातल्या शहरातून आम्ही तिघे आशियातल्या इस्तंबूलमध्ये गेलो. कोणतेही प्लान्स न करतो भरपूर भटकलो , पुस्तकांच्या दुकानात गेलो , त्या भागात marxist party ने चालवलेल एक उत्तम restaurant आहे तिथे तुर्कि beer आणि स्थानिक जेवण जेवलो . आणि समुद्राकाठी हिरवळीवर पडून राहिलो .

फारुकला अंशतः रंगांधळेपणा आहे . त्याला मोजकेच तीन चार रंग दिसतात . आपल्याला दिसतात तेव्हढे दिसत नाहीत . त्याने turkish beer प्यायला नकार दिला , त्याला italian beer हवी होती . एक इंग्लिश वाक्य जुळवून बोलायला तो दहा मिनिटे घेत असे , पण त्याच्याशी आमच्या खूप जास्त मोकळ्या आणि चांगल्या गप्पा झाल्या . आकाशातला देव बिव आपल्याला मान्य नाही हे कळल्यावर मग तो एकदम मोकळा झाला आणि आपल्याला आपल्या शहराचा कसा कंटाळा आला आहे हे सांगू लागला . तुम्ही टुरिस्ट लोक येउन इथे जे बघता ते बघायला मी आजपर्यंत एकदाही गेलेलो नाही . मी त्याला म्हणालो घाबरू नकोस मी पण अजून एकदाही शनिवारवाडा आतून पाहिलेला नाही . माझ्या घरापासून पाच मिनिटावर आहे तरीही

रात्री आम्ही फिल्म फेस्टिवल ला गेलो तिथे तो आमच्यासोबत आला आणि चित्रपट संपल्यावर दिग्दर्शक आणि नटांशी झालेल्या चर्चेत त्याने आमच्या दुभाष्याचे काम केले. ती तुर्कि फिल्म फारच अंगावर येणारी होती . लग्नाआधी मुलीनी जर पुरुषांशी शरीरीक संबंध ठेवले , तर लग्न ठरल्यावर त्यांना डॉक्टर कडे जाऊन hymen शिवून घ्यायचे operation करावे लागते . कारण इथे लग्नाची मुलगी virgin असली पाहिजे असा पुरुषांचा आग्रह असतो . इस्तंबूल मध्ये दररोज अशी शेकडो operations होतात . आपण जो समाज बघायला कौतुकाने जातो , तिथल्या लोकल फिल्म्स पहिल्या कि त्या समाजाची त्वचा उचलून आत काय व्यवहार चालतात ते बघता येतात . कारण इस्तंबूल सारखी tourist लोकांनी भरलेली शहरे स्वतः चा एकच चेहरा दाखवतात जो बघायला प्रवाशांना आवडतो . महाल , राजवाडे आणि चर्चेस . इथे या राजाने पाणी प्यायले,   इथे त्या राणीने खुनाचे कारस्थान केले. चीनी जपानी भारतीय आणि अमेरिकन प्रवासी हे सगळ पटापटा पाहून फोटो काढून लगेचच निघून जातात.

आया सोफिया हि भव्य मशीद ( रोमन काळातील चर्च ) आणि इथल्या सुलतानाचा तोपकापी राजवाडा हि इस्तंबूलमधील भव्य आणि देखणी वास्तुशिल्पे tourist लोकांनी बुजबुजलेली आहेत . ह्या सुंदर वस्तू बघायला आणि त्याच्या वास्तुरचना समजून घ्यायला जी शांतता हवी ती इथे मिळूच शकत नाही . याचे कारण जाऊ तिथे लागलेल्या भल्या मोठ्या रांगा . आया सोफिया चा इतिहास रक्तरंजित आणि नाट्यमय आहे . मी आजपर्यंत इतकी देखणी भव्य आणि श्रीमंत वास्तू फक्त रोममध्ये पहिली आहे . आग्रा जसा ताजमहालामुळे ओळखला जातो तसे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर इस्तंबूल ची ओळख ह्या दोन वास्तू आहेत . माझा असा स्वप्न आहे कि पुन्हा एकदा आया सोफिया पाहायला जावे आणि त्यादिवशी तिथे चिटपाखरू नसावे .

सामान्य माणसाच्या हातात स्वस्तातला डिजिटल कॅमेरा आल्यापासून माणसाने शांतपणे डोळ्यांनी अनुभव घेणे आणि ते मनामध्ये साठवून ठेवणे हे जवळजवळ बंद केल आहे . वाघ मागे लागल्यासारखी माणसे जाऊ तिथे पटापटा फोटो काढत सुटतात . त्यातले जवळजवळ सर्व फोटो वाईट असतात . सेल्फी ह्या प्रकाराने माणसाला वेड लागल्यासारखे लोक वागत सुटतात . अनेक सेल्फ़ि मध्ये लोकांचे हसरे चेहरे आणि वाईट दात दिसतात , मग हे फोटो घरात बसून नसते का काढता आले? डिजिटल कॅमेरे आल्यापासून आता मला खर्या photographers च महत्व कळायला लागले आहे . त्यांच्या कामाचा आनंद घेत येऊ लागला आहे . कोणतीही गोष्ट साध्या माणसाच्या हातात गेली , कि माणूस लगेच तिचा गैरवापर सुरु करतो . चांगले फोटो काढणे सगळ्यांना जमत नाही . जसं चांगली गाडी चालवणे सगळ्यांना जमत नाही , चांगलं भांडायला सगळ्यांना जमत नाही , चांगली साडी सगळ्यांना नेसता येत नाही तसेच फोटोग्राफीचे आहे . मला परक्या शहरात गेलं कि चांगले फोटो काढता येत नाहीत . मला काढावेसे वाटत नाहीत . शहर डोळ्यात , मनात भरून घ्यावास वाटत . आपल्याआधी इथे आलेल्या कितीतरी लेखकांच्या , फिल्म मेकर्स च्या नजरेतून हे शहर पाहत असतो ती नजर सावकाश उतरवून , आपली नजर सावकाश चढवून त्या शहराचा अनुभव घ्यावा लागतो

to be continued. ….